چهارشنبه ۹ فروردین ۱۳۹۶
بر خط: 2747
Bashgah.net باشگاه اندیشه

بــاشگاه مـــن

1699 بازدید

مشیرالدوله


حسن پیرنیا (مشیرالدوله) (1)، متولد 1251 ش، فرزند میرزا نصرالله مشیرالدوله. تحصیلات مقدماتی و معمول زمان را به اتفاق برادرش حسین پیرنیا (مؤتمن الملک) تحت مراقبت و نظارت پدر انجام داد و علوم متداول زمان را فرا گرفت. سپس برای ادامة تحصیل عازم روسیه گردید و در رشته‌های نظام و حقوق فارغ‌التحصیل شد. بعد مدتی هم در فرانسه به تحصیل اشتغال ورزید و به خدمت در سفارت ایران در روسیه درآمد و عنوان مستشار سفارت یافت. در 1317 هـ . ق پدرش به وزارت امور خارجه رسید و او را به تهران احضار و با لقب مشیرالملک به ریاست دفتر وزارت امور خارجه و منشی مخصوص خود تعیین نمود. در سفر اول مظفرالدین شاه به اروپا، مترجم زبان روسی شاه بود و در این مأموریت توانست لیاقت و کیاست خود را ثابت کند. پس از بازگشت از اروپا، به پیشنهاد پدر و موافقت اتابک صدراعظم، به جای میرزا رضاخان ارفع الدوله به وزیر مختاری ایران در روسیه تعیین گردید.
در 1320 هـ . ق در مقام وزیر مختاری ایران در روسیه به آن کشور رفت، ولی در مدت توقف خود در تهران کار عمده‌ای صورت داد و آن تأسیس مدرسه علوم سیاسی بود که به همت میرزا نصرالله خان وزیر امور خارجه این کار انجام یافت. و چهار هزار تومان بودجه سالیانه آن از محل معدن فیروزه تأمین گردید. در سفر دوم مظفرالدین شاه به اروپا، در مسکو اقامت داشت . در این سفر نیز موجب رضایت شاه و اتابک را فراهم نمود و خدمات وی مورد رضایت و تقدیر واقع شد. در 1324 هـ . ق که زمزمه مشروطیت در ایران بلند بود، به تهران آمد. پدرش مقام صدرات یافته و از طرف پدر و با موافقت شاه، مأمور تدوین نظام‌نامه مجلس گردید و از اعضای برجسته کمیسیون بود.
پس از صدور فرمان مشروطیت و برقراری حکومت قانون از کار کنار رفت و متعاقباً وزیر افخم و اتابک، عهده‌دار نخست‌وزیری گردیدند. مشیرالسلطنه پس از قتل اتابک، به زمامداری رسید و برای اولین بار میرزا حسن خان مشیرالملک به عضویت کابینه دعوت شد. پست وی در کابینه، وزارت عدلیه بود. این کابینه دوام زیادی نداشت و مشیرالسلطنه در 4 آبان 1286 ش جای خود را به ناصرالملک داد. در آن هنگام میرزا نصرالله خان مشیرالدوله پدر مشیر الملک درگذشت و محمدعلی شاه چند روز پس از فوت میرزا نصرالله خان، لقب مشیرالدوله را به پسرش میرزا حسن خان داد و در کابینه ناصرالملک وزیر امور خارجه گردید. در همان موقع قرارداد 1907 یا تقسیم ایران به دو منطقه نفوذ به وزارت خارجه ایران ابلاغ یا اعلام گردید. ناصرالملک نیز درمقابل اختلاف مجلس و شاه دوام نیاورد و جای خود را به نظام‌السلطنه مافی داد.
نظام السلطنه در کابینه نخستین خود از مشیرالدوله دعوت ننمود، ولی در دو ترمیم کابینه، او را به وزارت امور خارجه برگزید. در خرداد 1287 در کابینه میرزا احمد خان مشیرالسلطنه وزارت علوم و اوقاف به وی سپرده شد و درترمیم همان کابینه همچنان وزیر علوم و اوقاف بود. در اردیبهشت 1288 در کابینه ناصرالملک که با سرپرستی سعدالدوله اداره می‌شد، وزارت عدلیه را بر عهده داشت، ولی چون کشور در حال بحران بسر می‌برد، با سایر وزیران استعفا نمود.
پس از فتح تهران و تشکیل دولت جدید به ریاست سپهدار تنکابنی، مشیرالدوله در کابینه دوم و سوم وزیر عدلیه بود. در کابینه چهارم وزیر تجارت گردید. در اسفندماه 1289 در دو کابینه سپهدار تنکابنی وزیر عدلیه بود و در ترمیم کابینه به وزارت پست و تلگراف و تلفن منصوب گردید. در مرداد 1290 در هیئت صمصام السلطنه بختیاری، وزارت عدلیه به عهده او محول گردید و در ترمیم همان دولت نیز شغل خود را حفظ نمود.
علاءالسلطنه مازندرانی در کابینه خود که در دی ماه 1291 تشکیل داد، مشیرالدوله را به وزارت علوم و معارف و اوقاف معرفی کرد. در اسفند ماه 1293 به نخست‌وزیری رسید و وزارت جنگ را نیز عهده‌دار شد. در سال 1296 در کابینه دیگر علاءالسلطنه، وزیر جنگ بود و این سمت را همچنان در کابینه‌های عین‌الدوله و مستوفی الممالک حفظ کرد و امور وزارت جنگ را بر عهده داشت. در تیرماه 1299 برای بار دوم زمامدار گردید و مدت پنج ماه در سمت نخست‌وزیری انجام وظیفه کرد تا بالاخره در آبان 1299 جای خود را به سپهدار رشتی داد. در سوم بهمن 1300 به جای قوام السلطنه از طرف مجلس چهارم به نخست‌وزیری رسید و در کابینه خود وزارت کشور را شخصاً عهده‌دار بود. در خرداد 1302 برای بار چهارم به نخست‌وزیری رسید. در این بار هم وزیر کشور بود. در ادوار دوم و سوم و چهارم و پنجم و ششم نماینده مردم تهران در مجلس شورای ملی بود. گذشته از اینکه چهار مرتبه نخست‌وزیر بود، دو نوبت وزیر کشور، هشت بار وزیر عدلیه، سه دفعه وزیر امور خارجه، سه بار وزیر علوم و شش بار وزیر جنگ و یک مرتبه وزیر تجارت و یک نوبت وزیر پست و تلگراف (یعنی روی هم رفته 24 بار وزیر بوده) و پنج دوره نمایندگی مجلس را بر عهده داشته است. از مورخین و محققین معاصر است که تألیفات ارزنده‌ای از خود به یادگار گذاشته است. مشهورترین اثر وی تاریخ ایران باستان است. در ده سال آخر حیات خود، غالباً به کارهای فرهنگی و علمی اشتغال داشت. در دوران وزارت دادگستری ، قوانین مهمی به تصویب رسانید. در 1314 در 63 سالگی درگذشت. فرزندان او نیز مانند پدر نام خانوادگی پیرنیا را برای خود انتخاب نمودند. هیچ یک از فرزندانش به مقام سیاسی مهمی نرسیدند. از دیگر خدمات او تأسیس مدرسه نظام بود.

پاورقی‌ها:
1- شش نفر از رجال مهم ایران لقب مشیرالدوله گرفتند:
الف) میرزا جعفرخان مشیرالدوله معروف به مهندس که به کمک عباس میرزا نایب السلطنه در دوره فتحعلی شاه برای تحصیل به اروپا رفت و در رشته معدن فارغ‌التحصیل گردید. سالها در کشورهای مختلف سفیر بود. برای به تخت نشستن ناصرالدین شاه زحماتی کشید. از اعضای اولیة فراماسونری محسوب می‌شود. رساله سرحدیه از اوست.
ب) میرزا حسین خان قزوینی سپهسلار اعظم که دو نوبت صدراعظم ایران شد. سالها سفیر ایران در استانبول بود و موجبات سفر ناصرالدین شاه را به عتبات عالیه و اروپا فراهم کرد.
ج) میرزا یحیی خان معتمدالملک، برادر میرزا حسین خان سپهسالار و پسر نبی خان که مدت‌ها وزیر امور خارجه و والی فارس و اصفهان بود. در 1309 هـ . ق درگذشت.
د) میرزا محسن خان معین الملک سفیر ایران در دربار عثمانی که در 1309 پس از فوت میرزا یحیی‌خان مشیرالدوله وزیر خارجه شد و در 1317 هـ . ق در حالی که وزیر بود درگذشت.
هـ) میرزا نصرالله خان نائینی که ابتدا در دستگاه آصف الدوله محرر بود و بعد در زمان وزارت امور خارجه مؤتمن الملک وارد خدمت در وزارت خارجه شد و به تدریج ترقی کرد. در 1317 وزیر خارجه شد و لقب مشیرالدوله گرفت.
و) میرزا حسن خان مشیرالدوله، پسر میرزا نصرالله خان در 1325 پس از فوت پدر، ملقب به مشیرالدوله گردید.

منابع:
1- کتاب شرح رجال سیاسی نظامی معاصر ایران، ج 1، نوشته دکتر باقر عاقلی ، انتشارات گفتار با همکاری نشر علم، 1380

موضوعات

مناطق