چهارشنبه ۱ شهریور ۱۳۹۶
بر خط: 3906
Bashgah.net باشگاه اندیشه

بــاشگاه مـــن

1710 بازدید

فلاویوس کاسیودوروس [1]، سناتور، راهب، و نویسنده‌ای بود که به‌واسطه اداره کتابخانه خود در ویواریوم شهرت یافت. وی در حدود سال 485م. در جنوب ایتالیا متولد شد و پس از 580م. چشم از جهان فرو بست. هر چند معاصرانش وی را سناتور می‌خواندند، ولی نویسندگان بعدی بانام کاسیودوروس از او یاد می‌کنند. از فرزانگی و خردی که در نوشته‌های او نمایان است، چنین برمی‌آید که وی علوم هفتگانه مرسوم را برای کار در دستگاه حکومتی فرا گرفته بود. وی علاوه بر ایراد خطابه، هنگام اشتغال به‌کار حکومتی در راونا، فرصت یافت به خلق آثاری بپردازد، مانند «تاریخ گوت‌ها» [2]، وقایع نامه‌ها، و چند رساله دیگر.
در 540م.، زمانی که شهر سلطنتی راونا در یورش بلیساریوس [3] سقوط کرد، عصر اقتدار گوت‌ها عملا پایان یافت. در همان اوان و احتمالا به سبب همین پیشامد کاسیودوروس از مقام خود کناره‌گیری کرد. وی ابتدا تأسیس دانشگاهی در روم، به سبک مدارس اسکندریه و نیزیبوس [4] سوریه را به پاپ آگاپتوس پیشنهاد کرد که ناگزیر، به‌دلیل شرایط نامساعد، از اجرای این طرح صرف‌نظر کردند؛ اما ظاهرآ به سبب همین پیشنهاد پاپ کتابخانه‌ای در روم بنا نهاد.
کاسیودوروس سپس به جنوب ایتالیا، مکانی که می‌توانست در آن صومعه‌ای را تأسیس و اداره کند، بازگشت. عزلتگاه مقدسی که وی بنا کرد یک زندان غم‌افزا نبود، بلکه ملک وی به‌نام اسکویلاس، مشرف به خلیجی زیبا و دارای تجملات و جاذبه‌های بسیاری، مانند آب‌نماها و برکه‌های پر از ماهی بود. صومعه نام خود را از همین مورد اخیر گرفته است (ویواریوم، یعنی حوض ماهی). آرمان کاسیودوروس، سوادآموزی کامل راهبان بود. وی بر این باور بود که سوادِ خواندن، اساس آموزش و پرورش است و کلام نوشته شده وسیله‌ای برای رشد کمال فردی و رسیدن به درکِ عمیق‌تر انجیل است. اثر او به‌نام «آشنایی با نوشته‌های الهی و دنیوی» برنامه عمومی آموزش صومعه‌ای را تصویر می‌کند. خواندن به‌منظور عبادت طبعآ والاترین جایگاه را داشت و محتوای نخستین کتاب از مجموعه دو کتاب او را دربرمی‌گرفت. هدف، دانستن کامل انجیل بود و از آنجا که مزامیر بسیار خوانده می‌شدند، لازم بود که مجموعه مزامیر به حافظه سپرده شوند. این مجموعه 1399 سطری بدین صورت تقسیم می‌شد: منطق (دیالکتیک) 37 درصد، خطابه 17 درصد، حساب 16 درصد، موسیقی 14 درصد، هیئت 5/7 درصد، دستور زبان 5 درصد، و هندسه 5/3 درصد. نسبت اهمیتی که به مباحث مختلف داده شده نشانگر درونمایه‌ای عمدتآ ادبی است که برنامه درسی مدارس آن دوره را تشکیل می‌داد.
برای آنان که از توان فکری کافی برای دنبال کردن برنامه درسی معمول علوم هفتگانه برخوردار نبودند، مقررات ویژه‌ای وضع شده بود. در مورد آنها مطالعه سرفصل‌ها و اطلاع از سودمند بودن علوم هفتگانه کفایت می‌کرد. کاسیودوروس آموزش عملی در زمینه نیازهای اساسی صومعه را برای این افراد توصیه کرد. این برنامه آموزشی شامل مطالعه آثار نویسندگانی مانند گارگیلیوس مارشال، کولوملا و امیلیانوس در زمینه کشت و زرع، باغبانی، پرورش زنبور عسل، پرندگان، ماهی‌ها، و مطالعه گیاهان بود.
این دو کتاب فهم صحیح انجیل را آموزش می‌دادند و این هنری بود که علوم هفتگانه راهنمای آن بود. کاسیودوروس برنامه درسی خود را به‌صورت روش‌هایی برای درک کامل انجیل تدوین کرد. اینها شامل نحوه قرائت انجیل، چگونگی درک آن و نحوه تفسیر آن در پرتو نظرات مفسران صالح بود. علاوه بر آن، شیوه تفحص در نسخ خطی و چگونگی ویرایش و نسخه‌برداری از آنها را نیز دربرمی‌گرفت تا بدان وسیله خطابه‌های مکتوب به‌صورت دست نخورده حفظ و به نسل‌های آینده منتقل شوند. بخش انتهایی نخستین کتاب به فنون نسخه‌برداری از متون ادبی می‌پرداخت.
کاسیودوروس توجه خود را به گنجاندن کار فکری در حیطه وظایف صومعه معطوف کرد. تحت هدایت وی فعالیت‌های تکثیر، ترجمه، و تصحیح متون دستنویس در ردیف امور روزمره راهبان تعلیم‌دیده قرار گرفت. اتاق کتابت برای آسایش نسخه‌برداران، ویراستاران، و صحافان مجهز به ابزار مکانیکی مانند شاخص آفتاب و ساعت آبی برای اطلاع از زمان بود، و روشنایی آن با چراغ‌هایی تأمین می‌شد که به‌طور مرتب به آنها سوخت می‌رساندند، به‌طوری که حتی هوای ابری یا رسیدن شب وقفه‌ای در کار آنها ایجاد نمی‌کرد.
کاسیودوروس علاوه بر تنظیم قواعد عملی، به تهیه کتابشناسی‌های کامل در زمینه رونوشت‌برداری از نسخ خطی برای رشته‌های نزدیک به‌هم اقدام کرد. وی برای کمک به مطالعه و درک صحیح نسخ خطی، کسب اطلاعات جغرافیایی و خلاصه‌نویسی و برخی دانش‌های دیگر را توصیه می‌کرد. از آنجا که درست نوشتن اهمیت زیادی داشت، کاسیودوروس آثار استاندارد از جمله کتاب خود به‌نام «املای صحیح» [5] را توصیه می‌کرد. برخی راهبان نیز عهده‌دار کارهای پیشرفته‌تری بودند. از آنجا که همه راهبان، یونانی نمی‌دانستند، برخی از راهبان این متون را به لاتین ترجمه می‌کردند. نقد متون نیز به مصحح‌ها واگذار می‌شد که به مقابله نسخه‌های متعدد می‌پرداختند و یادداشت‌ها و علائم و اِعراب را اضافه می‌نمودند.
کار صحافیِ دستنویس‌هایی که تولید می‌شد از اهمیت بسیاری برخوردار بود. کاسیودوروس گروهی از صحافان را به آراستن کتاب‌ها، یا به قول خود وی، به تهیه "جامه عروسی برای ضیافت بهشتی" گماشته بود و مقصود از این تزیینات خارجی انعکاس زیبایی محتوای آنها بود. به صحافان، مستوره‌ای از نمونه‌های صحافی شده می‌دادند تا در انتخاب صحافی مناسب یاری شوند.
هر چند دانش ما از مجموعه کتابخانه ویواریوم اندک است، اما کلید تجسم این مجموعه را در «دستنامه» کاسیودوروس می‌توان یافت. وی به 123 نویسنده اشاره می‌کند که شامل نویسندگان یونانی و رومی می‌شود، از جمله: ارسطو، هومر، بقراط، دیوسکوریدس [6]، اقلیدس، ارشمیدس، جالینوس، افلاطون، انیوس، لوکرتیوس، وارو، سیسرو، ویرژیل، هوراس کولوملام فورتوناتیوس [7]، والریوس پروبوس، سِنکا، پلینی، کوئینتیلیان [8]، و ماکروبیوس. برخی کتاب‌های دستنویس کتابخانه ویواریوم هنوز موجود هستند. فهرست این کتاب‌ها توسط دی. ام. کاپویینز تهیه شده است. کتابخانه دارای نُه قفسه بود و کتاب‌های یونانی در قفسه هشتم در کنار هم قرار گرفته بودند. طرح طبقه‌بندی کتابخانه، نه بر اساس نام مؤلف که بر اساس موضوع بود و در برخی موارد، چندین کتاب که موضوع واحدی داشتند با هم به‌صورت یک مجلد صحافی شده بودند.

مآخذ:
1) Cappuyns, D. M. Dictionaire d'Histoire et Geographie Ecclesiastiques. Vol.2, S.V. "Cassiodore";
2) Cassiodorus. Institutiones. edited by R.A.B. Mynors. [sl:sn], 1937;
3) Jones. L.W. Cassiodorus Senator: An Introduction to Divine and Human Readings. [SL:Sn], 1946.

پی نوشت:
[1]. Cassiodorus
[2]. History of the Goths
[3]. Belisarius
[4]. Nisibus
[5]. Orthographia
[6]. Dioscorides
[7]. Horace Columellam Fortunatius
[8]. Quintilian

● برگرفته از دایرة المعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی، http://portal.nlai.ir/daka نوشته ردموند اِی. بورک، ترجمه نجلا حریری.

موضوعات

مناطق