شنبه ۵ فروردین ۱۳۹۶
بر خط: 2424
Bashgah.net باشگاه اندیشه

بــاشگاه مـــن

5757 بازدید

تذهیب. این واژه از ریشه ذَهَب (= زر، طلا) مشتق شده و به‌معنای زرنگار کردن، زراندود کردن، زرگرفتن، زرکاری، و طلاکاری است و در اصطلاح، به هنرآراستن و تزیین کتب خطی گفته می‌شود. این آرایش‌ها استفاده از روش‌هایی ویژه و به‌کار بردن طرح‌ها و نقش‌های متنوع با محلول طلا و نقره است که بیشتر در حاشیه و صفحات آغازین و انجام کتب؛ سرسوره‌ها و کتیبه‌ها در قرآن؛ کتب ادبی، علمی، و دینی؛ قطعه‌های زیبای خط؛ یا پیرامون عناوین و سرفصل‌ها و جاهای دیگر صورت می‌گیرد. گاهی به‌جای طلا، از طلای فرنگی، اکلیل؛ و رنگ‌های دیگر نیز در امر تذهیب استفاده می‌شود. در واقع، آراستن و تزیین زرین و سیمین بعدها به رنگین تبدیل شد در آذین رنگین عموماً از رنگ‌های لاجورد، سفیداب، زعفران، شنگرف، سیلو، مرکب، و رنگیزه‌های دیگر استفاده می‌شود. این هنر، همواره دوشادوش هنرهای دیگری از قبیل خوشنویسی، کاغذسازی، صحافی، ورّاقی، و جلدسازی در امر کتاب‌آرایی نقشی بسزا داشته است.

تاریخچه
سابقه هنر تذهیب به دوره ساسانی می‌رسد. پس از رواج اسلام در ایران، این هنر در اختیار حکومت‌های اسلامی قرار گرفت و در زمره هنرهای اسلامی در آمد؛ گرچه طی دوره‌های مختلف فراز و نشیب‌هایی نیز داشته است.
در دوره سلجوقیان، مذهّبان بیشتر به آراستن قرآن، ابزار، ظروف، بِناها، و جز آن می‌پرداختند. در عصر تیموریان، این هنر به اوج خود رسید و هنرمندان و تذهیب‌گران این دوره از سراسر ایران فرا خوانده شدند و در کتابخانه‌های مهم پایتخت به امر تذهیب کتب ارزشمند دینی، علمی، و ادبی پرداختند.
در عصر صفویان، نقاشی، تذهیب، و خوشنویسی به‌نحوی بارز در خدمت کتاب‌آرایی قرار گرفت و آثار پدید آمده در آن زمان، زینت بخش موزه‌های ایران و جهان شد؛ هرچند که این هنر در اواخر دوره صفوی رو به افول نهاد.
در دوره‌های افشاریان، زندیان، و قاجاریان، هنر تذهیب ایران هنرمندانی برجسته به جهان معرفی نکرد؛ با این همه، به حرکت کند خود ادامه داد و به همت هنرمندانی سخت‌کوش توانست خود را زنده نگه دارد.

انواع تذهیب
دو نوع برجسته از تذهیب را می‌توان مورد اشاره قرار داد؛ یکی تذهیب شانه‌ای که بر روی کاغذ ابری صورت می‌گرفته و مبدع آن آقا ابوطالب مدرّس، از دانشمندان عهد قاجار، بوده است و دیگری تذهیب مُعَرّق، نقش‌های اسلیمی، فرنگی، یا نقوش دیگری است که در حاشیه کتاب طراحی می‌شود و سپس مُذهّب یا صحّاف آن را با شفره (ابزاری آهنین و تیز با سر پهن که جلدسازان در برش چرم از آن استفاده می‌کردند) بریده و بیرون می‌آورد. سپس آن را روی کاغذی با رنگ تیره افکنده و آن نقش را از روی این کاغذ جدا کرده بر حاشیه کتاب می‌چسباند. در مرحله بعدی، مُذهّب اطراف آن را مُهره زده با زر می‌نویسد و میان آن‌را، با نقوش مورد نظر، طلااندازی می‌کند. این نوع تذهیب در عهد صفویان، از روزگار شاه طهماسب، متداول بود و عموماً بر حاشیه نسخه‌هایی تعبیه می‌شد که کاغذ آنها از نوع ختایی و ضخیم بوده و قابلیت پوست کردن را داشته است. پس از دوره صفویه، این نوع تذهیب از میان رفت و امروزه نیز متروک است.

مُذهّبان برجسته
از مُذهّبان مهم قرن دوم قمری می‌توان از استادانی چون یقطینی، ابراهیم صغیر، ابوموسی بن عمّار، ابن سقطی، و ابوعبدالله خزیمی نام برد. از استادان تذهیب کار قرن چهارم نیز می‌توان به ابوبکر محمدبن حسن نقاش اشاره کرد که متأسفانه اثری از وی در دست نیست. در دوره غزنویان، عثمان ورّاق خوشنویس (که در تذهیب نیز استاد بود)، ابونصر نقاش، و عبدالملک (نقاش و مهندس سلطان مسعود غزنوی) از برجسته‌ترین تذهیب‌گران به‌حساب می‌آمدند.
در سده پنجم قمری، عبدالرحمان محمد دامغانی شهرت بسیار دارد که آثار برجای مانده از وی نشانگر قدرت قلم او است. در سده‌های ششم و هفتم، استادانی همچون عبدالعزیز مُذهّب، زین‌الدین خطاط، جمال‌الدین نقاش اصفهانی، فخرالدین حسین بن بدیع، شیخ بدرالدین نقاش، احمدبن ابی‌نصر عتیق، و محمدبن مسعود سرآمد دیگران بودند.
مُذهّبان چیره‌دست سده‌های هشتم، نهم، و دهم عبارتند از محمدبن ایبک، حمزه بن محمد علوی، محمدبن محمد علی طوسی، احمد موسی، میرک المذهّب و فرزندش قوام الدین مسعود، عبدالوهاب شیرازی، محمد امین خطاط، عبدالله شیرازی، مولانا محسن مجلّد، حافظ ملامسیح‌الله مُذهّب، علیرضا عباسی (خطاط، نقاش، و مذهّب مشهور)، و خواجه میرک (استاد علم تصویر و تذهیب).
در سده‌های یازدهم، دوازدهم، و سیزدهم مُذهّبانی شایسته و نخبه پای به عرصه وجود گذاشتند که بعضی از آنها عبارتند از: صالح مُذهّب، شرف‌الدین علی مُذهّب، علینقی مُذهّب، علی محمد مُذهّب ـ نقاش و تذهیب‌کار شیرین قلمِ دوره قاجار که غیر از علی‌محمد، تذهیب‌کار عهد فتحعلیشاه است ـ سید جعفر مُذهّب، میرزا اسدالله شیرازی، عبدالوهاب مُذهّب باشی شیرازی (که از سوی ناصرالدین شاه این لقب را دریافت کرد)، میرزا شکرالله مُذهّب، و غیاث‌الدین محمود مُذهّب باشی.
از معروف‌ترین و برجسته‌ترین استادان تذهیب معاصر باید از افرادی چون نعمت‌اللهی، علی درودی، استاد یوسفی، استاد حاجی اسلامیان، حسین صفوی، مصورالممالکی، ابوطالب مقیمی، هادی تجویدی، استاد حسین بهزاد، عیسی بهادری، محمدعلی زاویه، محمود فرشچیان، محمدباقر آقامیری، و اردشیر مجرد تاکستانی نام برد که آثار ارزنده‌ای از خود به‌جای گذاشته‌اند.

مکتب‌های تذهیب
مهم‌ترین مکتب‌های تذهیب عبارتند از: سلجوقی، مغولی، تیموری، صفوی، افشاری، زندی، و قاجاری. از مهم‌ترین مکتب‌های هنری تذهیب ایرانی می‌توان به مکتب شیراز، اصفهان، تبریز، خراسان (هرات)، بخارا، و بغداد اشاره کرد.
برخی نسخه‌های خطی فارسی در کشورهای دیگر کتابت و تزیین شده‌اند که سبک‌های غیرایرانی و منحصر به خود داشته‌اند که از جمله آنها می‌توان به سبک‌های هندی، چینی، ترکی، ترکستانی، عربی، مصری، ونیزی، و مغربی اشاره کرد.
در مکتب‌های مختلف تذهیب، نوع و کاربرد رنگ‌ها و نیز نحوه استقرار نقوش و تنظیم آنها دارای تفاوت‌هایی است. به‌طور مثال، در مکتب بخارا از رنگ‌های زنگار، شنگرف، سرنج، و سیاه استفاده می‌شود و حال آنکه در دیگر مکاتب این رنگ‌ها کاربرد کمتری داشته‌اند.
تذهیب در دوره‌های گوناگون بیانگر روحیات، حالات، و حتی اوضاع اجتماعی است. تذهیب‌های قرن چهارم، ساده و بی‌پیرایه؛ سده‌های پنجم و ششم، متین و منسجم؛ قرن هشتم، نیرومند و پر شکوه؛ و سده‌های نهم و دهم، ظریف و تجملی بوده‌اند.
در بررسی آثار مُذهّب، می‌توان تأثیر فراوان هنر تذهیب ایران را در دیگر سرزمین‌های اسلامی چون هند، عثمانی، و کشورهای عربی مشاهده کرد. مُذهّبانی که در دوره صفوی به هند مهاجرت کردند بنیانگذار مکتب نقاشی و تذهیب هند شدند. آثار برجای مانده از مکتب مغولی هند مؤیّد این واقعیت است.
در عثمانی، هنرمندان مُذهّب زیادی جلوه نکردند و درخشش کوتاه این هنر به‌واسطه هنرمندان مهاجر ایرانی به عثمانی بود که واضع مکتب هنری آنجا شدند. در کشورهای عربی نیز، به‌سبب بازگشت مُذهّبان ایرانی از آن کشورها، هنر تذهیب اوجی نیافت.
هنر تذهیب ایران در جهان منحصر به فرد است. در اروپا، به نوعی از آذین و آرایش تذهیب می‌گویند و گاهی تذهیب ایرانی را با آن مقایسه می‌کنند؛ اما تذهیب اروپایی با تذهیب ایرانی تفاوت اساسی دارد. طرح‌های تذهیب اروپایی از ساقه‌های مو و برگ‌های رنگین تشکیل شده و گاه نیز از اشکال پرندگان، حیوان‌ها، صورت‌های مختلف انسان، و مناظر طبیعی استفاده می‌شود.

اصطلاحات تذهیب
بعضی از معروف‌ترین واژه‌ها و اصطلاحاتِ خاص هنر تذهیب عبارتند از: اُخرا، اِسلیمی، افشان، افشانگر، بوته جِقّه، بوم، پیشانی، تاج، تحریر، تُرَنج، تشعیر، ته‌ترنج، جانورسازی، جدول، جدول‌سازی، حاشیه، حلّزر، حلّکار، حلّ نقره، خُتایی، دندان موشی، ذیل، رنگیزه، ریوَند، زرکوب، زنْگار، سرترنج، سرلوح، سرنج، سفیدآب، سیلْو، شَرَفه، شَمسه، شَنْگرف (شنجرف)، طلااندازی، کتیبه، کمند، گرفت‌وگیر، گره، لاجورد، لچکی، مجلس‌آرایی، نشان، نیم ترنج، و جز آن.

مآخذ:
1) آتابای، بدری. فهرست قرآن‌های خطی کتابخانه سلطنتی. تهران: کتابخانه سلطنتی، 1351؛
2) ابن ندیم، محمدبن اسحق. الفهرست. ترجمه رضا تجدد. تهران: ابن‌سینا، 1343؛
3) برزین، پروین. "نگاهی به تاریخچه تذهیب قرآن". هنر و مردم. 49 (آبان 1345): 36-40؛
4) بیانی، مهدی. احوال و آثار خوشنویسان، ج 1 و :2 نستعلیق‌نویسان. تهران: دانشگاه تهران، 1345؛
5) همو. کتابشناسی کتاب‌های خطی. به کوشش حسین محبوبی اردکانی. تهران: دانشگاه تهران، 1353؛
6) خرمشاهی، بهاءالدین. "سیر تذهیب در ایران". پایان‌نامه فوق لیسانس کتابداری، دانشکده علوم تربیتی. دانشگاه تهران، 1352؛
7) دهخدا، علی‌اکبر. لغت‌نامه، ج 4. ذیل "تذهیب"؛
8) راوندی، محمدبن علی. راحه الصدور و آیه السرور. به سعی و تصحیح محمد اقبال و حواشی توسط مجتبی مینویی. تهران: امیرکبیر، 1333؛
9) شاد، محمدپادشاه بن غلام محیی‌الدین. فرهنگ جامع فارسی ]آنندراج[، ج .2 ذیل "تذهیب"؛
10) کریم‌زاده تبریزی، محمدعلی. احوال و آثار نقاشان قدیم ایران و برخی از مشاهیر نگارگر هند و عثمانی. لندن :{بی‌نا}، 1985 م. = 1364؛
11) گلچین معانی، احمد. راهنمای گنجینه قرآن. مشهد: اداره کتابخانه آستان قدس، 1347؛
12) گیرشمن، رومن. هنر ایران، دوره پارتی و ساسانی. ترجمه بهرام فره‌وشی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1350؛
13) لینگز، مارتین. هنر خط و تذهیب قرآنی. ترجمه مهرداد قیومی بیدهندی. تهران: گروس، 1377؛
14) مایل هروی، غلامرضا. لغات و اصطلاحات فن کتابسازی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1353؛
15) مایل هروی، نجیب. کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1372؛
16) مجرد تاکستانی، اردشیر. شیوه تذهیب. تهران: سروش، 1372؛
17) معین، محمد. فرهنگ فارسی. ج 1. ذیل "تذهیب"؛
18) منشی قمی، احمدبن حسین. گلستان هنر. تصحیح احمد سهیلی خوانساری، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1352؛
19) میربها، ابوالفضل. شرح احوال استاد معین بهزاد و مختصری در تاریخ نقاشی ایران. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، 1350؛
20) نفیسی، علی‌اکبر. فرهنگ نفیسی. ج 2. ذیل "تذهیب".

● برگرفته از دایرة المعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی، http://portal.nlai.ir/daka نوشته رضا خانی‌پور

مطالب

تعداد: 2

تاریخ انتشار
عنوان
بازدید
نظر