شنبه ۲۷ آبان ۱۳۹۶
بر خط: 1370
Bashgah.net باشگاه اندیشه

بــاشگاه مـــن

2544 بازدید

حسنعلی منصور در 1302 در تهران متولد شد. پدرش علی منصور (منصور الملک) و مادرش دختر ظهیرالملک رئیس بود. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در تهران انجام داد و از دبیرستان فیروز بهرام دیپلم گرفت و وارد دانشکده حقوق نخست شد و پس از اخذ دانشنامه در رشته علوم سیاسی به خدمت در وزارت امور خارجه درآمد. تدریجاً مشاغلی را در تهران و سایر کشورهای اروپایی طی کرد. در 1330 به ریاست دفتر وزیر منصوب شد ولی به علت سقوط دولت دوامی نکرد و مجدداً به وزارت امور خارجه بازگشت و مأموریت خارج گرفت. در 1334 مجدداً رئیس دفتر نخست وزیر شد و قریب دو سال در آن سمت باقی ماند. در 1336 در کابینه دکتر منوچهر اقبال به معاونت وزارت بازرگانی و قائم مقامی دبیر کل شورای عالی اقتصاد برگزیده شد. پس از یک سال معاون نخست‌وزیر و دبیر کل شورای عالی اقتصاد شد. در 1338 ابتدا به وزارت کار و بعد به وزارت بازرگانی منصوب گردید و تا شهریور 1339 که پایان کار دکتر اقبال بود در آن سمت باقی ماند. ضمناً در همان ایام با عده‌ای از دوستان خود کانون مترقی را تشکیل داد. ظاهراً این کانون برای کشور برنامه‌های اقتصادی تنظیم می‌کرد ولی باطناً در مغز گرداننده گروه داعیه صدرات وجود داشت.

منصور در کابینه شریف امامی دبیر کلی شورای عالی اقتصاد را با معاونت نخست‌وزیری حفظ کرد ولی در کابینه دکتر علی امینی از کار کنار گذاشته شد و در وزارت امور خارجه مشاوری داشت.

در کابینه امور اسدالله علم به جای دکتر مشرف نفیسی به ریاست هیئت مدیره و مدیر عاملی شرکت بیمه ایران منصوب شد و تا افتتاح مجلس بیست و یکم دارای آن سمت بود.

منصور در دوران حکومت علم فعالیت خود را در انتخابات متمرکز کرد و تدریجاً کارگردان اصلی و گرداننده انتخابات شد. در انتخابات دوره بیست و یکم که پس از اجرای قانون اصلاحات اراضی انجام می‌گرفت بایستی طبقات خاصی وارد مجلس شوند از اینرو برای طبقات مختلف مانند کارگران، کشاورزان، اصناف، کارمندان، روزنامه‌نویسان، هنرپیشگان، کشتی‌گیران و زنان سهمیه‌ای قائل شدند. منصور هم برای کانون مترقی که روشنفکران و تحصیلکرده‌ها بودند سهمیه خوبی گرفت و تمام افراد کانون به استثنای هویدا و کشفیان که مایل به کار اجرائی بودند وارد پارلمان شدند.

انتخابات دوره بیست و یکم در روز 26 شهریور 1342 در سرتاسر کشور آغاز شد و نمایندگان انتخاب شدند. در همان روز انتخابات مجلس سنا هم انجام گرفت و طبق لیستی که قبلاً انتشار یافته بود همان افراد به نمایندگی مجلس سنا و شورای ملی انتخاب شدند و منصور در این انتخابات وکیل دوم تهران شد. در انتخابات این دوره به زنان هم حق انتخاب کردن و انتخاب شدن داده شده بود. مجلس سنا و شورای ملی روز 14 مهر در حالیکه بازار تهران تعطیل بود و اصناف و بازاریان در تظاهرات خود علیه مجلسین با پلیس مشغول زد و خورد بودند افتتاح شد. دادگاه نظامی در همان روز حکم اعدام طیب حاج رضائی و برادرش را صادر کرد و به سایرین حبسهای طویل المدت داد. مجلس آماده کار شد. علم استعفا داد و مجدداً مأمور تشکیل کابینه شد.

حسنعلی منصور هم در مجلس به لیدری اکثریت انتخاب شد و حزب ایران نوین را بنیاد نهاد و قریب 175 نفر از نمایندگان عضو حزب شدند. این حزب فراتر رفت و دو تن از اعضاء کابینه (خسروانی وزیر کار و معینیان وزیر مشاور و سرپرست تبلیغات) را نیز به عضویت پذیرفت .

منصور با این ترتیبت مقدمات کار خود را برای صدارت فراهم ساخت و از همان روز معلوم بود که خیلی زود علم جای خود را به حسنعلی منصور خواهد داد.

در روز هفدهم اسفند 1342 علم از نخست وزیری استعفا داد و منصور نماینده مجلس و دبیر کل حزب ایران نوین فرمان رئیس الوزرائی گرفت و بعدازظهر همان روز وزیران و معاونین خود را به شاه معرفی کرد و سه وزارتخانه جدید به نام‌های آب و برق، اطلاعات و آبادانی و مسکن ایجاد کرد و همان روز معرفی کابینه، تمام وزیران بجز نظامی‌ها عضویت حزب ایران نوین را پذیرفتند. منصور در اوایل 1343 در فکر ترضیه خاطر علماء افتاد و خواست رفتار و اعمال علم را نسبت به جامعه روحانیت جبران کند. از اینرو یکی از وزرای کابینه را نزد امام خمینی که در آن تاریخ در یکی از خانه‌های قیطریه اقامت داشت فرستاد و از امام خواستند که به قم باز گردند و منصور در همان روز طی مصاحبه‌ای اعلام کرد دین اسلام یکی از مترقی‌ترین و برجسته‌ترین ادیان جهان می‌باشد. اینجانب مأموریت دارم که مراحم و عطوفت خاص شاهنشاه را به مقامات روحانی ابلاغ نمایم.

در دوران فترت بین مجلس بیستم و بیست و یکم دولت‌های امینی و علم قریب ششصد تصویبنامه هیئت وزیران به جای قانون صادر کرده بودند تا پس از افتتاح مجلس تصویب‌نامه‌ها مورد بررسی مجلسین قرار گیرد و در صورت موافقت مجلسین جنبه قانونی پیدا کند. یکی از تصویب‌نامه‌های صادره مصونیت مستشاران نظامی آمریکا بود که تصویب‌نامه‌ آن در دولت علم صادر شده بود و علم در شش ماهه اول مجلس رئیس دولت بود ولی جرأت طرح و دفاع از این تصویب‌نامه‌ را در خود ندید. فشار امریکاییها به شاه موجب شد در دولت منصور به طور ناگهانی این تصویب‌نامه‌ ابتدا در مجلس سنا و سپس در مجلس شورای ملی طرح شود. در تعطیلات تابستانی مجلس منصور تقاضا کرد برای بعضی از مسائل که مبتلا به دولت است . مجلس سنا تشکیل شود و از اینرو روز سوم مرداد ماه 1343 مجلس سنا تشکیل یافت. مسائل مختلفی را در مجلس طرح کرد ولی ناگهان تقاضا کرد ماده واحده منضم به قرارداد وین که همان مصونیت مستشاران نظامی آمریکا بود طرح و مورد تصویب قرار گیرد. این جلسه تا نیمه‌های شب ادامه داشت و سرانجام در حالیکه غالب سناتورها در خواب خوش بودند تصویب آن اعلام شد. منصور برای تصویب آن در مجلس شورای ملی عجله به خرج نداد تا اینکه در جلسه 21 مهر در وضع خاصی موضوع را مطرح و تقاضای تصویب نمود. برخلاف مجلس سنا که در خاموشی محض لایحه را به تصویب رسانیدند در مجلس شورای ملی سر و صدای زیادی بلند شد و نطق‌های متعددی ایراد گردید. مخالفین لایحه نیمی از نمایندگان را تشکیل می‌داد ولی با هر ترفندی بود لایحه را به تصویب رسانیدند. ولی این تصمیم مجلسین بازتاب بسیار وسیع و کوبنده‌ای پیدا کرد و امام خمینی در روز چهارم آبان ماه در مدرسه فیضیه قم نطق توفان‌زا و تاریخی خود را ایراد کردند و شاه، اسرائیل و امریکا را بشدت مورد انتقاد قرار دادند. نطق امام به سرعت توسط مردم در سرتاسر ایران پخش شد و نوار آن به دست تمام مردم رسید. روز 13 آبانماه در نخستین دقایق بامداد منزل امام محاصره و ایشان را وارد فرودگاه مهرآباد نموده از آنجا به ترکیه تبعید نمودند و عده‌ای از اطرافیان ایشان را به زندان انداختند. انعکاس خبر تبعید امام موجب تعطیل بازار و حوزه‌های علمیه شد.

منصور برای تأمین کسر بودجه در شروع فصل سرما بر اساس محاسبات غلطی که گروه اقتصادی وی به عمل آورده بودند بهای نفت و بنزین را افزایش داد. بهای بنزین از 5 ریال به ده ریال، نفت سفید از 5/2 به 5/3 ریال و علاوه بر آن عوارض سنگینی را برای اتومبیل‌های گازوئیلی در نظر گرفته بود. عوارض خروج از کشور هم به ده هزار ریال رسید. عوارضی نیز برای مشروبات غیرالکلی و صنعتی پیش‌بینی شده بود. این لایحه دولت همان روز به تصویب رسید و از همان دقیقه مورد اجرا قرار گرفت.

اقدام منصور نه تنها در درآمد دولت تأثیری نکرد بلکه عوائد شرکت نفت به علت تقلیل مصرف کم شد. ولی باز منصور کماکان به رجزخوانی پرداخته دم از اصلاحات اقتصادی می‌زد. ساعت 10 صبح روز اول بهمن ماه 1343 در مقابل در ورودی مجلس شورای ملی وقتی منصور از اتومبیل پیاده می‌شد با سه گلوله محمد بخارائی از پای درآمد و پس از پنج روز مبارزه با مرگ سرانجام درگذشت.

حسنعلی منصور چند سال قبل از نخست‌وزیری خود با فریده امامی دختر نظام‌الدین امامی و نوه دختری وثوق‌الدوله پیوند زناشویی بست و صاحب یک پسر شد.

صاحب ترجمه ، مردی متکبر، فرصت طلب و مغرور بود. سخنران و ناطق بود ولی گفتارش محتوا نداشت و برخلاف پدرش تودار و محیل نبود. زبان‌های انگلیسی و فرانسه را به خوبی تکلم می‌کرد ولی مقدمات زبان فارسی و عربی را در حد تحصیل یاد گرفته بود.

 

منابع:

1- کتاب شرح رجال سیاسی نظامی معاصر ایران، ج 3، نوشته دکتر باقر عاقلی، انتشارات گفتار با همکاری نشر علم، 1380

موضوعات

مناطق