پنجشنبه ۳ فروردین ۱۳۹۶
بر خط: 2370
Bashgah.net باشگاه اندیشه

بــاشگاه مـــن

4431 بازدید

ابوسفیان: صخر بن حرب بن امیة بن عبد شمس،[1] از سران مشرک مکّه
سال ولادت او، متفاوت ذکر شده است. برخى آن را ده سال پیش از عام الفیل، یعنى حدود 560 میلادى دانسته اند.[2] پدرش حرب، ندیمِ عبدالمطّلب و از بزرگان مکّه بود؛ از این رو، پس از مرگ او، زنان قریش گویا مدّت ها در سوگوارى ها با نوحه «واحربا» از او یاد مى کردند.[3] ابوسفیان خود از اشراف،[4] حاکمان و از جرّاران مکّه[5] (کسانى که بر بیش از هزار تن فرماندهى دارند)[6] و ندیم عبّاس بن عبدالمطّلب بود[7] و پس از پدر، رهبرى قریش را در جنگ ها و کاروان هاى تجارى برعهده گرفت.[8] وى یکى از معدود باسوادان قریش[9] و از بازرگانان بود[10] که روغن و پشم مى فروخت.[11] گاه با دارایى هاى خویش و دیگران، بازرگانان را تجهیز کرده، به سرزمین هاى عجم مى فرستاد وگاهى خود نیز با آنان همراه مى شد.[12] رأى او نافذ، و پرچم مخصوص سران، معروف به «عُقاب» در اختیارش بود.[13] فردى خویشاونددوست بود[14] و شاید آن چه از او در حمایت از فاطمه(علیها السلام)در مقابل ابوجهل نقل کرده اند، به دلیل همین ویژگى باشد.[15] او را از زنادقه قریش نام برده اند.[16] تاریخ از بى بندوبارى او سخن ها دارد. ماجراى هم خوابگى او با سمیّه (زن بدکاره معروف) و تولّد زیادبن ابیه، بحث هاى بسیارى را در تاریخ برانگیخته است.[17] به هر حال، جزئیات زندگى او پیش از اسلام، روشن نیست و پس از آن نیز به جهات سیاسى و اقتدار امویان، آن چه در مسلمانى و تنزیه او نقل شده، محلّ نقد است.
پس از برانگیخته شدن پیامبر(صلى الله علیه وآله)، ابوسفیان با دیگر سران مکّه، از سَر حسادت و رقابت دیرینه قومى ـ قبیله اى، به دشمنى با حضرت برخاست؛[18] چون با حضور پیامبر، دیگر جاى گاهى براى اونمى مانْد و در قدرت اجتماعى او ضعف و سقوط راه مى یافت.[19] ابوسفیان خود نیز به این مسأله اذعان کرده، در پاسخ پرسش پیامبر(صلى الله علیه وآله)که چرا با این که مى دانى من رسول خدایم، با من مى جنگى، گفت: مى دانم تو راست مى گویى؛ امّا تو جاى گاه مرا در قریش مى دانى و چیزى آورده اى که با آن، دیگر بزرگى و شرفى براى من نمى ماند؛ پس با تواز سر حمیّت و کراهت مى جنگیم.[20] او از جمله کسانى است که مى کوشیدند پیامبر(صلى الله علیه وآله)را از حرکت باز دارند[21] و چون با اصرار پیامبر و پایدارى او بر اهدافش مواجه شدند، از او خواستند تا پیامبرى خویش را اثبات کند، و بخشى از مشکلات زیستى مردم مکّه را به اعجاز برطرف سازد؛[22] آن گاه در جمع شاکیان بر ضدّ پیامبر، نزد ابوطالب رفته، گفتند: برادرزاده ات به خدایان ما بد مى گوید. دین ما را زشت، بزرگان ما را نادان و پدران ما را گمراه مى شمارد. یا او را از این کار بازدار، یا از ما دورش کن.[23] به رغم همه این دشمنى ها، او از جمله کسانى است که پنهان و شبان گاه، پشت خانه رسول خدا مى نشستند و بى خبر از هم، آیات الهى را مى شنیدند و هنگامى که «اخنس» نظر او را درباره آیات قرآن پرسید، گفت: اى ابوثعلبه! به خدا چیزهایى شنیدم که مى فهمم و منظور از آن را نیز مى دانم. چیزهاى دیگرى نیز شنیدم که نه مى فهمم و نه مقصود آن را مى دانم.[24]
ابوسفیان چون از تصمیم پیامبر براى هجرت به مدینه آگاه شد، با شرکت در دارالندوة، و براى پیش گیرى از گسترش اسلام، پیشنهادِ مطرح شده (ترور) را پذیرفت.[25] پس از هجرت پیامبر(صلى الله علیه وآله)با «اُبىّ بن خلف جمحى» به مردم مدینه نامه نوشته، از پناه دادن حضرت، ابراز ناخرسندى کرد[26] وبراى فرو نشاندن خشم خویش، دارایى هاى مهاجران مسلمان را مصادره نمود و خانه جحش بن ریاب اسدى (از پسرعمّه هاى پیامبر) را به فروش گذاشت. این عمل، نکوهش و هجو ابواحمدبن جحش را ـ با این که دخترش «رفاعه» در کابین ابواحمد بود در پى داشت.[27]
نخستین مواجهه نظامى مشرکان بامسلمانان، هشت ماه پس از هجرت در بطن رابُغ (ده میلى جحفه) به رهبرى ابوسفیان بود که بدون درگیرى پراکنده شدند.[28] در سال دوم هجرت، دربازگشت از شام که ریاست کاروان تجارى قریش را بر عهده داشت، در نزدیکى مدینه از بیم رویارویى با مسلمانان، از بیراهه و جاده ساحلى، کاروان را به سلامت به مقصد رساند. او از این مخمصه جان سالم به در برد؛ امّا به واقع، علّت پیدایش جنگ بدر، تقاضایش از اهل مکّه براى حمایت از کاروان بود.[29] در این جنگ یک فرزند ابوسفیان (حنظله) کشته و فرزند دیگرش (عمرو) اسیر شد و وقتى مسلمانان براى آزادى اواز ابوسفیان فدیه خواستند، گفت: مال و خون باهم جمع نمى شود.[30]
ابوسفیان پس از شکست مشرکان در بدر، به روش هاى گوناگون به تحریک قریش پرداخت.[31] گریستن بر مردگان را براى همه و استعمال بوى خوش و هم خوابگى با زنان را براى خویش، تا انتقام حرام کرد.[32] او که از آن پس، تمام جنگ هاى قریش را بر ضدّ اسلام رهبرى مى کرد،[33] اندکى بعد شبان گاه با سپاهى بر بنى نضیر وارد شد و با کسب خبر از آنان، سحرگاه به «عریض» در سه میلى مدینه رفته، مردى از انصار را کشت و خانه ها و کاه ها را آتش زد که با تعقیب پیامبر(صلى الله علیه وآله)پا به فرار گذاشت و براى سبک بالى، فرمان داد تا کیسه هاى آرد خود را بریزند؛ ازاین رو این تعقیب و گریز، غزوه «سویق» (آرد) نام گرفت.[34]در سال سوم با سه هزار تن، سپاهى بزرگ را بر ضدّ مسلمانان سازمان دهى کرد[35] و جنگ اُحد را پیش آورد. مشرکان در مسیر راه اُحد، در منطقه «ابواء» بر آن شدند تا قبر آمنه مادر پیامبر را نبش و خاکه استخوان هاى او را با خود ببرند تا ضمانتى براى مصونیّت زنانشان در جنگ باشد؛ امّا در رایزنى ابوسفیان با اهل نظر، از بیم آن که بنى بکر و بنى خزاعه به عمل مشابهى بر ضدّ آنان دست زنند، از انجام آن منصرف شدند.[36] پس از جنگ اُحد که با پیروزى مشرکان خاتمه یافت، ابوسفیان بر فراز کوه رفته،فریاد برآورد که جنگ، گاه به نفع شما و گاه به نفع ما است و بدین شکل به سرزنش مسلمانان پرداخت که با درایت پیامبر(صلى الله علیه وآله)به او پاسخى در خور داده شد.[37] وى در بازگشت از اُحد، براى سال دیگر، جنگى را وعده داد که پیامبر در آن موعد به کارزار آمد. ابوسفیان و یارانش از مکّه بیرون آمدند و تا «مجنّه» (مرالظهران) پیش رفتند؛ امّا به بهانه سخت سالى برگشتند.[38] این جریان به غزوه بدرالصغرى مشهور شده است. در سال چهارم، پس از واقعه بنى نضیر، ابوسفیان فردى را براى ترور پیامبر(صلى الله علیه وآله)به مدینه فرستاد که بعد از دست گیرى او و افشاى توطئه، حضرت، عمروبن امیّه ضمرى و سلمة بن اسلم را براى کشتن ابوسفیان به مکّه روانه کرد که به انجام آن توفیق نیافتند.[39] رسول خدا، در پاسخ به هجو ابوسفیان نیز به حسان بن ثابت فرمان داد تا او را هجو کند.[40] او در سال پنجم، به تحریک یهودیان، جنگ بزرگ احزاب (خندق) را رهبرى کرد که با ناکامى مشرکان خاتمه یافت.[41] ابوسفیان در صلح حدیبیّه، در حبس عثمان که به نمایندگى از طرف رسول خدا به شهر مکّه رفته بود، نقشى آشکار داشت.[42] پس از آن که اشراف قریش، با یارى پنهان بنى بکر (هم پیمان خویش) بر ضدّ بنى خزاعه (هم پیمان مسلمانان) پیمان شکستند، ابوسفیان به نمایندگى از طرف مکّه براى تجدید پیمان، به گفتوگو باپیامبر(صلى الله علیه وآله) مأمورشد[43] وبراى متقاعدکردن حضرت، افرادى را واسطه قرار داد؛ ولى بى آن که توفیقى یابد، به مکّه بازگشت.[44] در سال هشتم هجرى، در قضیه فتح مکّه و پیش ازآن، به ترغیب عبّاس، اسلام آورد[45] و چون فردى افتخارجو و امتیازطلب بود، با وساطت همو، پیامبر(صلى الله علیه وآله)خانه اش را محلّ امن قرار داد؛[46] ازاین رو اهل تحقیق، اسلام ابوسفیان را به دیده تردید نگریسته، بدان وقعى نمى نهند.[47] از کرده ها و گفته هاى او پس از اسلام آوردنش، به خوبى مى توان ظاهرى بودن اسلامش را دریافت؛[48] چنان که وقتى تجمّع مردم را بر گرد پیامبر دید، به حسادت گفت: اى کاش این جمع از او برگردند! پیامبر بر سینه اش کوفت و فرمود: خداوند خوارت کند! او استغفار کرد و گفت: به خدا سوگند! آن را فقط به جهت آن چه در خاطرم گذشت، بر زبان راندم و... اکنون یقین کردم که تو رسول خدایى.[49]
در بازگشت مسلمانان از مکّه، در نبرد با هوازن (غزوه حنین) که بسیارى از مسلمانان گریختند، بر پایه روایتى، ابوسفیان آنان را مسخره کرد[50] و این نخستین نبردى بود که در جمع مسلمانان حضور داشت و با پیروزى مسلمانان و کسب غنایم بسیار، نتوانست چشم داشت خود را از آن غنایم کتمان کند و از پیامبر(صلى الله علیه وآله)خواست تا وى را نیز از آن بهره مند سازد.[51] رسول خدا آن را میان قریش تقسیم کرد و بخش عمده آن را به «مؤلفة القلوب» که ابوسفیان نیز یکى از آنان بود، داد[52] او صد شتر و چهل اوقیه گرفت؛ سپس از پیامبر خواست تا به فرزندانش نیز سهمى دهد که حضرت چنین کرد؛ آن گاه به پیامبر گفت: تو چه بزرگوارى! پدر و مادرم فداى تو. آن گاه که با تو جنگیدم، بهترین جنگ جو بودى و وقتى تسلیم توشدم، چه نیکو مداراگرى.[53] در غزوه طایف در سپاه اسلام بود، و در آن، یک چشم خود را از دست داد.[54] هنگامى که مردم هوازن تسلیم شدند، رسول خدا او و مغیرة بن شعبه را به شکستن بت «لات» در دیار آنان (طایف) مأمور کرد؛[55] هم چنین بنابه قولى، براى شکستن بت «منات» که در ناحیه «مشلّل» در «قُدَید» (منطقه اى در اطراف مکّه) بود، فرمان یافت.[56]گفته اند: هنگام رحلت پیامبر(صلى الله علیه وآله)نماینده حضرت در نجران،[57] یا مسعاة[58] براى جمع صدقات بود. در بازگشت، در میان راه وقتى از جانشینى ابوبکر و به تعبیر او ابوالفصیل آگاه شد، گفت: من چیزى را مى بینم که جز خون آن را فرو نمى نشاند؛[59] البتّه واقدى حضور وى را در مدینه، در آن هنگام، نظر اجماعى اصحاب مى داند؛[60] به هر روى، از مدائنى نقل است که در این قضیه، نزد على(علیه السلام)رفت وازاین که فردى از پست ترین قبیله قریش به خلافت رسیده، خواست تا حضرت که به خلافت سزاوارتر است، به اعتراض و ستیز برخیزد[61] وآمادگى خودرا براى حمایت از خلافت على اعلام کرد؛ امّا امام على نپذیرفت.[62] عمر که فتنه گرى او را مى دانست، به ابوبکر پیشنهاد کرد تا او را تطمیع کند و بدین گونه بر جاى نشست و بیعت کرد.[63] در حجّى که با ابوبکر همراه بود، موجب خشم او شد. ابوقحافه (پدر ابوبکر) که حاضر بود، گفت: پسرم! صدایت را نزد ابن حرب پایین بیاور.[64] در زمان خلافت عمر، مورد احترام خلیفه بود و بر فرشى که اختصاصى او و عبّاس بود، مى نشست.[65] در سال 13 هجرى، در نبرد «یرموک» همراه فرزندش یزید شرکت کرد[66] و چشم دیگر خود را در آن از دست داد و نابینا شد.[67] در دوره خلافت عثمان که در یک دگرگونى چندین ساله، امویان بر رقیب خود برترى یافتند، منزلتى مضاعف یافت[68] و در جمع امویان آشکاراگفت: حال که گوى خلافت به دست شما افتاده، در میان خود آن را بگردانید و نگذارید از دستتان بیرون رود.[69]
وفات ابوسفیان رانیز به اختلاف،سال هاى30، 31، 33 یا 34 نقل کرده اند؛ بنابراین، هنگام مرگ، 88 یا 93 سال داشت.[70] از او فرزندانى چون معاویه سر سلسله امویان و امّ حبیبه همسر پیامبر(صلى الله علیه وآله)ماند. نقل است: روزى بر شترى سوار بود. معاویه افسار آن را مى کشید و یزید از دنبال، آن را مى راند که پیامبر(صلى الله علیه وآله)سواره، کِشنده و راننده رالعن کرد.[71] ازمدائنى نقل شده که پیامبر سائلى را عطایى داد و او ثنا گفت و شکر کرد. رسول خدا فرمود: اگر به ابوسفیان بخشش شود، ثنا نمى گوید و شکر نمى گزارد.[72]

ابوسفیان در شأن نزول:
مفسّران، در ذیل آیات بسیارى از ابوسفیان نام برده اند که بیش تر آن ها در نفى و زشت شمارى ابوسفیان و حاکى از واقعیّت زندگى او است؛ امّا اندکى از آن ها، به گونه اى در تأیید و نیکونمایى او آمده که با توجّه به اقتدار امویان و کوشش آنان در تنزیه وى، تردید در آن هاامرى پذیرفتنى است.
1. ابن عبّاس از ابوبکر نقل کرده که مقصود از آیات 8 و9 لیل/92 (وَ أمّا مَن بَخِلَ وَ استَغنى وَ کَذّبَ بِالحُسنى = امّا آن کس که بخل و بى نیازى ورزید، و آن بهترین را تکذیب کرد) ابوسفیان بن حرب است.[73] «اشقى» در آیه پانزدهم همین سوره را نیز او دانسته اند.[74]
2. «أرَءَیتَ الّذى یُکَذِّبُ بِالدّینِ فَذ لِکَ الَّذى یَدُعُّ الیَتیمَ = آیا آن کس که روز جزا را دروغ مى شمرَد، دیدى؟ او همان کسى است که یتیم را[به اهانت]مى رانَد.» (ماعون/107، 1 و 2) گفته شده است که ابوسفیان، هر هفته دو شتر نحر مى کرد. یتیمى نزدش آمد و از او چیزى خواست. وى او را با عصایش راند و این آیات درباره اش نازل شد.[75]
3. آیات 4 تا 6 ص / 38: «وَ عَجِبوا أن جاءَهم مُنذِرٌ مِنهُم وَ قالَ الکـفِرونَ هذا سحِرٌ کَذّابٌ أَجَعَل الألِهةَ إلـهاً وحداً إنَّ هذا لَشىءٌ عُجابٌ وَ انطَلَقَ الملأُ مِنهُم أنِ امشوا وَ اصبِروا عَلى ءَالِهَتِکُم إنّ هذا لَشىءٌ یُراد = در شگفت شدند از این که بیم دهنده از میان خودشان برخاست و کافران گفتند: این جادوگرى دروغ گو است. آیا همه خدایان را یک خدا گردانیده است؟ این چیزى بس شگفت است! مهترانشان به راه افتادند [و گفتند]که بروید و بر پرستش خدایان خویش پایدارى ورزید. این است چیزى که از شما خواسته شده است.» روایت شده که دسته اى از اشراف قریش، از جمله ابوسفیان، نزد ابوطالب آمده، درباره پیامبر با او گفت و گو و شکایت کردند. پیامبر(صلى الله علیه وآله)به آنان فرمود: یک کلمه است که اگر بدان روى کنید [=آن را بپذیرید]بر عرب سیطره یافته، عجم را به فرمان مى آورید و آن این است که بگویید: «لا إلـه إلاّ اللّه» و خود را از هرچه جز او است، عارى کنید. مشرکان دست برهم زده، گفتند: اى محمّد! آیا مى خواهى خدایان را به خداى واحد بدل کنى؟ این کار تو بس شگفت است! سپس پراکنده شدند و این آیات درباره آنان نازل شد.[76] ابن هشام از ابتداى سوره را در شأن آنان مى داند.[77]
4. از ابن عبّاس نقل شده که ابوسفیان و دیگر سران، گرد هم آمده، بر آن شدند تا با پیامبر(صلى الله علیه وآله)درباره آن چه مدّعى است، گفت و گو کنند که شاید عذر او را بپذیرند؛ ازاین رو او را فراخوانده، ابتدا با سرزنش، سپس با تطمیع با او سخن گفتند وچون پافشارى پیامبر را دیدند، گفتند: اى محمد! اگر آن چه را مى گوییم، نمى پذیرى، پس بدان که زندگى هیچ کس از مردم، چون ما در تنگى و سختى نیست؛ پس از خدایى که تو را به پیامبرى برانگیخته است بخواه تا این کوه ها را که مکّه در محاصره آن ها قرار دارد، هموار سازد و سرزمین ما را بگسترد. پیامبر این خواسته را نیز رد کرد و ...؛ سپس گفتند: به راستى ما به تو ایمان نمى آوریم، جز این که آن چه را گفته ایم، انجام دهى. خداوند آیات 90 تا 93 اسراء/17 را درباره آنان نازل کرد و به پیامبرش فرمان داد تا این گونه بدانان پاسخ گوید:[78]«قُل سُبحانَ رَبّى هَل کنتُ إلاّ بَشراً رَسولا».
5 . ابوسفیان، ابوجهل و اخنس بن شریق، در تاریکى شب، برخلاف آن چه از دیگران مى خواستند، خود، به شنیدن آیات الهى مى ایستادند. کلبى گفت: ابوسفیان، ولید و دیگران همه باهم آمدند و گوش فرا دادند که رسول قرآن مى خواند، و خواندن وى، در دل هاى ایشان اثر نمى کرد؛ از آن که دل هاى ایشان زنگار کفر داشت و حق پذیر نبود.[79]
خداوند در آیه 25 انعام/6 درباره آنان فرموده است: بعضى از ایشان به سخن تو گوش مى دهند؛ ولى ما بر دل هایشان پرده ها افکنده ایم تا آن را درنیابند و گوش هایشان را سنگین کرده ایم و هر معجزه اى را که بنگرند، بدان ایمان نمى آورند وچون نزد تو آیند، با تو به مجادله پردازند.کافران مى گویند که این ها چیزى جز اساطیر پیشینیان نیست: «وَ مِنهُم مَن یَستَمِع إلَیکَ وَ جَعلنا عَلى قُلوبِهم أکِنّةً أن یَفقَهوهُ وَ فى ءَاذانِهم وَقراً وَ إِن یَرَوا کُلَّ ءَایَة لایُؤمِنوا بِها حَتّى إذا جَاءُوکَ یجدِلونَکَ یَقولُ الّذینَ کَفَروا إن هذا إلاّ أسـطِیرُ الأَوَّلِینَ».
6 . در ذیل آیه 3 سبأ/34 (وَ قالَ الّذینَ کَفروا لاتأتِینَا السّاعَةُ) نقل شده: مقصود آیه، ابوسفیان است. او به لات و عزّى سوگند خورد که قیامت نخواهد آمد و ما برانگیخته نمى شویم.[80]
7. در ذیل آیه 36 انبیاء /21 آمده است[81] که پیامبر(صلى الله علیه وآله)بر ابوسفیان و ابوجهل گذشت. ابوجهل به استهزا گفت: به پیامبر بنى عبدمناف بنگر! ابوسفیان گفت: مگر چه مى شد اگر پیامبرى از بنى عبدمناف بود. پیامبر پس از پاسخ به ابوجهل، به ابوسفیان گفت: تو نیز از سر تعصّب و حمیّت سخن گفته اى! خداوند درباره آنان فرمود: «و إذا رَءَاکَ الّذینَ کَفَروا إِن یَتَّخِذونَکَ إلاّ هُزُواً = کافران چون تو را ببینند، بى شک به مسخره ات مى گیرند».
8 . آیه 30 انفال/8 به ماجراى دارالندوه اشاره دارد که در آن، سران مشرک مکه از جمله ابوسفیان در توطئه اى تصمیم گرفتند تا پیامبر را زندانى یا تبعید کنند یا از پاى درآورند[82]: «و إذ یَمکُرُ بِکَ الّذینَ کَفروا لِیُثبِتوکَ أو یَقتُلوکَ أو یُخرِجوکَ وَ یَمکُرونَ و یَمکرُاللّهُ و اللّهُ خَیرُ المکِرینَ».
9. مقصود از طایفه «غیر ذات الشوکة» در آیه 7 انفال/8 را کاروان تجارتى قریش به سرپرستى ابوسفیان دانسته اند که خداوند در این آیه دست یابى به آن یا پیروزى در جنگ بدر را به مسلمانان وعده داده است[83]:«و إذ یَعِدُکُم اللّهُ إحدَى الطـَّائفَتینِ أنّها لَکم وَ تَوَدّونَ أَنَّ غَیر ذاتِ الشَّوکَةِ تَکونُ لَکُم وَ یُریدُ اللّهُ أن یُحِقَّ الحَقَّ بِکَلِمتِه وَ یَقطَعَ دابِرَ الکـفِرینَ = و [یاد کنید]آن گاه که خدا یکى از آن دو گروه [= کاروان بازرگانى و سپاه کافران]را به شما وعده داد که از آنِ شما خواهد بود، و شما دوست مى داشتید که گروه بى خار و سپاه [ = کاروان بازرگانى]شما را باشد و حال آن که خدا مى خواست که حق را با سخنان خود [= نهادها و سنّت هایى که براى یارى کردن پیامبران و پیروان حق قرار داده]استوار و پایدار سازد و بنیاد کافران را براندازد». مفسّران[84] مقصود از «الرّکبُ أسفلَ مِنکُم» را در آیه 42 انفال/8 ابوسفیان و اصحابش دانسته اند. آن گاه که پیامبر از حضور کاروان تجارى در منطقه آگاه شد، جاسوسانى را براى تهیه گزارش فرستاد. ابوسفیان با آگاهى از آن، راه خود را تغییر داد و به سوى ساحل رفت. آیه، بیان این ماجرا است: «إذ أنتُم بِالعُدوَةِ الدُّنیا و هُم بِالعُدوَةِ القُصوى و الرّکبُ أسفلَ مِنکُم = شما در کرانه نزدیک تر بودید و آنان در کرانه دورتر، و آن قافله در مکانى فروتر از شما بود.»
10. «إنَّ الّذینَ کَفَروا یُنفِقونَ أمولَهم لِیَصُدّوا عَن سَبیلِ اللّهِ فَسَیُنفِقونَها ثُمّ تَکونُ عَلیهِم حَسرَةً ثُمّ یُغلَبونَ و الّذینَ کَفروا إلى جَهنّمَ یُحشرَون = کافران اموالشان را خرج مى کنند تا مردم را از راه خدا بازدارند. زین پس نیز اموالشان را خرج خواهند کرد و بعد حسرت مى برند، و مغلوب مى شوند و کافران را در جهنم گرد مى آورند.» (انفال/8 ، 36) گفته شده است که ابوسفیان بن حرب، دو هزار تن را در جنگ اُحد به مزدورى گرفت تا با پیامبر کارزار کنند و این آیه درباره او نازل شد.[85]
11. برخى مفسّران،[86] مقصود از «مَثَلُ ما یُنفِقونَ فى هذهِ الحَیوةِ الدُّنیا» (117 آل عمران/3) را ابوسفیان و یارانش دانسته اند که در بدر و اُحد، بر ضدّ پیامبر با یک دیگر هم دست شدند. گرچه نمى توان در واقعه بدر، نقشى را براى ابوسفیان پذیرفت، کوشش هاى او پس از آن و ترغیب به انتقام جویى از کشتگان بدر و نیز سرمایه گذارى هایش، تردیدناپذیر است؛ از این رو آن چه در تفسیر آمده، پذیرفتنى مى نماید.
12. سالم بن عبداللّه از پدرش ابن عمر نقل مى کند: پیامبر افرادى از جمله ابوسفیان را لعنت کرد که خداوند، آیه 128 آل عمران/3 را نازل فرمود: «لَیسَ لَکَ مِن الأمرِ شىءٌ أو یَتوبَ عَلیهم أو یُعَذِّبَهُم فإنّهم ظـلِمونَ = یا ایشان را به توبه وا دارد یا آنان را چون ستم کارانند، عذاب کند و تو را در این کارها دستى نیست».[87] برخى از محقّقان معاصر، در این روایت که یکى از چند روایت سبب نزول آیه است، تردید کرده اند.[88]
13. در ذیل آیه 149 آل عمران/3 (یـأیُّها الّذینَ ءَامَنوا إن تُطیعوا الّذینَ کَفروا یَرُدّوکم على أعقـبِکُم فَتَنقلِبوا خـسِرینَ = اى کسانى که ایمان آورده اید! اگر از کافران پیروى کنید، شما را به آیین پیشین برمى گردانند؛ پس زیان دیده باز مى گردید)، آمده است که مقصود از «الَّذینَ کَفروا» ابوسفیان و اصحاب اویند؛[89] زیرا پس از شکست اُحد، بعضى از مسلمانان وسوسه شدند تا با آنان رابطه برقرارکنند که خداوند بدین گونه آنان را بازداشت.
14. «سَنُلقى فى قُلوبِ الّذینَ کَفروا الرُّعبَ = در دل کافران هراسى خواهیم افکند.» (آل عمران/3،151) از سدّى نقل است که ابوسفیان و همراهانش پس از پیروزى اُحد، در بازگشت به مکّه، تصمیم گرفتند بازگشته، کار مسلمانان را یک سره کنند که خداوند در دل هایشان هراس افکند و به ناچار برگشتند. این آیه درباره آنان نازل شد.[90]
15. گفته اند: منظور از «إنّ النّاسَ قَد جَمَعوا لَکُم فَاخشَوهُم» (آل عمران/3، 173) ابوسفیان و دیگر یاران اویند که پس از اُحد یا در بدرصغرا به گردآورى مشرکان براى جنگ با مسلمانان پرداختند.[91]
16. آیه 12 دخان/44 را اشاره به تقاضاى ابوسفیان از پیامبر براى رفع عذاب قحطى و گرسنگى از اهل مکّه دانسته اند[92]:«رَبَّنا اکشِف عَنّا العَذابَ إنّا مُؤمِنونَ».
17. از ابن عبّاس نقل است[93] که ابوسفیان نزد پیامبر آمد و گفت: اى محمد! تو را به خداوند و خویشاوندى سوگند مى دهم. آیا ما کرک و خون بخوریم؟ آیا تو نیستى که گمان مى کنى براى عالمیان به رحمت برانگیخته شده اى؟ پیامبر فرمود: آرى. گفت: تو پدران را به شمشیر و فرزندان را به گرسنگى کُشتى. خداوند در این باره فرمود: «وَ لَقد أخَذنهم بِالعَذابِ فَما استَکانوا لِرَبِّهِموَ ما یَتَضَرّعونَ = به عذاب گرفتارشان کردیم؛ پس در مقابل پروردگارشان نه فروتنى کردند و نه تضرّع» (مؤمنون/23، 76) البتّه چنین گزارشى در کتاب هاى تاریخى نقل نشده است.
18. آیه 1 احزاب/33 را درباره ابوسفیان، عکرمه و ابوالاعور سلمى دانسته اند.[94] آنان پس از اُحد به مدینه آمده، به همراهى عبدالله بن ابىّ بر پیامبر وارد شدند و گفتند: اى محمد! دست از خدایان ما، لات و عزّى و منات بردار و بگو بت ها کسانى راکه آن هارامى پرستند، شفاعت مى کنند. ما نیز تو را با خدایت وا مى نهیم. این سخن بر پیامبرگران آمد و آنان رااز مدینه بیرون کرد. خداوند در تأیید پیامبرش فرمود: «یـأیُّها النّبىُّ اتَّقِ اللّهَولاتُطِعِ الکـفِرینَ و المُنـفِقینَ إنّ اللّهَ کانَ عَلیماً حَکیماً= اى پیامبر! تقواى خدا را پیشه کن و از کافران و منافقان پیروى مکن. خداوند دانا و حکیم است».
19. از مجاهد نقل است که مقصود از «جنود» در آیه10 احزاب /33 سپاه احزاب از جمله سپاه ابوسفیان است.[95] در آیه 10 همین سوره نیز «مِن أسفلَ مِنکم» سپاه ابوسفیان دانسته شده است[96]:«إذ جاءُوکُم مِن فَوقِکم و مِن أسفَلَ مِنکم». (احزاب/33،10)
20. «الّذین کَفروا» را در آیه 84 نساء/4، ابوسفیان و دیگر مشرکان دانسته اند.[97] طبق این نقل، خداوند پیامبر را به ترغیب مؤمنان براى جنگ با آنان در بدر صغرا فرمان داده است: «فقتِل فى سَبیلِ اللّهِ لاتُکَلَّفُ إلاّ نَفسَکَ وَ حَرِّضِ المُؤمِنینَ عَسى اللّهُ أن یَکُفَّ بَأسَ الّذینَ کَفروا وَاللّهُ أشدُّ بَأساًو أشدُّ تَنکیلا = پس در راه خدا نبرد کن که جز بر نفس خویش مکلّف نیستى و مؤمنان را به جنگ برانگیز؛ شاید خدا گزند کافران را از شما باز دارد و خشم و عذاب او، از هر خشم و عذابى سخت تر است».
21. در ذیل آیه 104 نساء/4 از ابن عبّاس نقل شده است[98] که ابوسفیان در کارزار اُحد، پیامبر را بر آن چه روى داد، سرزنش گونه به سخره گرفت و در پى تضعیف مسلمانان برآمد که پیامبر فرمان داد تا بدو پاسخ داده، به مقابله برخیزند و این آیه نازل شد: «و لاتَهِنوا فى ابتِغاءِ القَومِ إِن تَکونوا تَألَمونَ فَإنَّهُم یَألَمونَ کما تَألَمونَ و تَرجونَ مِن اللّهِ ما لایَرجونَ و کانَ اللّهُ عَلیماً حَکیماً = و در دست یافتن به آن قوم سستى مکنید. اگر شما آزار مى بینید، آنان نیز چون شما آزار مى بینند، و شما از خدا چیزى را امید دارید که آنان امید ندارند و خدا دانا و حکیم است».
22. «یـأیُّها النّاسُ إنّا خَلَقنـکُم مِن ذَکر و أُنثى.» (حجرات/49، 13) از مقاتل نقل شده است[99] که سبب نزول این آیه آن است که در فتح مکّه، بلال به امر رسول خدا(صلى الله علیه وآله)بر بام کعبه بانگ نماز برآورد و چند تن از سران مکّه درباره او زبان به نکوهش گشودند. ابوسفیان به طعنه و سخره گفت: من چیزى نمى گویم. مى ترسم خداوند به پیامبر خبر دهد! سپس این آیه نازل شد.
23. ابن عبّاس و قتاده مقصود از «أئمّةَ الکفر» در آیه 12 توبه/9 را ابوسفیان و دیگر رؤساى قریش که خداوند مسلمانان را به کارزار با آنان امر فرمود، مى دانند؛[100] گرچه بلنسى با توجّه به زمان نزول آیه که پس از تبوک و در سال 9 هجرى است، ارتباط آن را با ابوسفیان که در این زمان اسلام را پذیرفته بود، نمى پذیرد و حمل آیه را بر عموم، سزاوارتر مى داند.[101]
24. مفسّران در ذیل آیه 60 توبه /9 از ابوسفیان یاد کرده اند که در جاى گاه یکى از «مؤلفة قلوبهم» سهمى از غنایم را گرفت.[102]
برخى از مفسّران در ذیل 3 آیه، به گونه اى از ابوسفیان به نیکى یاد کرده اند که با توجّه به آن چه گذشت، پذیرفتنى نمى نماید:
1. از مقاتل بن حیان، در ذیل آیه 34 فصلت/41 (ادفَع بِالّتى هِىَ أحسَنُ فَإذا الّذى بَینَک وَ بَینَه عدوَةٌ کأَنّه ولىٌّ حمیمٌ =[بدى دیگران را]به شیوه اى که نیکوتر است، دور کن که [اگر چنین کنى]ناگاه آن که میان تو و او دشمنى است، چون دوستى نزدیک و مهربان گردد»، نقل شده است که در شأن ابوسفیان بن حرب فرود آمد که اوّل، دشمن بود و در دل با رسول خدا و با مؤمنان عداوت داشت و به آخر دوست شد... .[103]
2. «عَسى اللّهُ أنْ یَجعلَ بَینَکم و بَینَ الّذینَ عادَیتم مِنهم مودّةً = شاید خدا میان شما و کسانى که با آنان دشمنى مىورزیدید، دوستى پدید آورد.» (ممتحنه/60 ، 7) برپایه روایتى، منظور از این آیه، اسلام آوردن ابوسفیان است و «مودّت» به ازدواج پیامبر(صلى الله علیه وآله)با دختر او «امّ حبیبه» اشاره دارد؛[104] گرچه باتوجّه به نزول آیه در سال هاى آخر حیات پیامبر و تحقّق ازدواج در سال ها پیش تر، ارتباط آیه با ابوسفیان منتفى است.
3. برخى از مفسّران در ذیل آیه 15 توبه/9 گفته اند که مقصود از «و یَتوبُ اللّهُ على مَن یَشاءُ» ابوسفیان و دیگرانند.[105]

منابع:
اخبار مکّه؛ اسباب النزول، واحدى؛ الارشاد؛ الاستیعاب فى معرفة الاصحاب؛ الاصابة فى تمییز الصحابة؛ الاغانى؛ انساب الاشراف؛ تاریخ الامم و الملوک، طبرى؛ تاریخ الیعقوبى؛ التبیان فى تفسیر القرآن؛ تفسیر العیّاشى؛ التفسیر الکبیر؛ تفسیر مبهمات القرآن؛ جامع البیان عن تأویل آى القرآن؛ الجامع لأحکام القرآن، قرطبى؛ الدرّ المنثور فى التفسیر بالمأثور؛ روض الجنان و روح الجنان؛ السیر والمغازى، ابن اسحاق؛ السیرة النبویّه، ابن هشام؛ الصحیح من سیرة النبى الاعظم؛ الطبقات الکبرى؛ العِقد الفرید؛ غرر التبیان؛ فتوح البلدان؛ قاموس الرّجال؛ الکافى؛ کتاب الخصال؛ کتاب الفتوح؛ الکشّاف؛ کشف الاسرار و عدّة الابرار؛ مجمع البیان فى تفسیر القرآن؛ المحبّر؛ المعارف؛ المغازى؛ مناقب آل ابى طالب؛ النکت و العیون، ماوردى.

پی نوشت:
[1] الاستیعاب، ج 2، ص 270.
[2] الاصابه، ج 3، 333.
[3] انساب الاشراف، ج 5 ، ص 9.
[4] الاستیعاب، ج 4، ص 240.
[5] المحبّر، ص 132.
[6] همان.
[7] همان، ص 175.
[8] اخبار مکّه، ص 115.
[9] فتوح البلدان، ص 457.
[10] الاستیعاب، ج 4، ص 240.
[11] المعارف، ص 575 .
[12] الاغانى، ج6، ص359؛ الاستیعاب، ج 4، ص 240.
[13] الاستیعاب، ج 4، ص 240.
[14] سیره ابن هشام، ج 2، ص 413.
[15] انساب الاشراف، ج 5 ، ص 14.
[16] المحبّر، ص 161.
[17] العقدالفرید، ج 5 ، ص 7.
[18] السیر و المغازى، ص 144.
[19] الاستیعاب، ج 2، ص 271.
[20] انساب الاشراف، ج 5 ، ص 16.
[21] السیر و المغازى، ص 197 و 198.
[22] همان؛ سیره ابن هشام، ج 1، ص 295 و 296.
[23] سیره ابن هشام، ج 1، ص 264 و 265.
[24] همان، ص 315 ـ 481.
[25] همان، ج 2، ص 480 و 481.
[26] المحبّر، ص 271.
[27] اخبار مکّه، ج 2، ص 244 و 245.
[28] الطبقات، ج 2، ص 4.
[29] الطبقات، ج 2، ص 9.
[30] سیره ابن هشام، ج 2، ص 650 .
[31] سیره ابن هشام، ج 3، ص 67.
[32] الطبقات، ج 2، ص 22؛ السیر و المغازى، ص 310 و 311.
[33] انساب الاشراف، ج 5 ، ص 12.
[34] السیر و المغازى، ص 310 و 311؛ الطبقات، ج 2، ص 23.
[35] السیر و المغازى، ص 322 و 323؛ یعقوبى، ج 2، ص 47.
[36] المغازى، ج 1، ص 206.
[37] سیره ابن هشام، ج 3، ص 93 و 94.
[38] الطبقات، ج 2، ص 45 و 46.
[39] همان، ص 72؛ المحبّر، ص 119.
[40] العقدالفرید، ج 5 ، ص 281.
[41] المغازى، ج 2، ص 441 و 442؛ الارشاد، ج 1، ص 94 و 95.
[42] سیره ابن هشام، ج 3، ص 315.
[43] الطبقات، ج 2، ص 102؛ تاریخ طبرى، ج 2، ص 155.
[44] سیره ابن هشام، ج 4، ص 396 و 397؛ الارشاد، ج 1، ص 132 و 133.
[45] الطبقات، ج 2، ص 102 و 103؛ تاریخ یعقوبى، ج 2، ص 58 .
[46] اخبار مکّه، ج2، ص235؛ الاستیعاب، ج4، ص240.
[47] الاستیعاب، ج 4، ص 241.
[48] قاموس الرجال، ج 5، ص 487.
[49] الاصابه، ج 3، ص 333.
[50] سیره ابن هشام، ج 4، ص 443.
[51] المغازى، ج 3، ص 944 و 945.
[52] الارشاد، ج 1، ص 145.
[53] المغازى، ج3، ص 945؛ الاستیعاب، ج 2، ص270.
[54] انساب الاشراف، ج5، ص14؛ الاصابه، ج3، ص334.
[55] المحبّر، ص 315.
[56] سیره ابن هشام، ج 1، ص 86 .
[57] انساب الاشراف، ج 5 ، ص 18.
[58] العقدالفرید، ج 4، ص 240.
[59] انساب الاشراف، ج 5 ، ص 18.
[60] همان، ج 2، ص 271.
[61] الفتوح، ج 2، ص 559 .
[62] الفتوح، ج 2، ص 559 ؛ انساب الاشراف، ج 2، ص 271.
[63] العقدالفرید، ج 4، ص 240.
[64] همان، ص 14.
[65] العقدالفرید، ج 2، ص 272.
[66] تاریخ طبرى، ج 2، ص 336؛ الاستیعاب، ج 4، ص 240.
[67] الاستیعاب، ج 2، ص 270.
[68] قاموس الرجال، ج 5 ، ص 487 و 488.
[69] انساب الاشراف، ج 5 ، ص 19؛ قاموس الرجال، ج 5 ، ص 488.
[70] انساب الاشراف، ج5، ص19؛ الاصابه، ج3، ص335.
[71] الخصال، ج 1، ص 191.
[72] انساب الاشراف، ج 5 ، ص 18.
[73] الدرّالمنثور، ج 8 ، ص 536 .
[74] مبهمات القرآن، ج 2، ص 723.
[75] مجمع البیان، ج 10، ص 834 .
[76] مبهمات القرآن، ج 2، ص 423.
[77] سیره ابن هشام، ج 2، ص 417 و 418.
[78] جامع البیان، مج 9، ج 15، ص 204 ـ 207؛ مجمع البیان، ج 6 ، ص 678 .
[79] کشف الاسرار، ج 3، ص 326.
[80] قرطبى، ج 14، ص 167؛ غررالتبیان، ص 425.
[81] کشف الاسرار، ج 6 ، ص 247 و 248.
[82] روض الجنان، ج 9، ص 101.
[83] مجمع البیان، ج 4، ص 802 ؛ الدرّالمنثور، ج 4، ص 28.
[84] عیّاشى، ج 2، ص 65 ؛ مجمع البیان، ج 4، ص 839 .
[85] جامع البیان، مج 6 ، ج 9، ص 323؛ مجمع البیان، ج 4، ص 831 .
[86] مجمع البیان، ج 2، ص 818 .
[87] التفسیر الکبیر، ج 8 ، ص 231؛ جامع البیان، مج 3، ج 4، ص 118.
[88] الصحیح من سیرة النبى، ج 6 ، ص 167 و 168.
[89] التبیان، ج 3، ص 14.
[90] مجمع البیان، ج 2، ص 414؛ التفسیر الکبیر، ج 9، ص 32.
[91] مجمع البیان، ج 2، ص 886 ؛ ماوردى، ج 1، ص 438.
[92] کشف الاسرار، ج 9، ص 96؛ مناقب، ج 1، ص 275.
[93] جامع البیان، مج 10، ج 18، ص 58 و 59 ؛ اسباب النزول، ص 261 و 262.
[94] مجمع البیان، ج 8 ، ص 525 .
[95] جامع البیان، مج 11، ج 21، ص 154؛ الدرّالمنثور، ج 6 ، ص573 .
[96] جامع البیان، مج 11، ج 21، ص 155 و 156.
[97] مجمع البیان، ج 3، ص 128.
[98] جامع البیان، مج 4، ج 5 ، ص 357.
[99] کشف الاسرار، ج 9، ص 263.
[100] الدرّالمنثور، ج 4، ص 136.
[101] مبهمات القرآن، ج 1، ص 535 و 536 .
[102] کشف الاسرار، ج 4، ص 159؛ الدرّالمنثور، ج 4، ص 223؛ الکافى، ج 2، ص 391.
[103] کشف الاسرار، ج 8 ، ص 527 ؛ الکشّاف، ج 4، ص 200.
[104] ماوردى، ج5، ص519؛ الدرّالمنثور، ج8، ص 130.
[105] کشف الاسرار، ج 4، ص 102؛ غررالتبیان، ص 272.

● برگرفته از سایت مرکز فرهنگ و معارف قرآن www.maarefquran.com نوشته سیدعلیرضا واسعى

موضوعات

مناطق

مطالب

تعداد: 1

تاریخ انتشار
عنوان
بازدید
نظر