مقاله

مقالات موضوع انسان را می‌توانید اینجا بخوانید.

همت بلند و علو همت

سالی را که در حال گذران آن هستیم به نام همت مضاعف و کار مضاعف توسط رهبر معظم انقلاب نام گذاری شده است. اینکه معنا و مفهوم همت چیست؟ و در چه محلی از شاکله انسان قرار دارد؟ و چگونه می توان همت بلند را محقق نمود؟ از جمله مباحثی است که نگارنده در مقام تبیین آن در این مکتوب برآمده است. اینک با هم آنرا از نظر می گذرانیم:

مفهوم همت
همت عالی و بلند یکی از نیازهای شخصی است که می کوشد تا به مقاصد عالی و بلند دست یابد؛ زیرا همواره دست یابی به مقاصد عالی دشوار و سخت و همراه با مشکلات و موانع بسیار است. از این روست که درباره وجود انگیزه قوی و عزم جدی در شخص، از واژه همت بهره گرفته می شود؛ زیرا همت، حالتی نفسانی و درونی در انسان است که آدمی را به سوی انجام عملی وادار و مجبور می سازد که در آن موانع جدی و مقاومت های اساسی در راستای تحقق آن وجود دارد.
راغب اصفهانی در بیان واژه همت و معنا و مفهوم قرآنی آن می نویسد: الهم، الحزن الذی یذیب الانسان؛ همت، غم و اندوهی است که آدمی را ذوب می سازد. (مفردات الفاظ القرآن الکریم، راغب اصفهانی، ذیل واژه هم) بنابراین، می بایست آن را دغدغه ذهنی و فکری دانست که آدمی را چنان به خود مشغول می سازد که ناتوان از گریز از آن می باشد.
البته برخی از مفسران قرآنی با توجه به کاربردهای قرآنی آن، بر این باورند که این واژه تنها در مواردی به کار می رود که انجام کاری همراه و مقرون به مانعی باشد. (نگاه کنید: تفسیر المیزان ذیل آیه ۲۴ سوره یوسف) بنابراین، زمانی که انسان دغدغه امری را دارد که انجام آن همراه با مشکلات و موانع جدی است، نیازمند همت می باشد. بر این اساس، همت را می بایست در جایی به کار برد که شخص در دست یابی به مقصد و منظور خویش با موانع جدی روبه رو می باشد و به سادگی نمی تواند کاری را انجام داده و به مطلوب برسد از این روست که در آیات قرآنی این واژه در جاهایی به کار رفته است که دست یابی به مقصد و مقصود دور از دسترس بوده و مقاومت جدی وجود داشته است. از آن جمله در آیه ۲۴ سوره یوسف است که خواسته زلیخا برای زناشویی با مقاومت جدی حضرت یوسف(ع) مواجه شد و خواسته حضرت یوسف (ع) نیز با مانع جدی برهان و سلطنت خداوندی بر قلب او همراه گردید.
در آیاتی از جمله ۷۴ سوره توبه و نیز ۱۲۲ سوره آل عمران نیز همین معنا به چشم می خورد، زیرا همت افراد به امری تعلق گرفته است که دست نیافتنی می باشد و نمی توانند آن را انجام داده و به مقصد و مقصود برسند. از جمله خواسته این افراد دست یابی به حضرت پیامبر(ص) و شکست آن بزرگوار بوده است که خداوند در این آیات، دست یابی به این مقاصد را بیرون از همت و خواسته ایشان برمی شمارد.
از تعاریفی که برای همت بیان شد این معنا به دست می آید که همت همان باعث و انگیزه قوی بر انجام کار و فعلی است که همواره با مانع مواجه می شود. انسانی که دارای انگیزه قوی برای انجام کاری است، با مقاومت هایی روبه رو می شود و تحقق خواسته جز با همت برداشتن این موانع و مقاومت ها شدنی نمی باشد.
البته همه همت ها و انگیزه های انسانی در یک حد و اندازه نمی باشد بلکه دارای درجات و سطوح متفاوت و گوناگونی است. از این روست که همت را به همت های بلند و پست یا عالی و دانی توصیف کرده اند.
در اهمیت و ارزش همت گفته اند که همت بلند دار و آن را خوب پاس دار که همت مقدمه هر چیزی است و کسی که همت وی درست و راست آمد به همه چیز دست می یابد و هر مانعی از برابر او برداشته می شود و همه مقاومت ها در هم شکسته می شود.

محل همت
همت چنان که گفته شد، در حوزه انگیزه ها و بواعث قرار می گیرد، از این روست که محل آن را قلب و نفس انسانی دانسته اند و گفته اند که همت عمل قلبی می باشد.
اندیشمندان بر این باورند که انسان به دو بال همت و عمل پرواز می کند، چنان که پرندگان این گونه هستند. بنابراین هر مردی با همت خویش پرواز می کند و آسمان عمل و کار موفقیت را برای خود رقم می زند و از بند مشکلات و سختی ها و موانع می رهد. همت همانند شعله ای فروزان در قلب آدمی است که آدمی را در کارخانه سوزان خود می گدازد و می سازد و جز بلندی و نور برای صاحب خویش نمی خواهد.
برخی گفته اند که همت مؤمن کامل تر از عملش است، چنان که نیت و قصد مؤمن کامل تر از عملش می باشد، زیرا انسان در دل چیزهای بزرگ را قصد می کند ولی شرایط و مقتضیات بیرونی و درونی اجازه نمی دهد تا به همه خواسته های بلند خویش دست یابد. با این همه جز به بزرگی قصد نمی کند و آن چه را انجام می دهد و یا به دست می آورد، دست کم بخشی از خواسته های بزرگ اوست. از این روست که برای مؤمنی که قصد نماز شب دارد ولی به هر علتی خواب بر او چیره شود خداوند برای او پاداش نماز شب را می نویسد؛ زیرا همتی بلند داشت هر چند که شرایط و موانع به وی اجازه نداد تا آن را تحقق بخشد یا به طور کامل انجام دهد.

نقش کار در تحقق همت ها
انسان به قدر تلاش و سختی هایی که با آن مواجه می شود و مقاومت هایی که می کند به مقصد و آرمان بلند خویش می رسد. بنابراین لازم است که بلند همت بود و برای دست یابی به مقصد عالی و بلند خویش نیز تلاش و کوشش بسیار و مجاهدت زیاد کرد؛ زیرا هر کسی به مقدار تلاش و کار و کوشش خود بهره می برد. به هر حال مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد.
بنابراین بلندی همت متوقف بر علم و دانشی کامل نسبت به اهداف بلند و مقاصد عالی است، هم چنین نیازمند اموری چون آگاهی و علم از راهکارها، شرایط، موانع و بصیرت کامل نسبت به آن است؛ زیرا می توان بدون تدبیر و تفکر و ناسنجیده به دامن کار و عمل آویخت؛ زیرا هر کرامت و بزرگی منوط به مشکلات و سختی هاست که می بایست از پیش رو برداشت. مقاصد عالی و کمالات جز به سختی و مشقت به دست نمی آید و عبور از این راه جز به تلاش و کار توانفرسا شدنی نیست.
علم و آگاهی نسبت به موقعیت خود و مقصد می تواند اطمینان و قدرتی را برای انجام ایجاد کند که از راه های دیگر شدنی نیست. انسان آگاه و دانا با توکل می تواند در درون فتنه ها و سختی ها درآید و سربلند از آن سو بیرون رود. از این روست که خداوند می فرماید: فاذا عزمت فتوکل علی الله؛ هنگامی که بر کاری و مقصدی عزم کردی بر خداوند توکل نما.
هرگونه سستی و وهنی موجب می شود تا شخص نتواند به مقاصد عالی و بلند خویش دست یابد. از این روست که در آیات و روایات بر دوری از سستی، تنبلی، فتور، غفلت، امروز و فردا کردن و به تأخیر انداختن کارها تأکید شده و آن را مانع جدی در سر راه همت بلند انسانی دانسته است.
صاحب همت بلند کسی است که عشقی قوی در جانش شکل گرفته است و جز به دست یافتن به مقصد و مقصود از پا نمی نشیند و این شعف درونی است که او را چون شعله ای فروزان نگه داشته و به سوی مقصد پیش می راند و همه موانع و مقاومت ها را در هم می شکند. البته از آن جایی که همت همواره با بصیرت و بینایی و عقل و علم همراه است، موجبات تباهی شخص نمی شود و این گونه نیست که موانع را نبیند و نسنجد.

 

منبع: روزنامه کیهان
نویسنده : علی رحیم زاده