دوشنبه ۲۷ آذر ۱۳۹۶
بر خط: 4237
Bashgah.net باشگاه اندیشه

بــاشگاه مـــن

1189 بازدید

تابعین از ماده «ت ـ ب ـ ع» مشتق شده است که در معانى پیروى کردن، دنبال کردن، تعقیب کردن و پاى در جاى پاى دیگرى گذاشتن به کار رفته است.[1] قرآن‌کریم در دعوت مردم به پیروى از پیامبران، از این واژه در قالب باب افتعال استفاده کرده است. «تابعین» زمانى به یک اصطلاح تبدیل شد که خداوند در آیه 100 توبه/9 مسلمانان را به چند گروه تقسیم و از دسته‌اى از آنان با این وصف یاد کرد. این توصیف قرآنى در سال نهم هجرى روى داده است، زیرا سوره توبه بنا به نقل قتاده و مجاهد آخرین سوره‌اى است که بر پیامبر‌اکرم(صلى الله علیه وآله) نازل شده است.[2] محتواى آن نیز به روشنى بیانگر این نکته است، زیرا بخش نخست آن ناظر به برائت از مشرکان و بخش دوم آن ناظر به غزوه‌تبوک است که هر دو به حوادث سال نهم باز مى‌گردند.[3]
از مسائلى که در این سوره بدان پرداخته مى‌شود، اعزام و بسیج نیروهاى نظامى است. در آیات این بخش، از قبایل و شخصیتهایى که بر اثر هراس از روم در این اعزام حاضر نشدند مذمت شده و از مسلمانانى که به اطاعت از پیامبر در غزوه تبوک حضور یافتند تمجید و به آنان وعده بهشت و سعادت عظیم داده شده است: «والسّـبِقونَ الاَوَّلونَ مِنَ المُهـجِرینَ والاَنصارِ والَّذینَ اتَّبَعوهُم بِاِحسـن رَضِىَ اللّهُ عَنهُم ورَضوا عَنهُ واَعَدَّ لَهُم جَنّـت تَجرى تَحتَهَا الاَنهـرُ خــلِدینَ فیها اَبَدًا ذلِکَ الفَوزُ العَظیم».در این آیه تحسین‌شدگان به دو دسته تقسیم شده‌اند. مسلمانان سابقه‌دار، اعم از مهاجر و انصار: «والسّـبِقونَ الاَوَّلونَ مِنَ المُهـجِرینَ والاَنصارِ» و نومسلمانانى که به خوبى از مسلمانان نخست پیروى کرده‌اند: «والَّذینَ اتَّبَعوهُم بِاِحسـن» و به آنها نیز وعده بهشت داده شده و جزو کسانى قرار گرفته‌اند که سعادت بزرگى نصیبشان شده است. روشن است که برخى از تازه مسلمانان رویه‌اى دیگر در پیش گرفته بودند و دنباله‌رو مسلمانان اولیه نبودند.
با توجه به گزارش آیه از دو گروه مسلمانان اولیه و پیروان آنها درون جامعه مسلمانان سال نهم هجرى، این پرسش مطرح مى‌شود که تفکیک مسلمانان به چه مقطع زمانى باز مى‌گردد تا مشخص شود تا چه هنگام گروندگان به اسلام جزو سابقان قرار مى‌گرفتند و از چه زمانى از گروه تابعان شمرده مى‌شدند. برخى برآن‌اند که ملاک سبقت و تبعیت در گرایش به اسلام، بیعت* رضوان در سال ششم هجرى است.[4] برخى دیگر معیار را فتح* مکه در سال هشتم هجرى مى‌دانند.[5] در هر دو صورت با توجه به اینکه فتح مکه در سال‌هشتم (یک سال پیش از نزول این آیه) نقطه‌عطفى در گسترش اسلام در شبه جزیره و افزایش شمار مسلمانان محسوب مى‌شود و همچنین با توجه به اینکه مسلمانان دیگر در فشار نبودند تا بر اثر آن به مدینه مهاجرت کنند و انصار* به یارى آنها برخیزند، مى‌توان سال هشتم را پایان عصر هجرت و نصرت دانست (=>‌انصار)، از این رو به یقین گروندگان به اسلام پس از سال‌هشتم جزو تابعان خواهند بود و نه سابقان و از آنجا که مسلمانان شبه جزیره تا سال هشتم اقلیتى محدود بودند، بیشتر نومسلمانان جامعه شبه جزیره از جمله مکیّان و بیابان نشینانى که در سال نهم با پیامبر همراه شدند، جزو تابعان قرار خواهند گرفت.
تفکیک مسلمانان به سابق و تابع یا متقدم و پیرو که براساس همین آیه شکل گرفته بود، پس از پیامبر نیز ادامه یافت؛ در نامه‌اى از ابوبکر به برخى مرتدان در سال یازدهم هجرى آمده است که لشکر اعزام شده به سوى شما مرکب از مهاجران، انصار و تابعان به احسان است.[6] گزارشگران تاریخى نیز در بیان گزارشهاى نظامى از جمله شمار جنگجویان یا تلفات سپاهیان ابوبکر، تلفات هر دسته را جداگانه گفته‌اند.[7] تعیین مقررى در دوره خلیفه دوم، تا حد بسیار زیادى به نصرت، هجرت یا تبعیت به احسان آنان بستگى داشته و در پرداخت نیز این قاعده رعایت مى‌شده است.[8]
به نظر مى‌رسد که به مرور زمان مفهوم تابعین رو به گسترش مى‌گذارد تا جز سابقان شامل همه مسلمانان بشود. طبیعت این گسترش معنایى به مفهوم دو بعدى تابعان باز مى‌گردد. به لحاظ زمانى تابعین در برابر سابقین قرار مى‌گیرند ومعیار تفکیک این دو معیارى زمانى است و معلوم نیست دوره تابعین تا چه زمانى ادامه خواهد یافت. از سوى دیگر مفهوم تابعین که با قید احسان همراه شده است، حول تبعیت و پیروى در رفتار و عمل فرد دور مى‌زند. به هرحال چه کسانى که دنباله‌رو مشى مهاجران و انصار بودند و چه کسانى که اسلامشان به دوره‌هاى بعد باز مى‌گردد خواهند توانست خود را تابعى بخوانند، چنان‌که در روایتى منسوب به ابن‌عباس آمده که همه کسانى که تا قیامت مسلمان شوند از تابعان خواهند بود.[9] بر این اساس تابعین شامل جمع وسیعى از مسلمانانى خواهد شد که نخستین گروه آنان مسلمانان اواخر عصر پیامبرند؛ امّا پایانى براى آنان نیست، بر این اساس بسیارى از مفسران ذیل آیه «والَّذینَ جاءو مِن بَعدِهِم یَقولونَ رَبَّنَا اغفِر لَنا ولاِِخونِنَا الَّذینَ سَبَقونا بِالایمـنِ ولاتَجعَل فى قُلوبِنا غِلاًّ لِلَّذینَ ءامَنوا رَبَّنا اِنَّکَ رَءوفٌ رَحیم»(حشر/59،10) با استفاده از روایات گفته‌اند: منظور از «والَّذینَ جاءو مِن بَعدِهِم»شامل همه دنباله‌روان مهاجران و انصار تا قیامت خواهد بود.[10] شواهدى نیز در تأیید این امر در سخنان امیرمؤمنان و امام على‌بن الحسین(علیهما السلام)هست؛ امام‌على(علیه السلام)در برخى خطبه‌هاى خود سپاه شام را از تابعین تهى مى‌داند[11] و این بدان معناست که آنان پیرو مهاجران و انصار نیستند. در ادعیه صحیفه سجادیه نیز امام سجاد(علیه السلام) بر تابعین (از حال تا قیامت) و همسران و فرزندانشان درود فرستاده‌اند؛ درودى که مانع معصیت آنان شود و بهشت را بر آنان بگستراند و‌... ‌‌.[12]

تابعین، اصطلاحى در علم الحدیث
تابعین از اصطلاحات بسیار رایج در میان اهل حدیث است که زمینه شکل‌گیرى آن به سده دوم هجرى و رواج آن به نیمه دوم سده سوم باز مى‌گردد. در مقاطعى از سده اول و دوم پدیده جعل حدیث بسیار رواج یافت و عالمان را بر آن داشت تا شیوه‌اى براى شناسایى احادیث ضعیف و در نتیجه کنار نهادن آنها تعریف کنند. یکى از عمده‌ترین راهکارها تأکید بر سند حدیث بود تا مشخص شود هر روایتى از طریق چه کسانى نقل شده است؛ و این اطمینان به دست آید که همه راویان حدیث تا پیامبر، روایت را شنیده و نقل کرده‌اند، از این‌رو لازم بود معلوم شود که هر راوى در چه دوره‌اى زندگى مى‌کرده و آیا امکان داشته راوى قبل از خود را دیده و از او روایت را نقل کرده باشد یا نه. در صورتى که خللى در اسناد پیش مى‌آمد روایتْ مرسل، و فاقد اعتبار شناخته مى‌شد، بنابراین محدثان همه کسانى را که معاصر پیامبر بودند و ایشان را ملاقات کرده و احتمالا سخنانى از ایشان شنیده بودند «صحابى» نامیدند تا بیانگر گروهى باشد که باید روایات نبوى را از طریق آنها دریافت کرد. این گروه شامل یاران کهنسال، میانسال و جوان پیامبر مى‌شد و از این رو به یک نسل محدود نمى‌گشت. آنان همچنین براى نامگذارى گروه بعد که روایات را از صحابه دریافت مى‌کرده‌اند، از واژه «تابعین» استفاده کردند، بر این اساس تابعى کسى است که با یکى از صحابه ملاقات کرده و احتمالا از او روایتى را شنیده است.
بر اساس این اصطلاح جدید سلسله سند هر روایت معتبر، باید دست‌کم نامى از یک صحابى و یک تابعى را با خود داشته باشد. افرادى که در عصر پیامبر مى‌زیستند ولى پیامبر را ملاقات نکرده بودند تا حدیثى از او نقل کنند به «مُخَضْرَمین» شهرت یافتند و در شمار تابعان قرار گرفتند، زیرا روایاتى را که نقل مى‌کنند مستقیماً از پیامبر نشنیده‌اند، بلکه آنها را از صحابه دریافت کرده‌اند.[13] صحابه‌اى که در خردسالى پیامبر را دیده‌اند نیز جزو تابعان قرار مى‌گیرند. حاکم و دیگران صحابه خردسال را در گروه تابعان و پس از مُخَضْرَمین قرار داده‌اند[14]؛ اما ابن صلاح آنها را از طبقه‌نخست تابعان قرار داده و بر مُخَضْرَمین مقدم کرده است.[15] همان‌گونه که اصطلاح حدیثى «صحابه» شامل یک نسل نمى‌شد «تابعین» نیز بیش از یک نسل بودند، بر این اساس نخستین فرد تابعى که از دنیا‌رفته ابوزید معمربن زید بوده که در سال 30 قمرى در خراسان یا آذربایجان کشته شده و آخرین آنان خلف‌بن‌خلیفه بوده که در سال 180 قمرى از دنیا رفته‌است.[16]
علماى حدیث تابعان را در طبقه‌هاى گوناگونى دسته‌بندى کرده‌اند؛ ابن‌سعد تابعان مدینه را در‌7‌طبقه؛ تابعان مکه را در 5 طبقه؛ کوفیان را در‌9‌طبقه و شامیان را در 8 طبقه تقسیم کرده است.[17] حاکم نیشابورى تابعان را به 15 طبقه تقسیم کرده است.[18] تقسیم‌بندى دیگر تابعان، تفکیک آنان به لحاظ نوع دانایى آنهاست، بر این اساس تابعیان را براساس دانش فقه، تفسیر، قرائت، کلام، حدیث و ... تفکیک کرده و از تابعیان برجسته در هریک از شاخه‌هاى دانش دینى نام برده‌اند.
به نظر مى‌رسد اصطلاح حدیثى تابعین از نیمه دوم سده سوم هجرى آغاز شده باشد. ابن‌سعد (م. ‌230‌ق.) در الطبقات الکبرى؛ مسلم‌ (م. ‌261‌ق.) در المفردات و الوحدان؛ ابن‌قتیبه (م. ‌276‌ق.) در تأویل‌مختلف الحدیث این اصطلاح را فراوان به کار برده‌اند. نخستین آثار مستقلى که درباره تابعین نوشته شده نیز به محدثان نیمه دوم سده سوم هجرى تعلق دارد؛ از جمله طبقات التابعین مسلم (م. ‌261‌ق.)[19] و طبقات‌التابعین ابوحاتم رازى (م. ‌277‌ق.).[20]
بدین وسیله محدثان کوشیدند تا با وضع چنین اصطلاحى که با الهام از آیه‌100 توبه/9 صورت گرفته بود از بشارتهاى الهى به بهشت، به نفع صنف محدثان متکى به نقل و برضدّ دیگر جریانهاى فکرى و عقل گراى آن عصر از جمله متکلمان بهره برند تا بتوانند مدعى تبعیت از سلف باشند و به جایگاه خود صبغه الهى دهند.
براساس منطق اسنادى اهل حدیث، امام‌سجاد(علیه السلام)(م. ‌93‌ق.) جزو تابعین قرار مى‌گیرد[21]، با این حال محدثان اهل‌سنت سعید بن مسیب قریشى (م. ‌94ق.) را سید التابعین مى‌شمارند.[22] این در حالى است که سعیدبن مسیب خود مى‌گوید که با ورع‌تر از على بن الحسین ندیده است[23] و زُهْرى امام سجاد را برجسته‌ترین عالم قریش مى‌داند.[24]

اصطلاح حدیثى «تابعى» در میان محدثان شیعه
تقسیم راویان حدیث به صحابى و تابعى در میان شیعه آن‌گونه که در میان اهل سنت پدید آمد شکل نگرفت و دلیل عمده‌اش این بود که شیعیان خود را از منبع احادیث جدا شده نمى‌دیدند و دسترسى به امام حاضر براى دریافت احادیث تا نیمه دوم سده سوم برایشان ممکن بود. و سخنان ایشان را به مثابه سخنان پیامبر دریافت مى‌کردند؛ اما در میان رجالیان شیعه از سده پنجم به بعد، برخى در آثار خود از این اصطلاح استفاده کردند. بیشترین کاربردها را در میان آثار رجالى شیعه، در رجال طوسى (م. ‌460‌ق.) و رجال ابى‌داود (م. ‌740‌ق.) مى‌توان یافت. طوسى در میان اصحاب امام باقر و امام‌صادق(علیهما السلام) بیش از 60 تن از آنها را به تابعى بودن وصف کرده است.[25] به همین میزان خطیب (م. ‌741‌ق.)[26] از این اصطلاح استفاده کرده‌است.

منابع
الاعلام، الزرکلى (م. ‌1389‌ق.)، بیروت، دارالعلم للملایین، 1997 م؛ الاکمال فى‌اسماء الرجال، الخطیب التبریزى (م. ‌741‌ق.)، به کوشش الانصارى، قم، مؤسسه اهل البیت(علیهم السلام)؛ انساب الاشراف، البلاذرى (م. ‌279‌ق.)، به کوشش سهیل زکار و ریاض زرکلى، بیروت، دارالفکر، 1417‌ق؛ تاریخ ابن خلدون، ابن‌خلدون (م. ‌808‌ق.)، بیروت، دار احیاء التراث العربى؛ تاریخ الامم والملوک، الطبرى (م. ‌310‌ق.)، به کوشش محمد ابوالفضل، بیروت، دار احیاء التراث العربى؛ تحفة الاحوذى، المبارک فورى (م. ‌1353‌ق.)، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1410‌ق؛ تدریب‌الراوى، السیوطى (م. ‌911‌ق.)، به کوشش عبداللطیف، الریاض، مکتبة الریاض؛ التفسیر الکبیر، الفخر الرازى (م. ‌606‌ق.)، قم، دفتر تبلیغات اسلامى، 1413‌ق؛ تقریب التهذیب، ابن حجر العسقلانى (م. ‌852‌ق.)، به کوشش مصطفى عبدالقادر، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1415‌ق؛ تهذیب الکمال، المزى (م. ‌742‌ق.)، به کوشش بشار عواد، بیروت، الرسالة، 1415‌ق؛ جامع‌البیان، الطبرى (م. ‌310‌ق.)، به کوشش صدقى جمیل، بیروت، دارالفکر، 1415‌ق؛ الجامع لاحکام القرآن، القرطبى (م. ‌671‌ق.)، بیروت، دار احیاءالتراث العربى، 1405‌ق؛ رجال الطوسى، الطوسى (م. ‌460‌ق.)، به کوشش القیومى، قم، نشر اسلامى، 1415‌ق؛ زادالمسیر، جمال‌الدین الجوزى (م. ‌597‌ق.)، به کوشش محمد بن عبدالرحمن، بیروت، دارالفکر، 1407‌ق؛ سیر اعلام النبلاء، الذهبى (م. ‌748‌ق.)، به کوشش گروهى از محققان، بیروت، الرسالة، 1413‌ق؛ السیرة النبویه، ابن هشام (م. ‌8 ـ 213‌ق.)، به کوشش مصطفى السقاء و دیگران، بیروت، المکتبة العلمیه؛ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحدید (م. ‌656‌ق.)، به کوشش محمد ابوالفضل، داراحیاء الکتب العربیة، 1378‌ق؛ صحیفه سجادیه، على بن الحسین(علیه السلام)(م. ‌95‌ق.)، به کوشش ابطحى، قم، امام المهدى(عج) ـ الانصاریان؛ الطبقات الکبرى، ابن‌سعد (م. ‌230‌ق.)، به کوشش محمد عبدالقادر، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1418‌ق؛ الغارات، ابراهیم الثقفى الکوفى (م. ‌283‌ق.)، به کوشش سید جلال الدین المحدث، بهمن، 1355‌ش؛ لسان العرب، ابن منظور (م. ‌711‌ق.)، قم، الادب الحوزه، 1405‌ق؛ مجمع البحرین، الطریحى (م. ‌1085‌ق.)، به کوشش محمود عادل و احمد حسینى، تهران، فرهنگ اسلامى، 1408‌ق؛ مجمع البیان، الطبرسى (م. ‌548‌ق.)، بیروت، دارالمعرفة، 1406‌ق؛ معجم المؤلفین، عمر کحالة، بیروت، احیاءالتراث العربى ـ مکتبة المثنى؛ المعجم الوسیط، ابراهیم انیس و دیگران، به کوشش مجمع اللغة العربیة، دارالدعوه؛ معرفة علوم‌الحدیث، الحاکم النیشابورى، به کوشش سید معظم حسین و دیگران، بیروت، دارالآفاق الحدیث، 1400‌ق؛ المغازى، الواقدى (م. ‌207‌ق.)، به کوشش مارسدن جونس، بیروت، اعلمى، 1409‌ق؛ مقدمة ابن صلاح، عثمان بن عبدالرحمن (م. ‌643‌ق.)، به کوشش صلاح بن عویضة، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1416‌ق؛ نهج‌النقد فى علوم الحدیث، نورالدین عتر، دمشق، دارالفکر، 1406‌ق؛ وفیات الاعیان، ابن خلکان (م.681‌ق.)، به کوشش احسان عباس، بیروت، دار صادر؛ وقعة الصفین، نصر بن مزاحم المنقرى (م. ‌212‌ق.)، به کوشش محمد هارون، مصر، العربیة الحدیثة، 1382‌ق.

پی نوشت:
[1]. لسان العرب، ج‌2، ص‌13؛ المعجم الوسیط، ص‌81، «تبع».
[2]. مجمع البیان، ج‌5، ص‌3.
[3]. السیرة النبویه، ج‌2، ص‌516، 543؛ الطبقات، ج‌2، ص‌128.
[4]. ر.ک: جامع البیان، ج‌11، ص‌10 ـ 14.
[5]. المغازى، ج‌3، ص‌1072؛ تفسیر قرطبى، ج‌8، ص‌238.
[6]. تاریخ‌ابن‌خلدون، ج2، ص49؛ تاریخ طبرى، ج3، ص251.
[7]. به عنوان نمونه، تاریخ ابن خلدون، ج‌2، ص‌503؛ تاریخ طبرى، ج‌3، ص‌277، 296.
[8]. انساب الاشراف، ج‌8، ص‌135.
[9]. زادالمسیر، ج3، ص‌333؛ التفسیرالکبیر، ج‌16، ص‌172.
[10]. مجمع‌البیان، ج‌9، ص‌393؛ تفسیر قرطبى، ج‌18، ص‌31.
[11]. الغارات، ج‌1، ص‌312؛ وقعة الصفین، ص‌99؛ شرح نهج البلاغه، ج‌3، ص‌178.
[12]. صحیفه سجادیه، دعاى 14.
[13]. منهج النقد، ص‌148 ـ 149.
[14]. تدریب الراوى، ج‌2، ص‌237.
[15]. مقدمه ابن صلاح، ص‌180.
[16]. تدریب الراوى، ج‌2، ص‌243.
[17]. ر. ک: الطبقات، ج‌3.
[18]. معرفة علوم الحدیث، ص‌42؛ براى نمونه از طبقه دوم، اسود‌بن یزید، علقمه بن قیس، مسروق بن اجدع و از طبقه سوم، شعبى عامر بن شراحیل را نام برده است.
[19]. معجم المؤلفین، ج‌12، ص‌232.
[20]. الاعلام، ج‌6، ص‌27.
[21]. الطبقات، ج‌5، ص‌215.
[22]. الثقات، ج‌4، ص‌274؛ تهذیب الکمال، ج‌11، ص‌66.
[23]. تاریخ دمشق، ج‌41، ص‌376؛ تهذیب الکمال، ج‌20، ص‌389؛ سیر اعلام النبلاء، ج‌4، ص‌391.
[24]. تحفة الاحوذى، ج‌6، ص‌239؛ تقریب التهذیب، ج‌1، ص‌692؛ وفیات الاعیان، ج‌3، ص‌266 ـ 267.
[25]. ر. ک: رجال الطوسى.
[26]. ر. ک: الاکمال فى اسماء الرجال.

منبع:
اسماعیلى، مهران. تابعین. http://www.maarefquran.com.