پنجشنبه ۳ فروردین ۱۳۹۶
بر خط: 2796
Bashgah.net باشگاه اندیشه

بــاشگاه مـــن

4934 بازدید

دانش اطلاع‌رسانی رشته‌ای علمی است که به مطالعه کیفیت و کاربرد اطلاعات، نیروهای حاکم بر جریان اطلاعات، و ابزارهای آماده‌سازی اطلاعات برای دسترسی و استفاده مطلوب از آن می‌پردازد. کار دانش اطلاع‌رسانی پرداختن به آن بخش از دانش است که به تولید، گردآوری، سازماندهی، ذخیره، بازیابی، ترجمه، انتقال، تبدیل، و کاربرد اطلاعات مربوط می‌شود. دانش اطلاع‌رسانی همچنین درباره ارائه اطلاعات به‌صورت طبیعی یا ساختگی و کاربرد قالب‌ها برای انتقال کامل اطلاعات و شیوه‌های آماده‌سازی اطلاعات و ابزارها و فنون آن مانند رایانه‌ها و روش‌های برنامه‌ریزی آنها بحث می‌کند.
این علم هم دارای جنبه نظری است که موضوع را صرف‌نظر از کاربرد آن به مطالعه می‌گیرد و هم دارای جنبه عملی است که خدمات و محصولات را پدید می‌آورد.
دانش اطلاع‌رسانی چند مشخصه کلی دارد که ترجیع‌بند تحول و حیات آن و بسیاری از رشته‌های جدید دیگر است. این مشخصه‌ها را می‌توان به‌عنوان حوزه‌هایی نیز تلقی کرد که علم اطلاع‌رسانی با آنها در مقیاس کلی سروکار دارد:
- یکی آنکه اطلاع‌رسانی ارتباطی تنگاتنگ با فن‌آوری اطلاعات دارد. ضرورت‌های فنی به‌طور کلی موجب تحول دانش اطلاع‌رسانی، همچون برخی رشته‌های دیگر، و نیز سبب تحول کل جامعه اطلاعاتی شده است؛
- دیگر آنکه دانش اطلاع‌رسانی، دوشادوش بسیاری رشته‌های دیگر، عاملی فعال در تحول جامعه اطلاعاتی است و ابعاد انسانی و اجتماعی قوی، والا، و فراتر از فن‌آوری دارد.
به‌طور خاص‌تر، دانش اطلاع‌رسانی عرصه‌ای از فعالیت حرفه‌ای و پژوهش علمی است که به مسئله انتقال مؤثر اطلاعات و متون در میان انسان‌ها متناسب با نیازهای اجتماعی، سازمانی، و فردی می‌پردازد و برای رفع این نیازها، با فنون، نظام‌ها، و روش‌های خاص سروکار دارد.
توجه ویژه دانش اطلاع‌رسانی به آثار معرفتی انسان، به مثابه عناصر حامل محتوا در همه قالب‌ها، صورت‌ها، و رسانه‌هاست. تأکید اصلی بر محتوای این عناصر، برحسب توانایی بالقوه آنها برای انتقال اطلاعات است.

اهداف
اطلاع‌رسانی در پی این است که درک ما را از زمینه‌هایی همچون موارد زیر افزایش دهد:
1. رفتار انسان‌ها به‌عنوان تولیدکنندگان، گیرندگان، و استفاده‌کنندگان از اطلاعات، و نیز به مثابه عوامل یا مجراهای ارتباطی؛
2. مطالعه کمّی برآیند پیام‌ها ـ مانند اندازه، نرخ رشد، توزیع، انگاره‌های تولید، و استفاده از آنها؛
3. سازماندهی معنایی پیام‌ها و مجراها به‌منظور تسهیل در شناسایی آنها به مثابه فرستندگان و گیرندگان پیام‌ها؛
4. مسائلی که به‌طور خاص به عمکردهای ذخیره، تجزیه و تحلیل، و بازیابی اطلاعات مربوط می‌شود؛
5. سازمان کلی نظام‌های اطلاعاتی و عملکرد آنها در انتقال اطلاعات؛
6. زمینه اجتماعی انتقال اطلاعات، به‌ویژه اقتصاد و سیاست آن.

تاریخچه
در سال 1891، بخش اطلاع‌رسانی به‌عنوان واژه‌ای بدیل برای بخش مرجع مطرح شد. اصطلاح دفتر اطلاع‌رسانی[1] نیز در سال 1909 به‌منظور معرفی دفتری که به ارائه خدمات مرجع می‌پردازد، مورد استفاده قرار گرفت. در حدود سال‌های 1910 تا 1920، دانشمندان برای یافتن اطلاعات با مشکلاتی روبه‌رو بودند، متخصصان دیگر کمک کردن به آنها را به‌عنوان کاری تخصصی آغاز کردند. به‌منظور شرح و توصیف کار آنان، اصطلاح متخصصان متون موضوعی[2] به‌کار رفت. در سال 1924 انجمن کتابخانه‌های تخصصی و دفاتر اطلاع‌رسانی[3] (اسلیب) در انگلیس بنیان نهاده شد و در «مجموعه مقالات اسلیب»[4] در سال 1932، اصطلاح کار اطلاع‌رسانی[5] به‌منظور توصیف خدمات مرجع مورد استفاده قرار گرفت.
کاربرد واژه اطلاعات به‌عنوان معادلی برای مرجع، تحت تأثیر پیشرفت‌های حوزه رایانه، وارد عرصه کاربرد پیچیده‌تری شد. در سال 1950 کالوین ان. مورز[6] اصطلاح بازیابی اطلاعات را مطرح ساخت و این اصطلاح در دهه‌های 1950 و 1960 بسیار رواج یافت.
اصطلاح "علم اطلاع‌رسانی" برای نخستین بار به‌صورت غیرمستقیم در اصطلاح "عالِم اطلاعات"[7] در سال 1953 مطرح شد. در سال 1956، کریس هانسون[8] واژه" اطلاع‌رسانی" را به‌منظور توصیف کار متخصصان آن به‌کار برد. نظریه‌ها، شیوه‌ها، و سوابق آنها کاملا با آنچه کتابداران سنتآ انجام می‌دادند تفاوت داشت؛ تا اینکه در سال ،1958 تعدادی از افراد که به جمع‌آوری اطلاعات می‌پرداختند با یکدیگر متحد شدند و "مؤسسه عالمان اطلاعات"[9] را بنا نهادند تا بتوانند به آموزش متخصصان و تعیین استانداردها بپردازند. در صنعت و در دهه‌های اخیر، بعضی از دانشمندان واجد شرایط از عالم تحقیق، توسعه، یا تولید خارج شده و نقش حرفه‌ای جدیدی را پذیرفتند. در این حرفه جدید نقش آنها ارائه خدمات اطلاعاتی برای همکارانشان بود. ایشان بیشتر خود را عالِم "اطلاعات" می‌دانستند تا عالِم "تحقیق". با گسترش این نوع فعالیت و رسمیت یافتن آن، دریافتند که باید به اشخاصی که وارد این حرفه می‌شوند آموزش داد. با گذشت زمان، محتوای این آموزش "علم اطلاع‌رسانی" نام گرفت.
اما محتوای "علم اطلاع‌رسانی" حتی به‌عنوان مواد آموزش حرفه‌ای برای احراز شغل - به‌تدریج گسترش یافت. مؤسسه عالمان اطلاعات در سال 1976 مجموعه‌ای از معیارها را برای علم اطلاع‌رسانی وضع کرد و هدف آن فراهم آوردن راهنمای مواد و مباحثی بود که می‌توانست در برنامه آموزشی واحدی گنجانده شود. این مباحث در دو مجموعه و هر مجموعه در شش گروه دسته‌بندی شد که عبارت بود از: دانش و مبادله آن، منابع اطلاعاتی، سازماندهی دانش، بازیابی، توزیع، و مدیریت اطلاعات. این شش گروه به‌عنوان مباحث هسته در نظر گرفته شد و مابقی به‌عنوان مواد تکمیلی تلقی گردید. مواد تکمیلی عبارت بود از: داده‌پردازی، روش‌های تحقیق، برخی جنبه‌های ریاضی، آمار، زبان‌شناسی، دانش زبان‌های خارجی، و مباحث پیشرفته‌ای چون فنون تداعی[10] و ترجمه ماشینی. موضوع اول یعنی دانش و مبادله آن، و موضوع تکمیلی "روش‌های تحقیق"، مبیّن آن است که این علم بر زمینه و پایه‌ای علمی استوار است و می‌تواند برای متخصصان اطلاع‌رسانی که به‌طور عملی در این زمینه به کار اشتغال دارند بصیرت پدید آورد. این امکان به نحو بارزتری در یادداشت‌هایی با عنوان >زمینه‌های مطالعاتی در علم اطلاع‌رسانی< که در سال 1982 توسط برایان کمبل ویکری[11]تهیه شد ارائه گردیده است که عبارتند از:
1) دشواری‌های ویژه مبادله اطلاعات در علوم و فنون، یا به عبارت بهتر، اطلاعات علمی؛
2) استفاده از فن‌آوری، به‌ویژه رایانه و ارتباطات دوربرد، در مدیریت اطلاعات یا فن‌آوری اطلاعات؛
3) استفاده از روش علمی در مسائل عملی اطلاعاتی و مطالعه "نظام‌های اطلاعاتی"؛
4) مطالعه علمی و مبادله اطلاعات در جامعه، یعنی علم اطلاع‌رسانی به‌عنوان حوزه‌ای علمی.

نظریه‌ها
متخصصان اطلاع‌رسانی بر این مسئله تأکید ورزیده‌اند که تجربه‌های انسانی را که به‌صورت مکتوب گردآوری شده، می‌توان به بهترین شکل بازیابی کرد و در اختیار دیگران قرار داد تا با بهره برداری از اطلاعات آنها به رفع نیازهای زندگی بپردازند.
برای رسیدن به این هدف، مبانی علمی متعددی وجود دارد که متخصصان می‌توانند با استفاده از آنها به طراحی و تحلیل نظام‌های اطلاعاتی بپردازند. در این میان، سه مبنای علمی منطق، شناخت، و ارتباطات بیش از همه مورد توجه قرار گرفته است.
اصول منطق در کار اطلاع‌رسانی از اهمیت برخوردار است، زیرا اطلاع‌رسانان به توصیف، دستیابی، حفظ، بازیابی، و اشاعه محصولات حاصل از خرد انسانی می‌پردازند. نمادها و نشانه‌ها ابزارهای اولیه و اساسی و از عناصر مهم منطق به‌شمار می‌آیند.
شناخت، تعداد قابل توجهی از فرضیه‌ها، عوامل زیست‌شناختی، روان‌شناختی، و جامعه‌شناختی را تبیین می‌کند که بر توانایی بشر در پردازش اطلاعات اثر می‌گذارند. فرضیه شناختی چارچوبی را برای درک و دریافت ما از چنین پردازش و عملکردهای مربوط به آن مانند تفکر، به یادآوری، یادگیری، و جز آن را تأمین می‌کند.
ارتباطات فرایندی است که اجزاء مختلف هر نظام را با سایر نظام‌ها پیوند می‌دهد. اجزاء اصلی هر نظام (علائم و داده‌ها) در سرتاسر آن جریان دارد و آن را قادر می‌سازد تا به هدف یا اهدافش دست یابد. ارتباطات عنصری پویا در علم اطلاع‌رسانی است.

کاربردها
متخصصان اطلاع‌رسانی به اموری می‌پردازند که توجه عمده را به‌سوی تحلیل و برنامه‌ریزی نظام‌های اطلاعاتی معطوف می‌دارد: نظام‌هایی که آگاهی انسان را بهبود می‌بخشند و توان وی را جهت ایجاد، استفاده، و اشاعه دانش تأمین می‌کنند. اعتقاد بر این است که در انجام این عمل متخصصان اطلاع‌رسانی از نظر آموزش رسمی و تجربه‌های کاری ممکن است با یکدیگر متفاوت باشند اما هدف نهایی آنان بهبود بخشیدن به اشاعه تجربه مضبوط بشری در گذشته و حال است. این فرایند، فقط انتقال مواد اطلاعاتی نیست بلکه انتقال اطلاعات و دانش را بدون محدود کردن آن به محملی خاص دربر می‌گیرد. علاقه متخصصان اطلاع‌رسانی آن است که نظام‌های اطلاعاتی حال و آینده را در جهت کسب دانش یاری دهند. این متخصصان علاقه‌مند به ایجاد روش‌های جدید برای دستیابی، حفظ و نگهداری، و بازیابی اطلاعات و دانش هستند تا از طریق آن سازمان‌ها و افراد بتوانند به بالاترین قابلیت‌ها دست یابند؛ و مایلند ارزش منابع اطلاعاتی را ارتقا بخشند و از زمان و هزینه دستیابی به آن بکاهند.
تلاش‌ها و پیشرفت‌های قابل توجهی در این جهت، به خصوص در زمینه ذخیره‌سازی و خدمات، انجام گرفته است. احتمالا، پیشرفت‌هایی که در فن‌آوری حاصل شده بیش از سایر قلمروها به مفاهیم اطلاع‌رسانی یاری خواهند رساند. این پیشرفت‌ها اثر عمده‌ای بر خدمات سازمان‌ها از جمله کتابخانه‌ها برجای نهاده است. به‌طور مثال، از اوایل دهه 1980 که فن‌آوری صفحات فشرده و ویدئویی عرضه شد این فن‌آوری‌ها توانستند هزینه‌ها را کاهش دهند، ظرفیت بالایی از اطلاعات را در خود حفظ کنند، و در کل موجب استفاده بهینه از رایانه‌های شخصی شوند. فرصت‌های تازه‌ای را نیز برای کتابداران به‌منظور مقابله با مسئله حفظ و نگهداری اطلاعات فراهم آورده‌اند.
از لحاظ خدمات، کتابداران میانجیان اصلی اطلاعات و منابع دانش هستند. این متخصصان، در مقیاس ملی، درصدد بهبود اشتراک منابع، افزایش کفایت پایگاه‌های اطلاعاتی، و تربیت اعضای اجرایی و آموزش مراجعان جهت استفاده از آنها بر آمده‌اند. در مقیاس بین‌المللی نیز عدم توانایی بسیاری از کاربران و نیاز مبرم آنان به راهنمایی برای استفاده از منابع قابل پیش‌بینی است. رفتار مردم تحت تأثیر عوامل مختلف قرار دارد و متخصصان اطلاع‌رسانی این جنبه انسانی را در طراحی نظام‌ها و خدمات در نظر می‌گیرند.

مآخذ :
1) بورکو، ه . "دانش اطلاع‌رسانی چیست؟". نشریه فنی مرکز مدارک علمی. دوره اول. 1 (مهر 1351): 1-8؛
2) شیری، علی‌اصغر. "شبکه اطلاع‌رسانی: نظریه، تعاریف و تاریخچه". فصلنامه کتاب. دوره هفتم، 4 (زمستان 1375): 75-90؛
3) ویکری، برایان کمبل و الینا. "پیدایش و دامنه علم اطلاع‌رسانی". ترجمه عبدالحسین فرج‌پهلو. کتابداری و اطلاع‌رسانی. دوره اول، 2 (زمستان 1376): 18-37؛
4) ویکری، برایان کمبل و الینا. علم اطلاع‌رسانی در نظر و عمل. ترجمه عبدالحسین فرج‌پهلو. مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد، 1380؛
5) Bottle, R.T. "Information Science". International Encyclopedia of Information and Library Science. PP. 212-214;
6) Debons, Anthony. "Information Science". World Encyclopedia of Library and Information Services. PP. 365-368;
7) Saracevic, Tefko. "Information Science". Journal of the American Society for Information Science. Vol. 50, No. 2 (1999): 1051-1063;
8) Shera, J. H. The Foundations of Education for Librarianship. NewYork: Wiley, 1972.

پی نوشت
[1]. Information Bureau
[2]. Subject Literature Specialist
[3]. Association of Special Libraries and Information Bureaux
[4]. ASLIB Proceedings
[5]. Information work
[6]. Calvin N.Moores
[7]. Information Scientist
[8]. Chris Hanson
[9]. Institute of Information Scientists (IIS)
[10]. Associatire Techniques
[11]. Brian Campbell Vickery
[12]. Jess Shera

● برگرفته از دایرة المعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی، http://portal.nlai.ir/daka نوشته نرگس نشاط

منابع

افراد و مشاهیر

مطالب

تعداد: 18

تاریخ انتشار
عنوان
بازدید
نظر