دوشنبه ۵ تیر ۱۳۹۶
بر خط: 2060
Bashgah.net باشگاه اندیشه

بــاشگاه مـــن

48860 بازدید

به مجموعه‌ای از لوح‌های چوبی یا عاجی؛ یا مجموعه‌ای از ورق‌های کاغذ، پوست آهو؛ و یا ماده‌ای مانند آن، اعم از دستنویس یا چاپی که با هم به نخ کشیده یا صحافی شده باشند، کتاب می‌گویند. هر کتاب به‌طور معمول ورقه‌های تا شده و صحافی شده بسیار دارد که حاوی مطالبی است و معمولا از 48 صفحه کمتر نیست و به‌طور مستقل صحافی شده است و به‌صورت غیرادواری منتشر می‌شود. به کمتر از این مقدار جزوه یا رساله می‌گویند. تفاوت کتاب و مجله در این است که مجله نشریه‌ای است باعنوان مشخص که به‌صورت شماره‌ها یا جزوه‌های پیاپی با فاصله زمانی منظم یا غیرمنظم برای مدت نامحدود منتشر می‌شود و حاوی مقالاتی درباره موضوع‌های مختلف است و شماره مسلسل دارد.

تاریخچه
تاریخ کتاب قدمت پنج هزار ساله دارد و در روند تکاملی آن چند نقطه اوج و در پی هر یک، دوره‌ای ثبات و تعادل دیده می‌شود که تا نقطه اوج بعدی تداوم داشته و گاه نیز تا مدتی با یکدیگر همپوشانی دارند. گذر از هر مرحله و رسیدن به مرحله بعدی به‌وجود عواملی بستگی داشته است مانند 1) نیاز جامعه به اطلاعات، 2) وجود دانش و فناوری مناسب، 3) وجود تجربه و توانایی‌های لازم، و 4) توجیه و کارآیی اقتصادی. کتابت با لوح‌های گلی آغاز می‌شود و طی پنج هزار سال در اواخر قرن بیستم در شکل و قالب کتاب‌های الکترونیکی تکامل می‌یابد و همچنان نیز به پویایی خود ادامه می‌دهد.

1. لوح‌های گلی
تمدن شهرنشینی که به اختراع خط منتهی شد، در قسمت جنوبی بین‌النهرین شکل گرفت و به تمدن سومر معروف شد. یکی از نتایج اختراع خط، تعلیم افراد برای خواندن و نوشتن بود. سومری‌ها برای نوشتن از گل‌رس استفاده کردند که در همه جا به وفور یافت می‌شد. از مراحل کار سومریان برای آماده‌سازی گل‌رس به‌منظور نوشتن، اطلاعات دقیقی در دست نیست، ولی از کاوش‌های باستان‌شناسی چنین برمی‌آید که آنان خاک رس را با آب شست‌وشو داده و رسوب آن را تحت‌فشار قرار می‌دادند تا آنکه به‌صورت گرد نرمی درمی‌آمد؛ روی لوح‌های ساخته شده، قبل از آنکه خشک شوند، با کمک ابزاری نوک تیز هر آنچه را می‌خواستند حک می‌کردند. این نظام در حدود 2500ق.م. به تکامل رسید. بیش از 95 درصد گل‌نوشته‌ها به امور بازرگانی، اداری، و حکومتی مربوط می‌شد. بعدها، بابلی‌ها و آشوری‌ها آن را توسعه دادند و کم‌کم بر تعداد این لوح‌ها افزوده شد. تجمع لوح‌های گلی، شیوه‌ای را برای نگاهداری و انتظام آنها می‌طلبید. به‌تدریج، آرشیو های نگاهداری لوح‌های گلی ایجاد شد. تنوع موضوعات حک شده بر روی الواح گلی، که دیگر از امور تجاری و حکومتی فراتر رفته و دامنه آن به علومی نظیر ریاضی، طب، و تاریخ‌نگاری کشیده شده بود، باعث شد این آرشیوها، نقش و جایگاه کتابخانه را پیدا کنند. کتابخانه آشوربانیپال در نینوا، پایتخت آشوریان، نقطه اوج لوح‌های گلی است.
کتاب گلی یا لوح گلی از نیمه هزاره سوم قبل از میلاد به تکامل رسید و مدت 2500 سال از ثبات فنی بدون تغییر برخوردار بود. ظهور خط میخی و خط تصویری و اختراع الفبا توسط فینیقی‌ها، افول لوح‌های گلی را به‌دنبال داشت، زیرا نگارش علائم تصویری یا الفبا بر روی گل دشوار بود. به این ترتیب، نیاز به ماده دیگری بود تا بتوان راحت‌تر بر آن نگاشت.

2. طومارهای پاپیروس
از حدود 2000ق.م. در تمدن بزرگ مصر، نگارش بر صفحاتی از گیاه بَرد آغاز شد که به یونانی به آن پاپیروس می‌گفتند. ابزار نوشتن بر روی پاپیروس نی یا قلم‌موی آغشته به مرکب بود. پاپیروس برای نگارش کاملا مناسب بود و مرکب به راحتی بر آن نقش می‌بست، به همین دلیل تا مدتی بسیار طولانی، یعنی تا قرن ششم میلادی تداوم یافت، حتی در تمدن یونان هم از پاپیروس برای نوشتن استفاده می‌شد. مصری‌ها کار نگارش را در سطح وسیعی توسعه دادند. آنان حتی "کتاب‌های تصویری" را پدید آوردند. اما، بیشترین اوراق پاپیروس به یک رسم دینی تعلق داشت که بر اساس آن مقداری نوشته‌های مقدس را در قبر بزرگان می‌گذاشتند. این طومارها به کتاب مردگان معروف است.
درباره شکل طومار ها در این دوره گفته می‌شود که طول آن به 6-7 متر می‌رسید (به ندرت بیش از 10 متر) و زمانی که نسخه خطی پیچیده می‌شد، به شکل استوانه‌ای درمی‌آمد که قطر آن در حدود 5-6 سانتی‌متر بود؛ پهنای آن متفاوت و عمومآ کمتر از 30 سانتی‌متر بود. اختراع پاپیروس توسط مصری‌ها، کمک بزرگی برای تکامل کتاب بود. قدیمی‌ترین کاغذ پاپیروس، دو پاپیروس سفید و ننوشته است که در مقبره‌ای داخل جعبه‌ای چوبی متعلق به قرن 30ق.م. پیدا شده‌اند. قدیمی‌ترین کتاب شناخته شده در قالب طومار نیز پاپیروس پریس[1] است که تاریخ آن به 1990ق.م. بازمی‌گردد. این کتاب شامل گفته‌های اخلاقی است. داستان سینوهه که آن را باشکوه‌ترین ادبیات مصر خوانده‌اند، نیز یکی از کتاب‌های پاپیروسی کهن مصر است. طب، جراحی، و ریاضیات موضوعات دیگری هستند که در کتاب‌های پاپیروسی به چشم می‌خورند.
پاپیروس، برخلاف لوح‌های گلی، بسیار آسیب‌پذیر است. آتش‌سوزی، سیل، و حتی موجودات ذره‌بینی به راحتی آن را نابود می‌کنند، شاید به همین دلیل است که هیچ مجموعه آرشیوی مهمی از پاپیروس‌های مصر باستان از زیر خاک بیرون نیامده است.
استفاده از پاپیروس تنها به مصری‌ها تعلق نداشت. در تمدن یونان و روم نیز این گیاه برای نوشتن کاربرد بسیاری پیدا کرد. یونانی‌ها با تکمیل الفبا و افزودن حروف صدادار به آن به پیشرفت نگارش متون مختلف کمک بزرگی کردند. گفته می‌شود در اواخر قرن پنجم و اوایل قرن چهارم ق.م. کتاب به تعداد زیاد در آتن وجود داشت و پیشه‌هایی نظیر کتابفروشی پدید آمده بود و برده‌های باسواد در کتابفروشی‌ها به رونویسی از کتاب‌ها می‌پرداختند. کتابخانه‌های متعددی هم تأسیس شد. نخست کتابخانه‌های شخصی و بعد کتابخانه‌های سلطنتی که البته در انحصار دانشمندان بود. کتابخانه اسکندریه (نک: کتابخانه‌های باستان و قرون وسطی) که در اوایل قرن سوم ق.م. تأسیس شد و کالیماخوس یکی از دانشمندان ناظر بر آن بود، و نیز کتابخانه پرگاموم دو نمونه معروف از کتابخانه‌های سلطنتی هستند. استفاده از پاپیروس برای ساخت کتاب در تمدن‌های بزرگ، حتی پس از ظهور مسیحیت نیز رواج داشت. پوست نیز از سال 1600ق.م. برای نوشتن مورداستفاده قرار گرفت و چون بادوام‌تر از پاپیروس بود، انعطاف‌پذیرتر بود، و مرکب را در هر دو طرف به خوبی جذب می‌کرد، به‌تدریج جایگزین پاپیروس شد. بهترین پوست‌های نوشتنی در شهر پرگاموم تولید می‌شد و پارشمن نام داشت. همزمان از چرم و لوح‌های مومی و چوبی و پارچه نیز برای نوشتن استفاده می‌شد. کتاب‌های چوبی نیز به اشکال مختلف درست می‌شد و موارد استفاده متعددی داشت، مانند دفترچه یادداشت برای حساب‌ها، آیین ازدواج، تولد، قراردادها و جز آن.

3.کُدکس
سومین رویداد مهم در تاریخ تکامل کتاب، اختراع کدکس بود که همان شکل امروزی کتاب است، یعنی صفحات تا خورده پاپیروس، پوست، و مانند آنکه از یک محل به هم دوخته شده‌اند. کتاب‌هایی که به‌صورت لوح‌های گلی بودند به‌تدریج از بین رفتند. طومارهای پاپیروس نیز علی‌رغم دو هزار سال حضور، کم کم کارآیی خود را از دست دادند؛ دشواری جست‌وجو و پیدا کردن مطالب در آنها یکی از دلایل حذف تدریجی آنها بود. کدکس از حدود قرن دوم میلادی قالب مرجّح نگارش متون مذهبی در میان مسیحیان بود و از قرن چهارم رواج عام یافت. برای ساختن کدکس در ابتدا از پاپیروس استفاده می‌شد، اما پاپیروس بسیار شکننده و کم دوام بود و برای چندین بار استفاده مناسب نبود، به همین دلیل پس از مدتی پارشمن جایگزین آن شد.
استفاده از کدکس چندین مزیت داشت: 1) هر دو طرف آن برای نوشتن مناسب بود، پس صرفه‌جویی در هزینه می‌شد؛ 2) تولید آن با سرعت و سهولت بیشتری صورت می‌گرفت؛ 3) یافتن مطالب در آن راحت‌تر بود؛ 4) تنظیم صفحات و تورق در آن آسان‌تر بود؛ و 5) سازمان‌دهی و انتظام‌دهی کتابخانه‌ها راحت بود و قرار دادن کدکس بر روی قفسه و طاقچه کتابخانه‌ها به مراتب آسان‌تر از کار با طومار بود.
برای تغییر کتاب از لوح‌های چوبی موم اندود و طومارهای پاپیروس به شکل کدکس قوه تخیل و استعداد بالایی موردنیاز بود. برای ساختن کدکس، اوراق پاپیروس یا پوست‌های بریده شده مانند طومار درازی پشت سر هم قرار نمی‌گیرند، بلکه بر روی یکدیگر قرار می‌گیرند، از وسط تا خورده و از محلِ تا به هم متصل می‌شوند و صفحات بیرونی به‌وسیله جلد، که عمومآ از چرم است، محافظت می‌شود. رسیدن به این مرحله خلاقیت بالایی نیاز داشت. و از همین‌رو، ظهور کدکس تحول مهمی در تاریخ تکامل کتاب به‌شمار می‌رود.
سه تمدن سومر، مصر، و یونان در ابداع و تکامل کتاب نقش اساسی داشتند. سومریان آن را آغاز کرده و با عبور از مصریان، به یونانیان رسید. یونانی‌ها و رومی‌ها در علوم مختلف پیشرفت بسیار داشتند که خود در توسعه کتابت، از ابداع الفبای جدید گرفته تا به‌کارگیری ابزار نگارش نوین، نشر، و ایجاد کتابفروشی و کتابخانه‌ها نقش بسیار داشتند. مسیحیت و اسلام نیز، هر یک، ادیانی بودند که تمدن‌های عظیمی را بنا نهادند.
با ظهور مسیحیت، صومعه‌ها و کلیساهایی ایجاد شد که در هریک اتاق‌هایی وجود داشت که در آنها استنساخ و رونویسی انجیل، کتاب‌های دعا، و متون دیگر صورت می‌گرفت؛ و چنانچه گفته شد، رواج کدکس از جرگه‌های مسیحیان و با هدف نگارش متون مذهبی آغاز شد. دیرها و صومعه‌ها نه تنها محل تولید کتاب بودند، بلکه هریک مجموعه‌های کتاب نیز در اختیار داشتند، که البته بیشتر برای استفاده راهبان بود. "عصر صومعه‌ها" از اوایل قرن شش تا اواخر قرن دوازده ادامه دارد و زمانی است که طی آن صومعه‌ها تولید و انتشار کتاب را در انحصار خود داشتند. چنانچهکاسیودوروس صومعه‌ای در ویواریوم (جنوب ایتالیا) تأسیس کرد که جمع‌آوری و نسخه‌برداری از کتاب‌ها یکی از فعالیت‌های آن بود. بدیهی است رونویسی و نسخه‌برداری از کتاب‌ها ایجاب می‌کرد که معلوم شود در هر صومعه چه کتاب‌هایی وجود دارد؛ به این ترتیب، امر تهیه فهرست از کتاب‌ها نیز آغاز شد.
دین اسلام نیز تمدنی را بنا نهادکه در طول چهار قرن، یعنی از قرن هشتم م. تا قرن 11 از لحاظ خلاقیت فکری بر دنیا حکومت می‌کرد، و در این مدت بیش از ده هزار کتاب انتشار یافت. تأسیس کتابخانه‌های متعدد، مانند کتابخانه فاطمیه در قاهره، کتابخانه عباسی در بغداد، و کتابخانه اُمیه در کوردوبا (قُرطَبه)؛ و رونق مشاغلی مانند خوشنویسی، کتاب‌آرایی، تجلید، و صحافی که با هنر عجین شده بود؛ خدمات ارزنده اسلام به تکامل کتاب بود. همچنین باید از وجود کتابفروشی و بازار کتاب در دنیای اسلام نام برد که در بیزانس و غرب مسیحی نامی از آن برده نشده است. گفته می‌شود در قرن دهم در شهر بغداد بازار کتابفروشان با صد مغازه کتابفروشی و لوازم‌التحریرفروشی وجود داشت. همچنین هریک از مدارس و مساجد بزرگ دارای کتابخانه بودند. اما برجسته‌ترین نقش مسلمانان در توسعه و تکامل کتاب، اقتباس صنعت کاغذسازی از ایرانیان، ایجاد نوآوری‌هایی در آن، و انتقال آن به اروپا بود.
در قرن هفتم م. اعراب به ایران حمله کردند و در سمرقند کارخانه‌ای را یافتند که تا آن زمان از آن بی‌اطلاع بودند. کاغذ که پیش از این در چین اختراع شده بود از مسیر تجاری سمرقند به ایران راه یافت و پس از فتح ایران، اعراب نیز با آن آشنا شدند و به‌دنبال توسعه مرزهای اسلام به اروپا، نخستین کارخانه کاغذسازی در 1074 در محلی در شرق اسپانیا تأسیس شد.

4. چاپ
صنعت تولید چندین نسخه از کتاب، نخستین بار مانند صنعت کاغذسازی در قرن 9 در چین پیدا شد، ولی عملاً سابقه چاپ متون در چین به قرن دوم می‌رسد. در آن زمان چینی‌ها صفحات متن را با حروف برجسته بر روی یک سنگ صاف کنده‌کاری می‌کردند، در این روش حروف گود بودند، اما بعدها حروف را به‌صورت برجسته بر روی صفحات چوب کنده‌کاری می‌کردند، در این روش امکان استفاده مکرر از هر لوح وجود داشت.
در اروپا و در آغاز عصر چاپ، نخست الواح چوبی یا سنگی برای چاپ متون به‌کار می‌رفت. اگرچه در ابتدا بیشتر تصویر قدیسان چاپ می‌شد و عمومآ بر روی پارچه بود. به این ترتیب تکثیر کتاب با حروف ثابت ادامه یافت، چینی‌ها در قرن 11 حروف متحرک را برای چاپ و تکثیر کتاب ابداع کردند، آنها ابتدا از گل پخته و سپس مس و سرب حروف را ساختند. مهم‌ترین و مؤثرترین اقدام برای پیشرفت فن چاپ، اختراع حروف متحرک یا قابل انتقال بود که نخست در چین و سپس در اروپا ــ بدون اطلاع از اختراع چینی‌ها ــ صورت گرفت. گوتنبرگ، مخترع چاپ، به همین روش چاپ را در اروپا ابداع کرد.
وی با چاپ سنگی چندین کتاب را تکثیر کرد، از جمله تورات 36سطری و تقویم سال 1448م. کتاب‌هایی که در ایام طفولیت صنعت چاپ تولید شد اینکونابولا نام دارد، مانند کتاب‌های گوتنبرگ.
فن چاپ به سرعت در اروپا رواج پیدا کرد، اما تا 1800 فن چاپ و حروفچینی عمومآ به همان روش گوتنبرگ، یعنی به‌وسیله ماشین دستی انجام می‌شد و کاغذ هم به‌وسیله دست ساخته می‌شد. در1810 نیروی بخار توسط کونیک در چاپ به‌کار گرفته شد و ماشین‌های کاغذسازی نیز به‌تدریج ابداع و فراگیر شدند. از نیمه دوم قرن بیستم چاپ افست، به‌تدریج، جایگزین چاپ برجسته شد. به این ترتیب کار چاپ کتاب با سهولت و سرعت بیشتری صورت گرفت. از 1840-1940 افزایش قابل توجهی در سرعت و کمیت کتاب‌های چاپی به‌وجود آمد که نتیجه پیشرفت فناوری بود. مکانیزه شدن حروفچینی، صحافی، و نوشتن (با استفاده از ماشین تحریر)، تهیه تصاویر چاپی با روش عکسبرداری و ماشین‌های چاپ سیلندری و دوّار از جمله این پیشرفت‌ها بود. ماشین‌های جدید حروفچینی، مانند لاینوتایپ و مونوتایپ که در 1890 ابداع شد نیز نقش مهمی در افزایش تولید کتاب داشت، صحافی کتاب هم که تا قرن 18 توسط کتابفروشان و یا خریداران کتاب انجام می‌شد، از حدود 1880 توسط ماشین صورت گرفت.
با افزایش تعداد کتاب‌های چاپ شده، نهادهای اجتماعی جدیدی را شاهد هستیم؛ مؤسساتی مانند باشگاه کتاب، که کتاب‌ها را از طریق پست برای اعضا ارسال می‌کردند؛ کتابخانه‌های شهری که کتاب را رایگان به علاقه‌مندان امانت می‌دادند؛ و کتابخانه‌های عمومی، از جمله این نهادها بودند. ظهور رایانه و استفاده از آن در فرایند چاپ کتاب، عامل مهم دیگری بود که در دهه‌های آخر قرن بیستم جایگزین ماشین‌های چاپ شد.

5. کتاب الکترونیکی
با ظهور رایانه، روش نوینی برای تولید کتاب ایجاد شد که با شیوه‌های پیشین هیچ گونه وجه مشترکی ندارد. در این روش، از مرکب و کاغذ و ماشین چاپ استفاده نمی‌شود، حتی شکل و قالب کتاب‌های تولیدشده با این روش، با کتاب‌های مرسوم، متفاوت است. این قبیل کتاب‌ها، کتاب الکترونیکی نام گرفته‌اند. در تعریف کتاب الکترونیکی می‌توان گفت: کتاب الکترونیکی یا کتاب رایانه‌ای نوعی متن دیجیتال است که بر روی لوح فشرده ذخیره و منتشر شده است و می‌توان آن را از طریق شبکه رایانه‌ای به چاپگر یا هر منبع الکترونیکی دیگر انتقال داد. برای خواندن این کتاب نرم‌افزارهای خاص موردنیاز است. برخی نیز دامنه تعریف را گسترده‌تر کرده‌اند و کتاب شنیداری[2] را هم که می‌تواند محتوای یک کتاب را ــ به‌جای چاپ ــ بخواند، کتاب الکترونیکی محسوب می‌کنند. کتاب‌های الکترونیکی از لحاظ شکل ظاهری هیچ شباهتی به کتاب‌های سنتی ندارند، اگرچه شیوه نشر آنها بسیار شبیه نشر سنتی و اساسآ یکسان است: ناشران الکترونیکی کتاب‌های پیشنهادی از طرف نویسندگان را بررسی، و در صورت تصویب پس از ویرایش و حروفچینی و مراحل دیگر از طریق پایگاه‌های مختلف و با تیراژ معین عرضه می‌کنند.

5-1. توسعه کتاب‌های الکترونیکی
ظهور کتاب‌های الکترونیکی از دهه 1960 در آزمایشگاه‌ها آغاز شد و این کار با تصاویری روی پرده لامپ اشعه کاتد انجام گرفت که جایگزین تصاویر روی صفحات کاغذی کتاب‌ها شد.
از سال 1971 تغییر شکل متون کلاسیک از چاپی به شکل الکترونیکی برای کتاب‌هایی که مدت حق‌تألیف آنها سپری شده بود، آغاز شد. این اقدام به پروژه گوتنبرگ معروف است و طی آن 250 عنوان کتاب به‌صورت الکترونیکی در اینترنت قرار گرفتند؛ آثاری مانند کلیات شکسپیر، جزیره گنج، رباعیات خیام، و فرهنگ لغت «اَمریکن هریتج»[3]. در حال حاضر، دست‌اندرکاران پروژه گوتنبرگ سعی دارند با کاهش هزینه، دستیابی آسان، و گزینش متون خاصی برای کودکان، علاقه و عادت به خواندن را از طریق اینترنت افزایش دهند و نوعی کتابخانه عمومی اینترنتی ایجاد کنند. به‌تدریج، تبدیل‌های مشابهی در دیگر جاها آغاز شد، از جمله پروژه بارتلبی در دانشگاه کلمبیا که "به کتابخانه عمومی اینترنت" موسوم شده است. برخی ناشران قدیمی هم شرکت‌هایی با مراکز نرم‌افزاری تشکیل دادند تا کتاب‌های چاپی خود را به قالب دیجیتالی جدید تبدیل کنند.
از اواسط دهه 1980 و با ظهور صفحات نمایشی که در دست گرفته می‌شد، کتاب‌های الکترونیکی قابل حمل به‌وجود آمد، در دهه 1990 دستگاه کتابخوان الکترونیکی و رایانه‌های شخصی موسوم به پاوربوک[4] به بازار عرضه شدند. انتشار آثار چندرسانه‌ای بر روی لوح فشرده و دی‌وی‌دی قدم بزرگ دیگری بود که به توسعه کتاب‌های الکترونیکی منجر شد. در آخرین دهه قرن بیستم تعداد ناشران الکترونیکی هم رو به افزایش نهاد. در سال 1993 در نمایشگاه کتاب فرانکفورت تعداد ناشران الکترونیکی بسیار زیاد بود و یکی از سالن‌های بزرگ به آنها اختصاص یافته بود.

5-2. فرامتن و فرارسانه‌. فرامتن[5] شکل جدیدی از نگارش الکترونیکی بود که تحولی عمیق را به همراه داشت. وانی‌وار بوش[6] منادی فرامتن به‌شمار می‌رود. وی در 1945 ماشینی را طراحی می‌کند به‌نام ممکس[7] که مانند مغز انسان مطالب را از طریق برقراری ارتباط ذخیره می‌کند. در 1962 داگلاس سی. اِنگبارت کار وی را دنبال کرد، و سرانجام در 1965 نظامی را ترتیب دادند که قادر بود نوشته‌های غیرترتیبی مربوط به هم را تولید کند که فقط توسط رایانه تولید و خوانده می‌شد، و آن را فرامتن نامیدند. در حقیقت فرامتن مجموعه‌هایی از متن است که با رابط‌های الکترونیکی به هم مرتبط شده‌اند و خواننده مجبور به ارتباط دادن آنها نیست. فرامتن امکان دستیابی سریع و گشت‌زنی در انواع مدرک را فراهم می‌کند و می‌توان با کلیک کردن بر روی یک نقطه خاص که به نقطه داغ[8] موسوم است، مقاله یا مطلب متناظر با نقطه داغ دیگری را پیدا کرد. نقطه داغ معمولا کلمه یا عبارتی است که زیر آن خط کشیده شده یا درون یک کادر قرار دارد. در فرامتن، ارجاعات به‌گونه‌ای است که دیگر نیازی به نمایه، فهرست مطالب، و فصل‌بندی وجود ندارد.
فرارسانه‌ نیز، فناوری مشابهی است که در آن چندین رسانه در یک زمان به یکدیگر ارتباط داده می‌شوند؛ این ارتباط‌ها علاوه بر متن، حرکات ویدئویی تصاویر، گرافیک، و صوت را نیز شامل می‌شود. مطالب فرامتن و فرارسانه نیز مانند کتاب‌های چاپی برای سطوح و گروه‌های مختلف (مبتدی تا پیشرفته، جوانان، دانشجویان، معلمان، و جز آن) طراحی می‌شود.

آینده
در حدود 2500 سال پیش از میلاد نگارش بر گل‌رس آغاز شد. پانصد سال بعد کاغذ پاپیروس پیدا شد. لوح‌های گلی و طومارهای پاپیروس به مدت دو هزار سال در کنار هم زندگی می‌کردند. اما کدکس در قرن دوم میلادی پدیدار شد و به‌سرعت به‌صورت بهترین شکل کتاب درآمد و تا امروز موقعیت خود را حفظ کرده است؛ کدکس با پیشرفت‌های بعدی نیز سازگار بود، نظیر اقدام گوتنبرگ و چاپ، ظهور نیروهای غیرانسانی برای چاپ و تولید کاغذ، ماشین‌های چاپ، جایگزین شدن حروفچینی رایانه‌ای، و چاپ افست با حروف ریخته‌گری. در ثلث آخر قرن بیستم کتاب دیگری ظهور کرد به‌نام کتاب الکترونیکی. به‌نظر می‌رسد کتاب‌های کاغذی و کتاب‌هایی که روی صفحه رایانه‌ها قرار دارند، مانند لوح‌های گلی و طومارهای پاپیروس مدتی طولانی همزیستی داشته باشند.
کتاب‌های الکترونیکی به سرعت گسترش می‌یابند، زیرا از ویژگی‌هایی برخوردارند که در اقتصاد کتاب و تجارت آن عوامل مهمی محسوب می‌شوند، مانند سهولت انتشار و تکثیر، سهولت و سرعت ویرایش، امکان روزآمدسازی دائمی و آسان، و امکان نشر با شمارگان پایین. افزون بر اینها، قیمت نهایی این نوع کتاب‌ها نیز بسیار کمتر است. علاوه بر این، خریدار می‌تواند فقط بعضی قسمت‌های کتاب را سفارش دهد که باعث کاهش هزینه‌ها می‌شود، همچنین دسترسی به کتاب‌های الکترویکی نیز بسیار آسان و سریع است و ظرف چند دقیقه می‌توان به آن دست یافت. البته در کنار آن، کتاب‌های چاپی هم به شکوفایی خود ادامه می‌دهند. آمار کتاب‌های چاپ شده در 1995 نشان می‌دهد که در مقایسه با سال 1994، تولید کتاب‌های چاپی با افزایش همراه بوده است و احتمال می‌رود این افزایش سالانه در حدود 1/9 درصد باشد. عرضه کتاب به‌صورت الکترونیکی، تحولی طبیعی و گریزناپذیر در صنعت نشر و ارتباطات علمی است، اما ابزارهای دستیابی به آن باید کامل‌تر شوند و هنوز فناوری‌ها در این زمینه به تکامل لازم نرسیده‌اند و به همین دلیل تجارت کتاب الکترونیکی فعلا نمی‌تواند پابگیرد. این امر علاوه بر فناوری به‌زیرساخت‌های اجتماعی و اقتصادی ویژه‌ای نیاز دارد که دستیابی به آن، امکانات و مقدمات بسیاری را می‌طلبد؛ اساسآ تغییر رفتار اطلاع‌یابی افراد فرایند پیچیده‌ای است و عوامل اجتماعی، فرهنگی، آموزشی، و اقتصادی چندی در آن مؤثر هستند و جایگزینی کامل کتاب سنتی با کتاب‌های الکترونیکی در صورتی میسر است که همه این عوامل فراهم باشند.
در حال حاضر نشر و کتاب الکترونیکی با مسائل مهمی روبه‌روست که برای موفقیت در مبارزه با کتاب‌های سنتی باید برای آنها چاره‌اندیشی کند، مسائلی مانند:
1. نیاز به روش‌های کارآمد در نرم‌افزارهای جست‌وجو، گشت‌زنی[9]، ارسال - دریافت، ذخیره، و بازیابی؛
2. مسائل مربوط به حقوق معنوی، اخلاقیات، و استانداردهای مربوط؛
3. روش‌های کارآمدتر برای ادغام اطلاعات موجود در وب و دستیابی به نرم‌افزارهای خارج از وب؛
4. افزایش و بهبود قابلیت "خواندن" متن؛ و
5. ایجاد قابلیتی که بتوان کتاب را در یک دست نگاه داشت و با دست دیگر در آن "تورق" کرد.
می‌توان گفت کتاب‌های الکترونیکی رقیب کتاب‌های چاپی نیستند و تا زمانی که نظام جدید انتشارات و توزیع برقرار نشود، دسترسی به رایانه در تمام جهان و برای کلیه افراد میسر نباشد، و همچنین تا زمانی که در مقایسه با کتاب‌های معمولی، جذابیت بیشتری نیابند، عمومیت پیدا نمی‌کند.

مآخذ:
1) استیپچویچ، الکساندر. کتاب در پویه تاریخ. ترجمه محمدرضا آژیر، حمیدرضا شیخی. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی 1373؛
2) پورممتاز، علیرضا. فرهنگ کتاب. ذیل "کتاب"؛
3) "چاپ". دایره‌المعارف فارسی {مصاحب}. ج 1، ص 785-786؛
4) دال، سوند. تاریخ کتاب. ترجمه محمدعلی خاکساری. مشهد: آستان‌قدس‌رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی 1372؛
5) سلطانی، پوری. "بازسازی کتابخانه اسکندریه". فصلنامه کتاب. دوره هفتم، 2 (تابستان 1375): 7-18؛
6) سلطانی، پوری؛ فروردین، راستین. دانشنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی. ذیل "کتاب" و "مجله"؛
7) کیلگور. فردریک جی. تکامل کتاب. ترجمه علی شکویی.تهران: دبیزش1383؛
8) محمدی‌فر، محمدرضا. شیوه‌نامه ویرایش، اصول ویرایش و نشر. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی 1381؛
9) "Book". Encycopedia of Britanica. Vol.2, PP. 369-370;
10) Cawkell, Tony. "Electrnic Books". Encycopedia of Library and Information Science. (Dekker). Vol.2, PP.993- 998;
11) "Codex". [On-line]. Available: www.wikipedia.org/ wiki/codex;
12) Hart, Michael S. "History and Philosophy of Project Gutenbery". [On-line]. Available: www.gutenberg.org/ 2005/11/14;
13) Hughes,Garol Amn,"E-Books". Encyclopedia of Library and Information Science.(Dekker).Vol.2,PP.984-989.

پی نوشت:
[1]. Prisse
[2]. Audio Book
[3]. American Heritage Dictionary
[4]. Powerbook
[5]. Hyper Text
[6]. Vannevar Bush
[7]. Memex
[8]. Hotspot
[9]. Browse

● برگرفته از دایرة المعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی، http://portal.nlai.ir/daka نوشته آرزو تجلّی

منابع

افراد و مشاهیر

ساختار درختی

مطالب

تعداد: 1984
» 
1
2
3
4
5

تاریخ انتشار
عنوان
بازدید
نظر