دوشنبه ۸ خرداد ۱۳۹۶
بر خط: 3080
Bashgah.net باشگاه اندیشه

بــاشگاه مـــن

7734 بازدید

هانری کربن (۱۹۰۳ ـ ۱۹۷۸) فیلسوف و ایران شناس برجسته فرانسوی و از نخستین متفکران و محققان اروپایی است که به تتبعات وسیع در تشیع پرداخت و عرفان و تفکر ایرانی اسلامی بویژه شیعی را به غرب شناساند.

هانری کربن در چهاردهم آوریل 1903 در پاریس متولد شد. او در یک خانواده معتقد کاتولیک فرانسوی پرورش یافت. سپس در یک مدرسه عالی علوم مسیحی به تحصیل پرداخت. اما به سبب علاقه خاصی که به عرفان و حکمت اشراقی داشت، در درون محیطی که بیشتر به جنبه تشریعی دین و فلسفه‌های استدلالی محدود بود، این علاقه شکوفا نشد. لذا به اشتیاق کسب معرفت، توجه خود را به نهضت پروتستان که در عصر رنسانس، تمایلاتی از حکمت الهی و عرفان در آن موجود بود، معطوف داشت و جهت ادامه تحصیلات رسمی وارد دانشگاه سوربن شد.
او در سال 1925 موفق به دریافت لیسانس فلسفه از آن دانشگاه شد و در سال 1926 پایان‌نامه عالی فلسفه و در 1928 دیپلم مدرسه تتبعات عالیه دانشگاه پاریس و در سال 1929 دیپلم مدرسه السنه شرقیه پاریس را به دست آورد.
کربن علاوه بر تسلط کامل بر فلسفه غربی و زبان‌های کلاسیک اروپایی، با عربی و فارسی نیز کاملا آشنا شد و حتی زبان پهلوی را فراگرفت.
در ۱۹۳۰ اولین سفرش به آلمان را شروع کرد و در آنجا با متفکران برجسته ملاقاتهایی داشت. برای تقریباً یک سال (۱۹۳۵ ـ ۱۹۳۶) با انستیتو تحقیقات فرانسه در برلین ارتباط داشت. اغلب آثار منتشره اولیه کربن شامل ترجمه هایی از آلمانی به زبان فرانسوی است یا به بررسی آثار آلمانی می پردازد. در ۱۹۳۱ با مارتین هایدگر فیلسوف بزرگ آلمانی (۱۸۸۹ ـ ۱۹۷۶) دیدار کرد و اولین شخصی بود که اثری از هایدگر به فرانسه ترجمه کرد. این ترجمه در سال ۱۹۳۹ با عنوان پرسش درباره متافیزیک منتشر شد. نخستین آثار کربن همچنین نشان دهنده سایر علایق اوست که از سنت معنوی رفورمیسم (نهضت اصلاحات پروتستان در قرن شانزدهم) و هرمنوتیک یا تأویل گرایی مارتین لوتر تا الهیات پروتستان معاصر را در بر می گیرد.
رویداد قطعی و تعیین کننده در زندگی علمی کربن ملاقاتش با لویی ماسینیون محقق برجسته فرانسوی در تصوف اسلامی (۱۸۸۳ ـ ۱۹۶۲) در کتابخانه ملی فرانسه در پاییز سال ۱۹۲۹ بود که طی آن نسخه ای چاپ سنگی از کتاب حکمت الاشراق شیخ شهاب الدین یحیی سهروردی (متوفا به سال ۵۸۷ هجری قمری) را به کربن معرفی کرد و کربن برای اولین بار با این حکیم و فیلسوف بزرگ ایرانی آشنا شد. ماسینیون به او گفته بود: «این کتاب را بگیرید، فکر می کنم در آن چیزی مناسب حالتان پیدا کنید.» کربن این معرفی را یک عمل نمادین که حاکی از انتقال حکمت و فرزانگی از استاد به شاگرد بود، تلقی کرد. او پس از این ماجرا در کلاسهای درس ماسینیون شرکت می کرد و در ۱۹۵۴ جانشین وی در کرسی اسلام شناسی و علوم مذهبی در مدرسه عملی مطالعات عالی شد. کربن اولین اثر از میان آثار متعددش راجع به شیخ شهاب الدین سهروردی را در سال ۱۹۳۳ به چاپ رساند و در همان سال با استلا لینهارت که همکار او بود، ازدواج کرد.
کربن در سال ۱۹۳۹ از کتابخانه ملی پاریس به قصد اقامتی شش ماهه به انستیتو فرانسه در استانبول منتقل شد. هر چند، به سبب جنگ جهانی دوم این اقامت ۶ ماهه پیش از آنکه به فرانسه بازگردد، به سر رسید. طی این دوره طولانی، کربن در کتابخانه های غنی و متعدد ترکیه تحقیق کرد و زمینه ای برای مطالعات بعدی خود در فلسفه ایرانی به وجود آورد. اساسی ترین رویداد در این سالها برای او کشف مجموعه آثار سهروردی بود. اولین جلد از نخستین تصحیح و طبع آثار سهروردی، شامل سه رساله شیخ اشراق در سال ۱۹۴۵ در استانبول آماده و به زیور طبع آراسته شد.
کربن نخستین سفرش به ایران را در پاییز ۱۹۴۵ انجام داد. این سفر او را با محققان و دانش پژوهان ایرانی که همکاران وی در سالهای بعد شدند، آشنا کرد. اما این سفر حاصل مهمتری هم داشت و آن تأسیس گروه ایران شناسی در مؤسسه تازه تأسیس ایران و فرانسه در تهران بود. در ۱۹۴۶ کربن به ریاست دپارتمان ایران شناسی برگزیده شد و تا زمان بازنشستگی اش در سال ۱۹۷۳ در این سمت باقی ماند. ثمره ماندگار کار و فعالیت کربن در تهران، مجموعه بزرگ کتابخانه ایرانی بود که در سال ۱۹۴۹ بنیادگذاری شد. این مجموعه شامل تصحیح متون، ترجمه و پژوهشهایی بود که منابعی بی نظیر برای تحلیل و بررسی فلسفه ایرانی و اسلامی در اختیار اهل فکر و تحقیق قرار می داد. کربن از زمان انتصابش به استادی علوم اسلامی در پاریس در ۱۹۵۴ به بعد، رسمش این بود که هر پاییز به ایران سفر می کرد و در زمستان و بهار برای تدریس به پاریس باز می گشت.
در این ایام کربن با شخصیتهایی مانند سید کاظم عصار، مهدی الهی قمشه ای، علامه طباطبایی، مرتضی مطهری، بدیع الزمان فروزانفر و سید حسین نصر به مباحثه و تعاملات فلسفی – معنوی می پرداخت. وانگهی ورود به عالم فکری ایران، کربن را نه تنها با تشیع و تصوف و فرقه های شیعه همچون شیخیه از نزدیک آشنا کرد، بلکه او را به مرحله ای جدید از شناخت حکمای الهی هدایت کرد و جهان اندیشه متفکرانی همچون سید حیدر آملی، ابن ترکه، میرداماد، ملاصدرا و سبزواری را برای اولین بار بر او مکشوف ساخت.
کربن در این دیدارها بویژه با علامه طباطبایی ملاقات و گفت و گو می کرد. داریوش شایگان که از کسانی بود که گاه در این نشستها حضور داشت، در این باره می نویسد: «شامگاه خنک یکی از روزهای پایان تابستان (در اوایل سالهای دهه ۶۰ میلادی) بود. گروه کوچکی بودیم، نشسته در محوطه روشنی از باغ... مهمانان افتخاری آن شب دو شخصیت سرشناس از شرق و غرب بودند: علامه محمدحسین طباطبایی از ایران و هانری کربن فرانسوی . کربن آن شب به موضوع گناه نخستین آدمی، به هبوط بشر پرداخت و با طرح این مشکل در قالب مسیحیت از علامه طباطبایی پرسید: آیا عرفان اسلامی نیز به گناه نخستین معتقد است؟ ... علامه طباطبایی با صدایی آرام در پاسخ گفت: «هبوط بشر، نقض یا عیب نیست. پس آنقدرها گناه هم نیست. اگر میوه ممنوع نبود امکانات بیکران وجود هرگز به منصه ظهور نمی رسید.» لبخند ستایشگر و تأیید کننده کربن هرگز از یادم نمی رود... کربن گفت:« از آنجا که غرب حس تأویل را از دست داده ما دیگر قادر نیستیم به رموز کتاب مقدس راه ببریم و جنبه های اساطیری ابعاد قدسی جهان را روز به روز بیشتر به فراموشی می سپاریم.»
کربن ضمن عضویت در بنیاد ارانوس، در بسیاری از کنفرانسها و مجامع بین المللی فلسفی و علمی توانست حکمت و عرفان اسلامی و ایرانی را در معرض توجه برخی از برجسته ترین متفکران جهان قرار دهد.
به پاس این تلاشها از سوی دانشگاه تهران و فردوسی مشهد به کربن دکترای افتخاری اعطا شد. هانری کربن سرانجام در هفتم اکتبر 1978 در پاریس درگذشت. میراث هانری کربن اهمیت ویژه ای دارد، نه فقط به سبب فهم بخشی از تفکر اسلامی، بلکه به سبب اینکه باعث شد مردم غرب با معنویتی فراموش شده یا سرکوب شده که مشترک بین همه ادیان صاحب کتاب است، آشتی کنند.

آثار و فعالیت ها
آثار و فعالیت های محققانه کربن را می توان به پنج مقوله اصلی بخش بندی کرد: اولین مقوله، سهم او در گسترش بخشیدن به تحقیقات و معارف مربوط به فلسفه سهروردی است. او نه فقط آثار این متفکر پر آوازه ایرانی را که تا مدتهای دراز مورد غفلت بود تصحیح و منتشر کرد و به بررسی و تحلیل آنها پرداخت بلکه فلسفه اشراقی یا حکمت الاشراق او را جزو اندیشه خود تلقی کرد. یکی از مؤلفه های اندیشه اشراقی سهروردی توجه به حکمت اشراقی ایران باستان است، امری که مورد توجه خاص کربن قرار گرفت. او بویژه به فرشته شناسی سهروردی علاقه مند بود که در آن، مراتب موجودات در عالم هستی بر حسب سلسله مراتب فرشتگان معرفی شده است. فرشته شناسی که پیوندی میان تفکر ایران باستان و عرفان امامیه برقرار می کرد این امکان را به کربن می داد که نتیجه بگیرد یک فلسفه ایرانی اسلامی متمایز می بایست وجود داشته باشد.
دومین موضوع مورد توجه کربن، تشیع است. او تحقیقات مهمی درباره اسماعیلیه انجام داد توجه بیشترش به امامیه بود و بویژه راجع به وجوه عرفانی و فلسفی امامیه به تحقیق و تأمل پرداخت. او در عرصه تحقیقات مربوط به امام شناسی، احادیث دوازده امام و فرقه هایی مانند شیخیه (= یکی از فرق شیعه امامیه اثنی عشریه که پیرو احمد احسائی از علمای بزرگ شیعه در قرن ۱۳ هـ.ق بودند) نیز پیشگام بود. کربن اولین محقق اروپایی بود که درباره مکتب فلسفی اصفهان به تحقیق پرداخت. مکتب اصفهان متشکل از گروهی از متفکران ایرانی بود که در پی احیای فلسفه ایرانی اسلامی در دوره صفویه بودند و اندیشمند اصلی شان ملاصدرا بود. کربن اعتقاد داشت که شیعه دوازده امامی اسلام کامل است زیرا به شکلی سازنده وهماهنگ هم به وجه ظاهر می پردازد و هم به وجه باطن.
کربن در کتاب تاریخ فلسفه اسلامی (۱۹۶۴) این نظر متداول را که فلسفه در میان مسلمانان با ابن رشد به پایان رسید مورد مناقشه قرار داد و ثابت کرد که یک سنت فلسفی زنده در ایران به حیات خود ادامه داد و در واقع تابه امروز همچنان زنده است.
تصوف نیز توجه کربن را به خود جلب کرد کتابی که در این زمینه به رشته تحریر در آورد خیال خلاق در تصوف ابن عربی است که در سال ۱۹۵۸ منتشر شد. کربن این نظر رایج را که تصوف یگانه منبع و منتقل کننده معنویت اسلام است قبول نداشت و آن را رد می کرد. او در شیعه امامیه که دیدگاه پاره ای از فرقه های تصوف را مردود می شمرد ولی در عین حال عمیقاً و به نحوی اصیل عرفانی بود، معنویتی ژرفتر و مهمتر یافت. در پرتو این تحلیل تصوف به صورت نوعی تشیع مختصر شده جلوه گر می شد که واجد معنویت تشیع اما فاقد پایه و اساس ذاتی آن یعنی آموزه امامان است.
کربن در درجه اول یک فیلسوف بود و مطالعاتش در ایران شناسی و تصوف اگر چه وجهی تاریخی داشت اما کوششی بود برای پاسخ گفتن به پرسش هایی که به عقیده او برای همه انسانها در همه زمانها مطرح بوده اند. هدف او صرفاً این نبود که به توصیف یک فلسفه معنوی بپردازد بلکه از آن طرفداری و دیگران را به سوی آن ترغیب هم می کرد. مفهوم محوری این فلسفه معنوی عالم مثال (mundus imaginalis) بود، جایی که روح در آنجا حیات و هستی دارد و انسان از طریق رؤیاها و الهامات و بصیرت های عمیق به آن علم پیدا می کند. کربن ربط و پیوند عمیقی می دید میان معنویت ایرانی و معنویت غرب که در شخصیت هایی مانند یاکوب بومه عارف مشهور آلمانی ( ۱۵۷۵ ـ ۱۶۲۴) یا امانوئل سوئدنبرگ فیلسوف و متأله سوئدی (۱۶۸۸ ـ ۱۷۷۲) خود را نشان می داد. کربن در پی یک افق معنوی جهانی بود که میراث معنوی کهن ابنای بشر، زندگی درونی انسان را در برابر تباه کنندگی مدرنیته، سکولاریسم و تاریخ گرایی حفظ می کند.
او در پایان کتاب تاریخ فلسفه اسلامی به این نکته اشاره می کند که حیات فلسفه سنتی تنها با تأکید بر الهیات امکان پذیر است و بدون آن فلسفه دستخوش بادهای تاریخ خواهد بود. الهیات وابسته به جهش های اجتماعی نیست بلکه وابسته به موضوعی است که می خواهد بدان دسترسی پیدا کند یعنی آن عوالم معنوی که الهیات باید کشف کند و مورد بررسی قرار دهد.
او در ادامه از نابود شدن عالم مثال و تأثیر مغرب زمین در نابودی ساختارهای تمدن های سنتی سخن می گوید و اظهار می دارد که برای نخستین بار پس از سده ها وسایلی در اختیار داریم که ارتباط میان پژوهشگران سه شاخه سنت ابراهیمی ( یعنی یهودیت و مسیحیت و اسلام) را ممکن می سازد. و می افزاید: درسی که می توان از حکمای الهی اسلام یاد گرفت این است که در نظر آنان توجه به باطن یعنی التفات به درون جز با ولادتی درونی ممکن نیست. هر سنتی تنها به شرطی زنده است و می تواند حامل زندگی باشد که پیوسته در تولدی دیگر باشد.
از مجموعه آثار هانری کربن، پنج اثر به فارسی ترجمه شده که عبارتند از :
1- ارض ملکوت و کالبد انسان در روز رستاخیز، ترجمه ضیاء ادین دهشیری
2- انسان نورانی در تصوف ایرانی، ترجمه فرامرز جواهری نی
3- تاریخ فلسفه اسلامی، جواد طباطبایی
4- روابط حکمت اشراق و فلسفه ایران باستان، ترجمه سید احمد فردید و عبدالحمید گلشن
5- فلسفه ایرانی و فلسفه تطبیقی، جواد طباطبایی
آثاری نیز در تجلیل و تحلیل آراء این اندیشمند بزرگ به فارسی تالیف شده که عبارتند از:
1- در احوال و اندیشه هانری کربن
2- جشن نامه هانری کربن
3- هانری کربن: آفاق تفکر معنوی در اسلام ایرانی

منبع:
- www.javidankherad.com

مناطق

مطالب

تعداد: 28
» 
1
2

تاریخ انتشار
عنوان
بازدید
نظر
تصاویر