یک‌شنبه ۱ بهمن ۱۳۹۶
بر خط: 1531
Bashgah.net باشگاه اندیشه

بــاشگاه مـــن

7108 بازدید

توتم (Totem) واژه‌ای است از زبان سرخ‌پوستان آمریکا دال بر قرابت محارم. توتمیسم یکی از مهم‌ترین اشکال و صور دینی در جوامع ابتدایی است که طرفداران زیادی داشته است. قبایل و عشیره‌های توتم‌پرست، هر کدام حیوان یا نوعی گیاه و گاهی یک پدیده بیجان طبیعت را تقدیس می‌کنند و نسبت به او در میان خود وظایفی بر عهده دارند. از سوی دیگر زندگی یک قبیله یا کلان بر محور توتم مورد قبول، رسمیت می‌یابد و نوعی خویشاوندی میان اعضاء شکل می‌گیرد. به طوری که دو فرد از یک قبیله اجازه ازدواج با یکدیگر را ندارند.
بخش پهناوری از قاره آفریقا دارای سکنه‌ای است که به توتمیسم گرایش دارند. آفریقایی‌ها دارای کلان‌های جانوری و گیاهی فراوانی هستند که مهم‌ترین آنها عبارتند از: پلنگ، گاومیش، سگ، طوطی، کلان گیاه بارهنگ، ساقه غله و نخل شیره‌دار.
مثلاً در کلان پلنگ، احترام و تقدیس پلنگ واجب است و کسی حق بی‌احترامی به آن و یا کشتن آن را ندارد. اگر تصادفاً چنین کند باید بگوید برادرم را کشتم و با اعتذار، شیره درخت نخل محلی را روی زخم پلنگ بمالد. اگر پلنگی را مرده بیابند، باید تکه‌های پارچه سفیدی بر آن بگسترانند و پوزه‌اش را شیره درخت نخل بمالند تا مراتب تأسف توأم با احترام خود را نسبت به پلنگ به جای آورند. در مورادی اعضای کلان پلنگ به نشان سوگواری، خود را به گچ می‌آلایند و پلنگ را به خاک می‌سپارند. نکته حائز اهمیت این است که افراد قبیله برای مشخص کردن کلان‌های خود البسه خاصی به کار می‌برند و در موارد خاصی از آنها استفاده می‌کنند.
مثلاً وقتی که عضوی از کلان پلنگ‌ می‌میرد، عزادارن وی با گل و لای رنگی، لکه‌های سرخ و سفید و سیاه بر بدن‌های خود نقش می‌کنند تا هیبت و هیأت پلنگ را نمودار سازد و بر درودیوار کلبه‌های خود و بدنه تابوت پلنگ هم نقش پلنگ می‌کشند و در این نقاشی‌ها بر اثر استمرار زمان ماهر و متخصص شده‌اند.
در توتمیسم ابتدایی هیچ‌گونه عقاید مربوط به مسائل ماورای طبیعی و لاهوتی و ارواح آزاد غیرمادی که در آنیمیسم (جان‌گرایی) مشاهده می‌شود، وجود ندارد. توتمیسم یک نوع مقررات اجتماعی بدوی است که روابط افراد قبیله را نسبت به خود و توتم‌هایشان معین می‌کند. بنابراین توتمیسم یک فلسفه زندگی ابتدایی است که در درجه نخست اجتماعی و در درجه دوم جنبه دینی دارد، یعنی دارای عقاید، اساطیر و مناسک اجتماعی و مذهبی است.

توتمیسم در میان قبایل آفریقا:
آیین توتمیسم در میان مردم آفریقا از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بوده است. بومیان «بچوانا» در مرکز کشور آفریقای جنوبی، به قبایل متعددی تقسیم می‌شوند که هر یک نام‌ها و مراسم توتمی دارند ولی توتمیسم آنها یک دست و بی‌تغییر مانده است. مثلاً چون زنان پس از ازدواج، به کلان‌های شوهران خود می‌روند، بدین مناسبت رفته رفته پدر تباری بر مادر تباری غلبه می‌کند، هر قبیله از بومیان بچوانا توسط رئیس اداره می‌شود که توتمش، توتم مردم قبیله نیز هست و رئیس قبیله همیشه با نام توتم خود مورد خطاب قرار می‌گیرد.
بعضی طوایف قبیله «کوتوکو» با این که با تمدن جدید آشنا شده‌اند، در دهکده‌های خود همیشه نوعی مار کبری نگهداری می‌کنند و معتقدند که اولاً حامی آنها است و ثانیاً از او مشورت می‌خواهند و به وسیله او در امور مهم قبیله خود، مانند انتخاب رئیس استخاره می‌کنند. بعضی بومیان در ساحل کنیا درخت «ایروکو» را مقدس می‌شمارند و معتقدند که آن درخت منشأ فراوانی نعمت است. قبیله «کیکویر» در کنیا بعضی درختان را مقدس و دارای روح می‌پندارند، برخی از اهالی آن قبیله، بوته «کدو» را توتم خود می‌شمارند و معتقدند که جد اولیه آنها از کدو بیرون آمده است.
اما این شکل از توتیسم به مرور زمان مضمحل شد و با ورود اروپاییان به قاره آفریقا، توتمیسم در جریان تحولات در اکثر اجتماعات آفریقایی منسوخ شد. اما اشکال جدیدی از باورهای قبیله‌ای مبتنی بر اعتقاد به یک توتم جایگزین شد که چند ویژگی اساسی داشت: اول آن که بنیان های اساسی و اصولی دین توتمیسم در آن تغییر یافت. در توتم‌پرستی پیشرفته، اعتقاد به تابوها کاهش یافته و ممنوعیت و حرمت بین قبیله‌ای کمتر دیده می‌شود. دوم آن که توتمیسم از شکل جمعی به شکل فردی درآمده و کمتر در حوزه یک قبیله یا کلان مطرح است. با وجود این در بخش‌های مختلف قاره آفریقا توتمیسم چه به شکل سنتی و چه به شکل پیشرفته آن هنوز دیده می‌شود.
در کنگو علیا، بومیان «بانکالا» هنوز جانور توتمی را نمی‌کشند و نمی‌خورند. زن پس از ازدواج، احترام توتم شوهرش را نیز نگه می‌دارد. کودکی که از آن ازدواج پدید آید، هم توتم پدر و هم توتم مادر را محترم می‌دارد، ولی بعد از بزرگ شدن، شورای هر دو خانواده توتم قطعی او را تعیین می‌کند. شورا معمولاً توتم پدری را برای کودک برمی‌گزیند زیرا بومیان بانکالا به پدر تباری پایبندند.
در حال حاضر در کشورهای گینه بیسائو، سیرالئون، بورکینافاسو، بنین و … توتمیسم به عنوان دینی رسمی در کنار سایر ادیان مثل اسلام و مسیحیت در میان مردم رواج دارد. آمارها نشان می‌دهد که این نظام ارزش‌ها و باورهای قومی نه تنها روبه ضعف و اضمحلال ننهاده، بلکه کاربست آن بر مبنا و محور یک آیین اخلاقی تأثیرات فراوانی از خود به جای گذاشته است.
بسیاری از مردم‌شناسان ثابت کرده‌اند که تأیید توتمیسم در فرهنگ جهانی و سایر ادیان بسیار فراگیر و گسترده است. از جمله میراث توتمیسم در آیین مسیح می‌توان به تقدیس کبوتر اشاره کرد. در کتاب انجیل کبوتر حیوانی مقدس و فرستاده خدا معرفی شده است.
در بخش‌هایی از کتاب مقدس می‌خوانیم: «چون تمامی قوم تعمید یافتند و عیسی هم [پیش از بعثت] تعمید گرفته دعا می‌کرد، آسمان شکافته شد و روح‌القدس به شکل کبوتری بر او نازل شد».
مراسم عشای ربانی و اجرای مراسم به صورت دسته‌جمعی از آثار و ریشه‌های توتمیسم تلقی می‌شود.
حتی بعضی پا را فراتر نهاده و شکل صلیب در نزد مسیحیان را نوعی توتم قلمداد کرده‌اند. در دنیای امروز خارج از دایره اعتقاد قبیله‌ای در قاره آفریقا، نمادهایی از تقدیس یک توهم دیده می‌شود. مثلاً اعتقاد به پرنده خوش‌اقبال به مثابه سمبل یک تیم فوتبال و حضور آن در کنار زمین از تجلیات و نمودهای توتمیسم در فرهنگ جهانی است.
همچنین استفاده فراوان از علائم و نشانه‌ها به عنوان سمبل خوشبختی و یا دوری کردن از بدی‌ها که در میان مردم سراسر دنیا مرسوم است به نوعی از اصول فرهنگی توتمیسم نشأت گرفته و به خوبی تأثیر ادیان ابتدایی را بر روی فرهنگ ملل متمدن امروز نشان می‌دهد.
ویل دورانت در این باره معتقد است: «توتم که عنوان شعاری و رمزی داشته، علامت مفیدی برای خویشاوندی ملت‌های اولیه بوده و پس از آن رفته رفته، از جنبه دینی خود خارج شده، عنوان علامت خوشبختی یا نظرقربانی پیدا کرده یا همچون شیر و عقاب، وارد علامت پرچم‌های پاره‌ای از دول گشته، یا مانند گوزن علامت جمعیت‌های برادری شده و یا به صورت حیوانی بی‌زبان نماینده استواری یا جنبش لجوجانه بعضی از احزاب سیاسی شده است. اینک در ابتدای ظهور دین مسیح، کبوتر، ماهی و بره حالت رمزی برای این دین داشته، خود آثاری از توتم‌پرستی قدیمی بوده، حتی حیوان بی‌قدر و منزلتی چون خوک زمانی توتم‌ یهودیان به شمار می‌رفته است».

منابع:
1. ماهنامه اخبار ادیان، سال اول ، شماره 4، آبان 1382 ، نوشته مهرداد ناظری

مناطق

مطالب

تعداد: 1

تاریخ انتشار
عنوان
بازدید
نظر