یک‌شنبه ۲۹ مرداد ۱۳۹۶
بر خط: 3814
Bashgah.net باشگاه اندیشه

بــاشگاه مـــن

1643 بازدید

محمد ساعد مراغه: فرزند شیخ احمد قاضی زاده، در یکی از قراء مراغه در 1260 متولد شد و به همراه پدرش به قفقاز رفت و تحصیلات ابتدائی و متوسطه را در تفلیس به اتمام رسانید و برای ادامة تحصیل عازم پترزبورگ گردید و مدرسة عالی علوم سیاسی و حقوق آنجا را تمام کرد. مدتی نیز در فرانسه و آلمان به تحصیل اشتعال داشت و به خدمت در وزارت امور خارجه درآمد. ساعد از 1282 الی 1300 در شهرهای مختلف قفقاز با سمت کارمند و نایب کنسول و کنسول انجام وظیفه می‌نمود تا اینکه در این سال ماموریت جدیدی به او محول گشت و کنسول ایران در آنکارا گردید. مأموریت ساعد در ترکیه نیز طولانی شد و یازده سال در آنجا سکونت داشت و غالباً مستشار سفارت و یا در غیاب سفرای کبار، امور سفارت را اداره می‌کرد.
ساعد در این مدت زیر دست رجالی مانند سید محمد صادق طباطبائی و ذکاء الملک فروغی و مستشارالدوله صادق که عنوان سفارت داشتند، به رموز کار و اصول سیاست آشنائی یافت و از تجارب سیاسی و اداری به حد کافی بهره‌مند گردید.
در 1311 ساعد به ایران احضار شد و بنا به پیشنهاد علی اصغر زرین کفش کفیل وزارت کشور، به آن وزارتخانه رفت و به استانداری رضائیه منصوب شد و مدت دو سال در آنجا با رویه دائمی خود یعنی محافظه‌کاری، امور استانداری را اداره نمود. در 1313 به تهران بازگشت و مجدداً به وزارت خارجه رفت و ابتدا رئیس ادارة شرق و بعد مدیر کل آنجا شد و بعد با سمت وزیر مختار شارژ دافر شوروی شد. بالاخره در 1316 به وزیر مختاری ایران در رم رسید و در 1318 سفیر کبیر ایران در شوروی شد.
در واقعة شهریور 1320 که منجر به اشغال ایران از طرف قوای شوروی و انگلیس گردید، ساعد در مسکو بود و شب سوم شهریور ماه 1320، مولوتف وزیر خارجه شوروی او را احضار کرد و از حملة قوای کشور خود به ایران،‌ساعد را مطلع ساخت.
ساعد تا اسفندماه 1320 در پست سفارت ایران در شوروی باقی ماند تا اینکه سهیلی او را برای عضویت کابینة خود دعوت نمود. ساعد به تهران آمد و به وزارت امور خارجه رسید. در کابینة قوام السلطنه، ساعد همچنان وزیر خارجه ایران بود و در نخست وزیری دورة دوم سهیلی، ساعد وزارت خارجه را بر عهده داشت.
از وقایع عمده دوران وزارت خارجه او ورود سران سه کشور بزرگ به تهران است. ساعد در مقام وزارت خارجه، وسیلة سفرای سه کشور (شوروی،‌آمریکا و انگلیس) از کنفرانس تهران استحضار یافت و سهیلی نخست وزیر را در جریان امر قرار داد. در همین کنفرانس با تلاش ساعد و سهیلی، تضمین نامه برای کشور ما صادر شد.
پس از افتتاح دورة چهاردهم مجلس شورای ملی، با وجودی که سهیلی نخست وزیر و تدین وزیر کشورش مساعی لازم را برای توفیق دوستان خود به کار برده بودند، ولی چهرة جدید مجلسیان که تا دو سال دیگر خیالشان راحت بود، در مقابل سهیلی به نحو دیگری جلوه‌گری نمود (و تدین وزیر کشورش مساعی لازم را برای توفیق دوستان خود به کار برده بودند، ولی چهره جدید مجلسیان که تا دو سال دیگر خیالشان راحت بود، در مقابل سهیلی به نحو دیگری جلوه‌گری نمود) و سهیلی که متکی به اکثریت قریب به اتفاق نمایندگان بود، پس از استعفا که هنگام افتتاح مجلس صورت می‌گیرد، نتوانست رأی اعتماد بگیرد و لاجرم از نخست‌وزیری کنار رفت. ساعد به مناسبت نقش عمده‌ای که در سمت وزارت امور خارجه در مدت دو سال متوالی داشت و با عنایت به این نکته که سال‌ها در کشور شوروی در مأموریت‌های مختلف انجام وظیفه نموده و بهتر می‌توانست با اولیای آن کشور کنار بیاید، مورد تمایل نمایندگان قرار گرفت و فرمان نخست‌وزیری او صادر شد و مقارن نوروز سال 1323 ساعد زمامدار شد و کابینه خود را تشکیل داد ولی چون کابینه او مقبول نمایندگان واقع نشد، ناچار در مقام ترمیم برآمد و یک هفته بعد از نخست‌وزیری در کادر وزیران خود تغییراتی داد و تا آذر 1323 بر سر کار بود و سه بار کابینه خود را ترمیم نمود. ساعد در هر سه کابینه پست وزارت خارجه را برعهده داشت.
از حوادث مهمی که در دوران زمامداری او پیش آمد، رشد بعضی از احزاب و ایجاد تشنجات در شهرهای مختلف بود. همچنین در دوره زمامداری او طرح نمایندگان مجلس درباره مذاکرات نفت و تحریم آن به تصویب رسید.
در آذرماه 1323 جای خود را به یکی از وزرای مشاورش (سهام‌السلطان بیات) که مورد تأیید اقلیت چهل نفری مجلس چهاردهم بود، داد و خود به مسافرت رفت. ساعد در دوران زمامداری قوام‌السلطنه به ایران بازگشت و در انتخابات دوره پانزدهم مجلس کاندیدای رضائیه شد و به وکالت از طرف مردم آن شهرستان به پارلمان راه یافت. در آبان‌ماه 1327 مجلس به زمامداری محمد ساعد مراغه رأی داد و از طرف نمایندگان دوره پانزدهم، به نخست‌وزیری رسید و کابینه خود را تشکیل داد. در این کابینه، پست وزارت کشور را عهده‌دار شد و قریب یک سال امور وزارتخانه را سرپرستی می‌نمود تا اینکه دکتر اقبال را به وزارت کشور برگزید. وی تا فروردین 1329 نخست‌وزیر بود. تشکیل مجلس مؤسسان دوم و همچنین انتخابات دوره شانزدهم مجلس و دوره اول سنا در دوران او انجام گرفت. همچنین هیئت تصفیه کارمندان که در دوران رزم‌آرا لیست آن منتشر شد، مربوط به دوره زمامداری ساعد است. ساعد در دوره نخست‌وزیری، چند بار مورد استیضاح قرار گرفت. وی نیز مانند قوام‌السلطنه و سهیلی چندروزی پس از تشکیل مجلس که انتخاباتش را خود انجام داده بود، کنار رفت و چندین بار اعلام جرم علیه او گردید ولی ساعد مردی پاکدامن و وطن‌پرست بود و هیچ‌گونه نسبتی به او صحیح به نظر نمی‌ رسید.
محمد ساعد مراغه پس از استعفا از نخست‌وزیری، در اردیبهشت سال 1329 سناتور انتصابی رضائیه شد ولی دو ماه بعد با سمت سفیر کبیر عازم ترکیه گردید و در اوایل سال 1331 از کار کنار رفت. در دوره دوم سنا که در اسفند 1332 صورت گرفت، ساعد مجدداً سناتور رضائیه شد و چهارسال در مجلس سنا، سناتور شد و این مقام را در دوره پنجم نیز احراز کرد. مدتی هم سفیر ایران در دربار واتیکان بود.
ساعد مجموعاً دو بار نخست‌وزیر و هشت مرتبه وزیر امور خارجه و یک بار وزیر کشور و چهارمرتبه سفیرکبیر و وزیر مختار و چهار دوره نماینده مجلس سنا و یک بار هم وکیل مجلس بوده است. ساعد دیپلماتی ورزیده و سیاستمداری عاقل بود و ظاهراً در بین مردم به سادگی و بلاهت معروفیت داشت. درحالی که هوش و ذکاوت وی در بین رجال ایران ضرب‌المثل است. ساعد مردی فوق‌العاده زرنگ بود و نسبت سوءاستفاده و رشوه به وی داده نشده است. به افکار عمومی عقیده داشت و غالباً در دوران نخست‌وزیری خود، وزیرانی انتخابی می‌نمود که در بین مردم وجهه داشتند. به آذربایجان و آذربایجانی علاقمند و به زبان‌های روسی و فرانسه مسلط بود. انگلیسی را نیز تا حدی می‌دانست. ترکی استانبولی را نیز به روانی صحبت می‌کرد. با وجودی که لهجه ترکی داشت، لیکن فارسی را بخوبی می‌نوشت. تحصیلات عالیه او در رشته حقوق و علوم سیاسی در دانشکده تفلیس و پطرزبورگ و سویس انجام گرفته بود.
ساعد در 1352 در 91 سالگی در تهران درگذشت و طبق وصیت‌نامه‌ای که در زمان حیات تنظیم نموده بود، او را در گورستان عمومی بدون نام و نشان دفن کردند. پس از مرگ به هیچ وجه مالی از او باقی نماند.

منابع:
1- کتاب شرح رجال سیاسی نظامی معاصر ایران، ج 3، نوشته دکتر باقر عاقلی ، انتشارات گفتار با همکاری نشر علم، 1380

موضوعات

مناطق