جمعه ۲۹ تیر ۱۳۹۷
بر خط: 1441
Bashgah.net باشگاه اندیشه

بــاشگاه مـــن

1301 بازدید

کلمه رجال جمع رجل، واژه‌ای عربی به‌معنای مردان و به‌خصوص مردان بزرگ است و علم رجال در اصطلاح به دانش شناخت مردان مشهور علم و ادب و دولت، و بیان احوال آنها گفته می‌شود. به‌بیانی دیگر، به‌طور عام، دانش شناسایی گروهی از مردم که در جهت خاصی مشترکند و اطلاع یافتن از احوال، انساب، آثار، و برخی خصوصیات دیگر آنها علم رجال نامیده می‌شود. اما به‌طور خاص، در حوزه علوم دینی، علم رجال علمی است که در زمینه شناسایی راویان حدیث از نظر نام و اوصافی که در قبول یا ردّ گفته و روایت آنها دخالت دارد بحث می‌کند. بر همین اساس، کتاب‌های رجال، در این حوزه خاص، به کتاب‌هایی گفته می‌شود که به بیان حالات راویان حدیث از چند دیدگاه مشخص می‌پردازد. مبحث اصلی این نوع کتاب‌ها را تاریخ ولادت و وفات راوی، راستگویی و درست‌کرداری وی، تحقیق درباره راویانی که از حیث نام و شهرت یکی هستند و جدا کردن مشخصات و سخنان آنها از یکدیگر تشکیل می‌دهد. میزان شرح حال در کتب رجال معمولاً اندک است و گاه به‌جز موارد یادشده به نسبت مشایخ روایت و کسانی که از راوی روایت کرده‌اند نیز اشاره می‌شود. بنابراین، کتاب‌های رجال گونه‌ای از سرگذشتنامه‌های اسلامی هستند که یا بر مبنای هدفی خاص به معرفی گروهی از افراد می‌پردازند و فقط چند جنبه خاص زندگی آنها را مورد مطالعه قرار می‌دهند، یا کتاب‌هایی عمومی هستند که طبقه‌ای خاص را دربر نمی‌گیرند و بر مبنای نسب‌نامه نیز مرتب نشده‌اند. با این معنی، کتاب‌های رجال مترادف تراجم یا سرگذشتنامه‌نگاری هستند.

تاریخچه
تألیف کتب رجال به‌دنبال تحقیق در احوال صحابه و تابعین و راویان حدیث به‌منظور شناخت اِسنادها و تشخیص درجه قوت و ضعف احادیث صورت گرفت. اهمیت صحابه و تابعین در اسلام سبب دیگری برای مطالعه زندگی آنان و روایت کردار و گفتارشان بود. سابقه تألیف کتب رجال به‌طور عام به نیمه نخست قرن اول هجری می‌رسد که عبیدالله‌بن ابی‌رافع، کاتب امیرالمومنین علی(ع)، در حدود سال 40ق. نام عده‌ای از اصحاب حضرت رسول را که در جنگ‌ها به یاری حضرت علی(ع) آمده و همراه با وی جنگیده بودند در کتابی گردآورد. نام این کتاب را تسمیه من شهدالجمل والصفین ضبط کرده‌اند. تألیف و تدوین کتاب‌های رجال که تا قرن سوم ادامه یافته بود در این قرن صورت گسترده‌تری به‌خود گرفت، ولی در قرن چهارم جامع‌تر و دقیق‌تر شد. از بررسی کتاب‌های قرن چهارم چنین برمی‌آید که این کتاب‌ها در مباحث محدودتر و محصورتری نگاشته شده است. تخصص‌گرایی در این قرن به‌شدت رواج داشت، به‌طوری که ابوالعباس احمدبن محمدبن سعید معروف به ابن عقده، به‌طور مثال، کتابی مشتمل بر رجال امام صادق(ع) فراهم آورد. از مهم‌ترین کتاب‌های رجال قرن چهارم به رجال ابن داود قمی، رجال صدوق، و فهرست حسن‌بن محمدبن ولید قمی می‌توان اشاره کرد. البته راوی‌شناسان شیعه در قرن 5 و 6 ق. به کتاب‌هایی که درباره زندگی راویان شیعه بود "رجال" و به کتاب‌هایی که همه راویان را ـ چه شیعه و چه سنّی ـ دربر می‌گرفت "تاریخ" می‌گفتند.
با رشد علم رجال و کتاب‌های آن در آغاز قرن 5 ق.، چهار کتاب اصلی و معروف رجال به نگارش در آمد. تألیف این کتاب‌ها باب تازه‌ای در تاریخچه این علم گشود که اختیار الرجال، الفهرست، و رجال تألیف ابوجعفر محمدبن حسن طوسی، و الفهرست معروف به الرجال تألیف احمدبن علی نجاشی از آن جمله‌اند.

شیوه تنظیم
تدوین کتاب‌های رجال مانند تراجم به چندگونه بوده است:
1. ترتیب زمانی. در این‌گونه کتاب‌ها افراد به ترتیب سال، قرن، یا طبقه معرفی می‌شوند. طبقه به‌طور عام معنای نسل می‌دهد ولی مؤلفان کتاب‌های رجال شیوه واحدی را در محدود کردن طبقه در پیش نگرفته‌اند. در مجموع، تقسیم‌بندی در طبقات هم بر مبنای زمان و هم بر مبنای اسناد ـ به عبارت دیگر تقارب در سن و اسناد - بوده است نه بر مبنای سال وفات. این روش تدوین برای اهداف علم حدیث روش مناسبی بود و در ابتدا نیز محدثان این شیوه را در کتاب‌های رجال در پیش گرفتند و پس از آن زندگینامه‌های گروهی دیگر به این روش تدوین گردید.
2. ترتیب مکانی. این‌گونه کتاب‌ها یا اساساً به ترتیب شهرها تدوین شده و یا ترتیب مکانی را در هر طبقه رعایت کرده‌اند. در تقسیم‌بندی شهرها "مدینه" در ابتدا می‌آمده است؛ زیرا مهد صحابه و راویان بوده است.
3. ترتیب الفبایی. رایج‌ترین شیوه تدوین در کتاب‌های رجال شیوه الفبایی است. این شیوه از آغاز قرن 3ق. رواج داشت و سهولت آن سبب شد که تداول بیشتری پیدا کند. این‌گونه کتاب‌ها برحسب اسم افراد مرتب شده‌اند، ولی کتاب‌هایی با نظم الفبایی القاب و کنیه نیز دیده می‌شود. نام "محمد" و "احمد" را به تبرّک نام حضرت رسول (ص) پیش از دیگران می‌آورده‌اند.

مآخذ:
1) خامنه‌ای، علی. چهار کتاب اصلی علم رجال. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1369؛
2) دهخدا، علی‌اکبر. لغت‌نامه، ج 7. ذیل "رجال"؛
3) ستوده، غلامرضا. مرجع‌شناسی و روش تحقیق در ادبیات فارسی. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، 1373؛
4) طاهری عراقی، احمد. "سرگذشت‌نامه‌های اسلامی: سیره، رجال، تراجم". نامه انجمن کتابداران ایران. دوره یازدهم، 3 و 4 (پاییز و زمستان 1357): 367-374؛
5) غلامرضایی، محمد. روش تحقیق و شناخت مراجع ادبی. تهران: جامی، 1374؛
6) منزوی، علینقی، گردآورنده. فهرست کتابخانه اهدایی آقای سیدمحمد مشکوه به کتابخانه دانشگاه تهران. تهران: دانشگاه تهران، مؤسسه چاپ و انتشارات، 1322.

● برگرفته از دایرة المعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی، http://portal.nlai.ir/daka نوشته مژده کمالی‌فرد

افراد و مشاهیر