سه‌شنبه ۹ خرداد ۱۳۹۶
بر خط: 2678
Bashgah.net باشگاه اندیشه

بــاشگاه مـــن

1907 بازدید

عمررضا کحاله نویسنده، محقق، و زندگینامه‌نویس مشهور عرب در سال 1323ق./1905 در القیمریه، یکی از محله‌های قدیمی دمشق در خانواده‌ای بازرگان به‌دنیا آمد. دوره‌های ابتدایی و متوسطه را در مدرسه‌های تجاریه، سلطانیه، و عنبر گذارند. بعد از آن مدت یکسال در دانشگاه وطنیه در عالیه، از توابع لبنان تحصیل کرد. سپس به دمشق بازگشت و در مدرسه آباءالعازاریین و مدرسه بطریرکیه در دمشق به تحصیل ادامه داد. وی علوم اسلامی و زبان عربی را نزد برخی استادان برجسته دمشق آموخت و مدتی نیز در بعضی مدارس ابتدایی دمشق به تدریس پرداخت.
عمررضا در 1297، در 22 سالگی و به درخواست عمویش، خیری کحاله، به تبعیت از سنت خانوادگی به‌کار تجارت روی آورد و به اقتضای این حرفه به ممالک مختلف از جمله انگلستان، نیجریه، و سیرالئون سفر کرد و مدت یک‌سال و هفت ماه در شهر فری‌تاون، از شهرهای سیرالئون اقامت گزید. وی در این سرزمین‌ها به بررسی خلقیات مردمان این نواحی پرداخت. این مطالعات به درک وی از تحولات اجتماعی این جوامع کمک مؤثری کرد.
کحاله در 1929 به دمشق بازگشت و در آنجا سلسله مقالاتی نگاشت که در روزنامه الفبا به صاحب امتیازی یوسف‌العیسی به چاپ رسید. در همان سال استاد محمدعلی کردعلی، وزیر معارف سوریه و رئیس مجمع‌العلمی العربی، از وی برای ایراد سلسله سخنرانی‌هایی دعوت کرد. بعد از آن در کتابخانه ظاهریه مشغول به‌کار شد. محیط کتابخانه بهترین فرصت و زمینه را برای مطالعات و تحقیقات تاریخی و اجتماعی وی فراهم آورد. در طول 32 سال اشتغالش در این کتابخانه، چه در سمت کتابدار و چه مدیر کتابخانه، با شمار کثیری از دانشمندان، ادیبان، و ناقدان، اعم از شرقی و غربی آشنا شد. این آشنایی در جهت‌دهی به مطالعات وی تأثیر زیادی داشت. عمررضا سپس به مجع‌العلمی العربی، در دمشق پیوست و در آنجا برای 40 مجلد از مجله این مجمع فهرست‌هایی تهیه کرد.
عمررضا به عضویت شماری از انجمن‌های علمی و ادبی درآمد که اهم آنها عبارتند از: المجلس الاعلی للعلوم والمجلس الاعلی للفنون، و الآداب والعلوم اجتماعیه (هر دو واقع در دمشق)، المجمع العلمی العراقی، الجمعیه المصریه للدراسات التاریخیه، المجلس الاعلی للشؤون الاسلامیه بمصر، و مجمع البحوث الاسلامیه بالازهر الشریف، و جمعیه‌التراث العلمی بحلب. در 1966 به پاس مشارکتش در مباحثات علمی از سوی مجلس اعلای علوم در دمشق، در نهمین دوره هفته معلم از او تقدیر به‌عمل آمد. در 1980ق. به پاس تلاش‌های علمی‌اش در عرصه تحقیق و تألیف به دریافت نشان درجه اول علمی سوریه نایل شد.
از این نویسنده پرکار و پرآوازه عرب حدود 70 اثر باقی مانده است. معجم‌المؤلفین و مستدرک آن، مهم‌ترین اثر اوست. کحاله در این کتاب شرح حال افرادی را که از قدیمی‌ترین روزگار تا زمان مؤلف، به زبان عربی کتاب نوشته‌اند، آورده است. در این اثر ارزنده که در حکم زندگینامه علمی دانشوران عربی‌نویس به‌شمار می‌آید، تأکید نویسنده بیشتر بر شرح حال نویسندگان کشورهای سوریه، لبنان، فلسطین، مصر، و عربستان سعودی بوده است. کتاب با سرگذشت أمان بن تغلب از اصحاب امام باقر (ع) و امام صادق (ع) آغاز، و با سرگذشت یوهن بورکهارت (مستشرق اروپایی) خاتمه می‌یابد. این کتاب در 15 جلد در دمشق بین سال‌های 1957ـ1961 و سپس در بیروت به صورت افست چاپ شده است. تکمله‌ها و ذیل‌هایی بر این کتاب نوشته‌اند از جمله:
1) تکمله معجم المؤلفین از محمدخیر رمضان یوسف، وی کسانی که صاحب تألیف به زبان عربی بوده‌اند یا به پژوهش در این حوزه پرداخته‌اند و در فاصله سال‌های 1397 تا 1415ق. از دنیا رفته‌اند، را معرفی کرده است؛
2) کشاف معجم المؤلفین لکحاله از فراج عطا سالم در دو قسمت، در قسمت اول، وی فهرستی از اعلام و بزرگانی که ذکرشان در معجم‌المؤلفین آمده، و در قسمت دوم فهرست کتاب‌هایی را که در معجم‌المؤلفین به آنها اشاره شده، آورده است.
بعضی دیگر از آثار مهم کحاله عبارتند از: اعلام‌النساء فی عالم العرب والاسلام، معجم‌المصنفی الکتبه العربیه فی‌التاریخ و التراجم و الجغرافیا و الرحلات، معجم قبائل العرب القدیمه و الحدیثه، التاریخ و الجغرافیه فی‌العصور الاسلامیه، الادب العربی فی‌الجاهلیه والاسلام، جغرافیه شبه جزیره العرب، العالم الاسلامی، افریقیه الغربیه البریطانیه، سیف‌الله خالد بن الولید.
عمررضا کحاله در اواخر 1408ق./1987 در دمشق درگذشت و در مقبره باب الصغیر دمشق دفن شد.

مآخذ:
1) آل جندی، ادهم. اعلام الادب و الفن. دمشق :{بی‌نا}، 1954-958م.=1333-1337؛
2) علاونه، احمد. ذیل الاعلام: قاموس تراجم لاشهر الرجال و النساء من العرب و المستغربین و المستشرقین. جده: دارالمناره، 1998م.=1418ق.=1376؛
3) فرفور، محمد عبدالطیف صالح. اعلام دمشق فی‌القرن الرابع عشر الهجری. {دمشق}: دارالملاح، 1987م.=1408ق.= 1366؛
4) کحاله، عمررضا. المستدرک علی معجم المؤلفین. بیروت: مؤسسه الرساله، 1988م.=1408ق.=1366؛
5) یوسف، محمد خیر رمضان. تتمه‌الاعلام للزرکلی. بیروت: دارا بن خرم، 1998م.=1418ق.=1376

● برگرفته از دایرة المعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی، http://portal.nlai.ir/daka نوشته مرجان کتابی

مناطق