یک‌شنبه ۲ مهر ۱۳۹۶
بر خط: 2046
Bashgah.net باشگاه اندیشه

بــاشگاه مـــن

5289 بازدید

اسحاق(علیه السلام): از پیامبران الهى، فرزند ابراهیم(علیه السلام)و نیاى بنى‌اسرائیل
نام این پیامبر 17 بار در قرآن کریم در آیات‌133، 136، 140 بقره / 2؛ 84 انعام / 6؛ 84آل‌عمران / 3؛ 163 نساء / 4؛ 71 هود / 11؛ 6، 38‌یوسف / 12؛ 39 ابراهیم / 14؛ 49 مریم / 19؛ 72‌انبیاء / 21؛ 27 عنکبوت / 29؛ 112‌ـ‌113 صافّات / 37، 45‌ص / 38 ذکر شده است.
مشهور لغویان اسحاق را واژه‌اى عبرى مى‌دانند که از «یصحاق» به معناى «مى‌خندد» گرفته شده است[1]، اگرچه برخى آن را عربى و مشتق از «س‌ـ‌ح‌ـ‌ق» دانسته‌اند.[2]
درباره این پیامبر نیز، همانند برخى دیگر از پیامبران، در منابع اسلامى و قرآن کریم و در کتاب مقدس، گزارشهاى فراوانى وجود دارد که برخى از آنها با هم سازگار بوده، برخى نیز ناسازگاریهاى عمیقى دارد.

اسحاق در کتاب مقدس:
تاریخ و داستان زندگى اسحاق در عهد عتیق در سِفْر پیدایش به‌تفصیل بیان شده و از او به عنوان فرزندى یاد شده است که خداوند پیش از تولد و در هنگام پیرى والدینش وعده تولد او را به ابراهیم داده بود[3] و چون این خبر باعث خوشحالى وى و همسرش ساره گردید، این مولود را اسحاق یعنى «خنده» نام نهادند[4] و 8 روز پس از تولد به فرمان خداوند او را ختنه کردند.[5] هنگامى که اسحاق را از‌شیر گرفتند ابراهیم به این مناسبت جشن بزرگى برپا کرد.[6]
در عهد قدیم ناسازگارى میان اسماعیل و اسحاق و رانده شدن اسماعیل و مادرش از خانه گزارش شده است.[7]
در عهد جدید نیز از زبان پولس نقل شده که اسحاق در کودکى مورد آزار برادر پدرى خود اسماعیل قرار گرفت و خداوند به ابراهیم دستور داد که کنیزش هاجر و پسرش اسماعیل را از خانه بیرون کند، زیرا از نظر آنان پسر کنیز نمى‌تواند، مانند پسر زن آزاد از دارایى ابراهیم ارث‌ببرد.[8]
برخلاف بیشتر مفسران مسلمان و ظاهر آیات قرآن، کتاب مقدس در داستان امتحان ابراهیم، ذبح را به اسحاق نسبت داده و آورده است: خداوند به ابراهیم فرمان داد یگانه پسرش اسحاق را به سرزمین «موریا» برده، وى را در آنجا بر سر یکى از کوهها به عنوان هدیه سوختنى قربانى کند.[9] یهود این ویژگى را از دلایل برترى اسحاق(علیه السلام)بر اسماعیل(علیه السلام)مى‌دانند.
بر اساس گزارش همین کتاب اسحاق در سن‌40‌سالگى به سفارش پدرش و با وساطت خادم او با دختر پسر عموى خود «ربکا» (دختر بتوئیل‌بن‌ناحور) ازدواج کرد.[10] ثمره این ازدواج پس از 20‌سال نازایى دو پسر همزاد به نامهاى «عیسو» و «یعقوب» بود.[11]
پس از سپرى شدن 137 سال، اسحاق درحالى‌که پیر و نابینا شده بود، خواست از میان دو فرزندش یکى را به جانشینى خود برگزیند، که یعقوب با اقدام زیرکانه‌اى این مقام را نصیب خود‌کرد.[12]
اسحاق در 180 سالگى از دنیا رفت و پسرانش یعقوب و عیسو او را در مقبره ابراهیم(علیه السلام)، معروف به «مکفیله» دفن کردند.[13]

اسحاق در قرآن و منابع اسلامى:
به جز داستان مژده تولد اسحاق، درباره تاریخ، مکان، مدت عمر و دیگر ویژگیهاى زندگى او در قرآن چیز دیگرى نیامده است؛ ولى نام او در میان چند پیامبر دیگر با چندین صفتى که به او نسبت داده شده ذکر گردیده است. درباره داستان بشارت تولد اسحاق گفته شده: عادت حضرت ابراهیم(علیه السلام)بر آن بوده که همواره باید چند مهمان بر سر سفره او حاضر باشند؛ اما چند روزى مهمانى براى او نرسیده بود که سه[14]، 4[15]، 8[16] یا ... فرشته به‌صورت ناشناس و با اداى سلام بر وى وارد شدند. ابراهیم گوساله فربهى را براى آنان بریان کرده، بر سرِ خوان نهاد؛ ولى با شگفتى دید آنها به سوى غذا دست دراز نمى‌کنند، از این‌رو آنان را ناشناس و بیگانه شمرده، در دل هراسى احساس کرد. فرشتگان با معرفى خود و بیان اینکه به سوى قوم لوط فرستاده شده‌اند هراس ابراهیم را برطرف کردند: «ولَقَد جاءَت رُسُلُنا اِبرهیمَ بِالبُشرى قالوا سَلـمـًا قالَ سَلـمٌ فَما لَبِثَ اَن جاءَ بِعِجل حَنیذ فَلَمّا رَءا اَیدِیَهُم لا تَصِلُ اِلَیهِ نَکِرَهُم واَوجَسَ مِنهُم خیفَةً قالوا لا تَخَف اِنّا اُرسِلنا اِلى قَومِ‌لوط». (هود / 11،69‌ـ‌70) در این هنگام همسر ابراهیم ایستاده بود، پس خندید و فرشتگان او را به تولد اسحاق و پس از او یعقوب بشارت دادند: «وامرَاَتُهُ قائِمَةٌ فَضَحِکَت فَبَشَّرنـها بِاِسحـقَ ومِن وراءِ اِسحـقَ یَعقوب» (هود / 11،71) در ذیل این آیه، برخى مفسران «ضَحِکَت» را از «ضَحْک» به فتح ضاد و به معناى «حائض شدن» دانسته و گفته‌اند: ظاهر شدن این حالت در ساره نشانه نزدیکى بشارت فرشتگان به تولد اسحاق بوده است[17]؛ ولى بیشتر مفسران این واژه را از «ضِحْک» به کسر ضاد و به معناى «خندیدن» مشتق دانسته و در سبب خنده‌او برخى از آنها گفته‌اند: چون ساره گفتوگوى ابراهیم و مهمانان را مى‌شنید، نخست از امتناع آنها از خوردن غذا ناراحت و نگران شد؛ ولى هنگامى که دانست آنان فرشته‌اند، خوشحال‌شده، خندید[18] یا چون شنید که قوم لوط به سبب سرپیچى از فرمان خداوند دچار عذاب مى‌شوند خندید.[19] برخى نیز بر این باورند که در آیه تقدیم و تأخیر صورت گرفته و اصل آیه چنین بوده است: «فَبَشَّرنـها بِاِسحـقَ ومِن وراءِ اِسحـقَ یَعقوب فَضَحِکَت...» و خنده ساره را به سبب شگفتى وى از این بشارت دانسته‌اند[20]، زیرا منابع اسلامى گفته‌اند: در آن هنگام ابراهیم(علیه السلام)100[21]، 112[22] یا 120[23] سال و همسرش ساره 70[24]، 90[25] یا 98[26] سال داشته است. این تعجب از آیه بعد نیز نمایان است:«قالَت‌یـوَیلَتى ءَاَلِدُ واَنا عَجوزٌ وهـذا بَعلى شَیخـًا اِنَّ هـذا لَشَىءٌ عَجیب= گفت: اى واى بر من، آیا من فرزند مى‌آورم؛ درحالى‌که پیر زنم، و این شوهرم پیر مردى است؟! این راستى چیز عجیبى است». (هود / 11، 72)
خداوند در آیاتِ 84 انعام / 6؛ 39 ابراهیم / 14؛ 72 انبیاء / 21؛ 27 عنکبوت / 29؛ 49 مریم / 19 از اسحاق به عنوان موهبت خویش به ابراهیم(علیه السلام)یاد کرده است: «...‌و‌وَهَبنا لَه اِسحـق‌...»؛ همچنین از آیه «اَلحَمدُ لِلّهِ الَّذى وَهَبَ لى عَلَى الکِبَرِ اِسمـعیلَ واِسحـقَ اِنَّ رَبّى لَسَمیعُ الدُّعاء= حمد خداى را که در پیرى اسماعیل و اسحاق را به من بخشید. مسلماً پروردگار من شنونده دعاست» (ابراهیم / 14،39) چنین برمى‌آید که همسر ابراهیم(علیه السلام) سالها نازا بود و تولد فرزندان او پس از انقطاع همه اسباب عادى و در پى استجابت دعاى وى بوده است، به‌گونه‌اى که پس از این موهبت الهى خداوند را حمد و سپاس مى‌گوید. براساس دیدگاه آن دسته از مفسران که اسحاق را «ذبیح‌اللّه» مى‌دانند، آیات «رَبِّ هَب لى مِنَ الصّــلِحین فَبَشَّرنـهُ بِغُلـم حَلیم» (صافّات / 37،‌100‌ـ‌101) نیز درباره بشارت به تولد اسحاق است[27]، اگرچه بیشتر مفسران اسماعیل را ذبیح اللّه دانسته و این آیات را نیز به او تفسیر کرده‌اند[28]؛ همچنین در ذیل آیات «هَل اَتـکَ حَدیثُ ضَیفِ اِبرهیمَ المُکرَمین‌ اِذ دَخَلوا عَلَیهِ فَقالوا سَلـمـًا قالَ سَلـمٌ قَومٌ مُنکَرون فَراغَ اِلى اَهلِهِ فَجاءَ بِعِجل سَمین فَقَرَّبَهُ اِلَیهِم قالَ اَلا تَأکُلون فَاَوجَسَ مِنهُم خیفَةً قالوا لا تَخَف وبَشَّروهُ بِغُلـم عَلیم فَاَقبَلَتِ اِمرَاَتُه فى صَرَّة فَصَکَّت وجهَها وقالَت عَجوزٌ عَقیم (ذاریات / 51،24‌ـ‌29) که حکایتى همانند آیات 69‌ـ‌70 هود / 11 را بیان مى‌کند، برخى از مفسران «غلـم عَلیم» را به اسحاق تفسیر کرده و گفته‌اند: این آیات درباره بشارت به تولد آن پیامبر است.[29]
براساس برخى آیات، گویا طولانى شدن انتظار فرزند، به نومیدى ابراهیم منجر شده بود: «...‌قالوا لا تَوجَل اِنّا نُبَشِّرُکَ بِغُلـم عَلیم قالَ اَبَشَّرتُمونى عَلى اَن مَسَّنِىَ الکِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرون قالوا بَشَّرنـکَ بِالحَقِّ فَلا تَکُن مِنَ القـنِطین= گفتند: نترس ما تو را به پسرى دانا بشارت مى‌دهیم. گفت: آیا به من بشارت مى‌دهید، با‌اینکه پیر شده‌ام؟! به چه چیز بشارت مى‌دهید؟! گفتند: تو را به حق بشارت دادیم، پس از مأیوسان مباش». (حجر / 15، 53‌ـ‌55) اگرچه برخى مفسران «غلـم‌عَلیم» را به اسماعیل تفسیر کرده‌اند[30]؛ ولى بیشتر آنها با ذکر دلایلى این آیات را درباره اسحاق مى‌دانند.[31]
صرف نظر از آیاتى که به تولد اسحاق بشارت مى‌داد، درباره زندگى اسحاق در قرآن چیزى بیان نشده است؛ ولى منابع اسلامى که گاهى از کتاب مقدس نیز متأثّر است تولّد او را، 5[32]، 7[33]، 13[34] یا ... سال بعد از تولد برادرش اسماعیل و بنابر برخى روایات در شب عاشورا[35]، در سرزمین شام[36] یا منطقه جرار[37] ذکر کرده است. از ابن‌عباس روایت شده که خداوند اسماعیل را در 99 سالگى و اسحاق را در 112‌سالگى به ابراهیم عنایت کرد.[38] براساس برخى از گزارشهاى روایى و تاریخى اسلامى، اسحاق در 40 سالگى با «رفقه» دختر بتوئیل‌بن‌الیاس[39]، یا دختر ناهر‌بن‌آزر[40]، دختر پسر‌عموى خویش ازدواج کرده و از وى صاحب دو‌فرزند همزاد شد که آنها را «عیسو» و «یعقوب» نام نهاد.[41] این منابع مرگ وى را در 160 یا 180[42] سالگى و مدفن او را در کنار پدرش ابراهیم[43] ذکر‌کرده‌اند.
برخلاف کتاب مقدس که درصدد برترى مقام اسحاق بر اسماعیل است، منابع اسلامى نبوت اسحاق را پس از اسماعیل ذکر کرده و گفته است: اسحاق اسم اعظم را از برادر بزرگ‌ترش فرا‌گرفته، جانشینى او را در شام بر‌عهده‌گرفت.[44]

صفات اسحاق در قرآن

1. موحّد:
هنگام مرگ، وقتى یعقوب(علیه السلام) از فرزندانش پرسید: پس از او چه چیزى را مى‌پرستند، آنان پاسخ دادند: خداى تو و خداى پدارنت ابراهیم و اسماعیل و اسحاق، خداوند یکتا را... : «...‌قالوا نَعبُدُ اِلـهَکَ واِلـهَ ءابائِکَ اِبرهیمَ و اِسمـعیلَ واِسحـقَ اِلـهـًا واحِدًا...» (بقره / 2،133)‌این آیه بر موحد بودن اسحاق و شهرت توحید او در میان فرزندان یعقوب دلالت دارد، ازاین‌رو یکى از کسانى که، آنها او را الگوى خود قرار مى‌دهند، اسحاق(علیه السلام)‌است.

2. دریافت‌کننده وحى:
قرآن کریم نزول وحى بر رسول اکرم(صلى الله علیه وآله) را همانند نزول آن بر نوح و پیامبران بعد از او و ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و‌... مى‌داند: «اِنّا اَوحَینا اِلَیکَ ... و اَوحَینا اِلى اِبرهیمَ واِسمـعِیلَ واِسحـقَ و‌...» (نساء / ‌4،‌163) در آیه‌اى دیگر قرآن با رد ادعاى اهل کتاب که هدایت را در پیروى از آیین یهودى یا مسیحى مى‌دانستند، به پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله)فرمان مى‌دهد که به آنان بگوید: از آیین خالص ابراهیم پیروى کنند و یادآورى کند که آنها به خدا و دستورى که براى آنها فرستاده و آنچه بر ابراهیم، اسماعیل، اسحاق و یعقوب نازل شده، ایمان بیاورند: «و قالوا کونواهودًا اَو نَصـرى تَهتَدوا قُل بَل مِلَّةَ اِبرهیمَ حَنیفـًا وما کانَ مِنَ المُشرِکین قولوا ءامَنّا بِاللّهِ وما اُنزِلَ اِلَینا وما اُنزِلَ اِلى اِبرهیمَ و اِسمـعیلَ و اِسحـقَ ویَعقوبَ...» (بقره / 2،135‌ـ‌136) این آیه با رد ادعاى اهل کتاب که هدایت را در یهودى و نصرانى شدن مى‌دانستند، دین حنیف ابراهیم(علیه السلام)را شایسته پیروى مى‌داند و به پیامبراکرم(صلى الله علیه وآله)و مسلمانان فرمان مى‌دهد که بگویند: به خدا و آنچه بر او و ابراهیم، اسماعیل، اسحاق و‌... نازل شده، ایمان آورده‌اند. (همچنین آل‌عمران / 3،84) در آیه‌اى دیگر بیان شده که وحى به ابراهیم و اسحاق و یعقوب به‌صورت خاص براى انجام کارهاى خیر، برپایى نماز و اداى زکات بوده است: «واَوحَینا اِلَیهِم فِعلَ الخَیرتِ واِقامَ الصَّلوةِ وایتاءَ الزَّکوةِ» (انبیاء / 21، 73) از ابن‌عباس نقل شده که مراد از کارهاى خیر شرایع نبوت است.[45] برخى مفسران گفته‌اند: این وحى مى‌تواند تشریعى یا تکوینى باشد[46]؛ ولى علامه طباطبایى با استدلال بر صدور فعل این دسته از روى وحى، تشریعى بودن آن را رد کرده، آن را وحى تسدیدى (راهنمایى باطنى الهى) مى‌داند.[47]
گروهى از مفسران این آیه را دلیل بر نبوت این سه پیامبر دانسته و گفته‌اند: دلیل ذکر نماز و زکات به‌صورت خاص این است که نماز بزرگ‌ترین عبادت بدنى و زکات شریف‌ترین عبادت مالى‌است.[48]

3. عطیّه الهى:
در آیه «فَلَمَّا اعتَزَلَهُم و‌ما‌یَعبُدونَ مِن دونِ‌اللّهِ وهَبنا لَهُ اِسحـقَ و یَعقوبَ‌...» (مریم / 19،49) قرآن اسحاق و یعقوب را عطیه‌اى مى‌داند که به پاداش دورى ابراهیم از قوم خود و امتناع او از پرستش بتها و براى جبران تنهایى او خداوند آن دو را به ابراهیم بخشید. در آیات 84 انعام / 6؛ 39 ابراهیم / 14؛ 72؛ انبیاء / 21 و 27 عنکبوت / 29 نیز از اسحاق به عنوان عطیه یاد شده و در برخى از آن آیات ابراهیم در پاسخ به این نعمت، به حمد و ستایش پروردگار مى‌پردازد: «اَلحَمدُ لِلّهِ الَّذى وَهَبَ لى عَلَى الکِبَرِ اِسمـعیلَ و‌اِسحـقَ‌...» (ابراهیم / 14، 39)

4. هدایت شده ویژه:
هدایت و راهنمایى الهى از بزرگ‌ترین نعمتهایى است که اسحاق و پیامبران دیگر به دریافت آن مفتخر شده‌اند: «و‌وهَبنا لَهُ اِسحـقَ ویَعقوبَ کُلاًّ هَدَینا... ذلِکَ هُدَى اللّهِ یَهدى بِهِ مَن یَشاءُ...» (انعام / 6،84‌ـ‌88) برخى از مفسران در ذیل این آیه گفته‌اند: تقدیم «کلاًّ» بر «هدینا» نشان تعلّق‌هدایت به هر یک از این پیامبران به‌صورت استقلالى است؛ نه تبعى.[49] برخى نیز مراد از‌هدایت در این آیه را نبوت آن پیامبران دانسته‌اند.[50]

5. بشارت داده شده از سوى خداوند:
خداوند پیش از تولد اسحاق اعطاى چنین فرزندى را به ابراهیم:«و بَشَّرنـهُ بِاِسحـقَ نَبیـًّا مِنَ الصّــلِحِین» (صافّات / 37، 112) یا به مادرش ساره: «وامرَاَتُهُ قائِمَةٌ فَضَحِکَت فَبَشَّرنـها بِاِسحـق...» (هود / 11،71) بشارت داده‌است.

6. برخوردار از رحمت خداوند:
«وهَبنا لَهُ اِسحـقَ و یَعقوبَ ... ووهَبنا لَهُم مِن رَحمَتِنا...» (مریم / 19، 49‌ـ‌50) مفسران درباره تفسیر رحمت الهى بر یک نظر نیستند؛ برخى آن را وسعت‌روزى و بى‌نیازى آنها بر اثر برخوردارى از فضل الهى[51]، برخى دیگر با توجّه به آیه «و‌وهَبنا‌لَهُ اِسحـقَ ویَعقوبَ نافِلَةً ... وجَعَلنـهُم اَئِمَّةً یَهدونَ بِاَمرِنا‌...» (انبیاء / 21، 72‌ـ‌73) مراد‌از آن را امامت، تأیید روح‌القدس، یا ولایت‌الهى[52] و برخى همه نعمتهاى دینى و دنیوى، دانسته‌اند.[53]

7. داراى نام نیک و شهرت ستوده:
«...‌و‌جَعَلنا لَهُم لِسانَ صِدق عَلِیّا». (مریم / 19،50) مراد از «لسانَ صدق» در نظر برخى از مفسران، برخوردارى از حُسن ثنا در میان مردم است. اینان وصف این نعمت به «علوّ» را به‌سبب رواج این مدح و ستایش در میان همه ملل دانسته و گفته‌اند: از این‌رو همه ادیان پس از ابراهیم او و فرزندانش را مدح و ثنا کرده و ادعا‌مى‌کنند که از شریعت آنها پیروى مى‌کنند.[54] برخى دیگر آن را به بقاى نام نیک آنها در امت‌محمد(صلى الله علیه وآله)و جاودانگى آن تا قیامت، تفسیر کرده‌اند.[55] گروهى نیز «علیًّا» را به «رفیعًا» معنا کرده، مراد از «لِسانَ‌صدق علیًّا» را ثناى جمیل صادق و با ارزش دانسته‌اند.[56]

8. «صالح»:
«و وهَبنا لَهُ اِسحـقَ ویَعقوبَ نافِلَةً وکُلاًّ جَعَلنا صــلِحین» (انبیاء / 21، 72)، «و‌بَشَّرنـهُ بِاِسحـقَ نَبِیًّا مِنَ‌الصّـلحین» (صافّات / 37، 112)؛ یعنى آنها را براى نبوت صالح قرار دادیم، یا اینکه به صالح بودنشان حکم‌کردیم.[57] به گفته برخى از مفسران این تعبیر بالاترین ثنایى است که خداوند درباره برخى از بندگان به‌کار برده است.[58]

9. امام:
«وجَعَلنـهُم اَئِمَّةً یَهدونَ بِاَمرِنا...» (انبیاء / 21، 73) برخى با تمسک به روایتى از امام‌صادق(علیه السلام)بر این باورند که مقام امامت در این آیه برتر از مقام نبوتى است که خداوند به ابراهیم، اسحاق و یعقوب عطا‌کرد، زیرا هدایتى که از شئون امامت قرار داده شده، فقط به معناى راهنمایى مردم نیست، بلکه به معناى رساندن مردم به کمال از راه تصرف تکوینى در نفوس است و خداوند قدرت آن را فقط به امام داده است و امام براى برخوردارى از چنین تصرف تکوینى ابتدا باید خود به آن متلبّس باشد تا بتواند حلقه اتصال میان بندگان و خداوند باشد.[59]

10. نیرومند و بصیر:
«واذکُر عِبـدَنا اِبرهیمَ واِسحـقَ ویَعقوبَ اُولِى الاَیدى والاَبصـر» (ص / 38،‌45) علامه طباطبایى در تفسیر این آیه مى‌گوید: دست و چشم در صورتى مدح مى‌شود که در راستاى هدفى که براى آن آفریده شده، در خدمت خداوند و بندگانش باشد؛ یعنى به وسیله چشم راه درست برگزیده شود و با دست عمل صالح انجام گیرد، پس «اُولِى الاَیدى وَالاَبصر» کنایه از توان آنها در اطاعت و پرستش خداوند و رسیدن به خیر و دیدن راه حق براى گزینش اعتقاد صحیح است.[60] از ابومسلم نقل شده که معناى آن «اولى العلم والعمل» است.[61] برخى دیگر «أولِى الاَیدى» را صاحب نعمت براى دعوت بندگان به دین و «اُولِى...الأبصر» را صاحب عقل، یعنى عاقل دانسته‌اند.[62]

11. مبارک:
«و بـرَکنا عَلیهِ و عَلى اِسحـقَ...» (صافّات / 37، 113)؛ یعنى برکات دین و دنیا را به آنها افاضه کردیم، ازاین‌رو پیامبران از نسل آنها قرار داده شدند[63] یا اینکه مراد از آن، کثرت فرزندان آنها و بقاى آنان در قرنهاى متمادى تا قیامت است.[64]

12. عابد:
«...‌و کانوا لَنا عـبدین» (انبیاء / 21،73) برخى از مفسران تقدم «لَنا» بر «عـبدین» را نشان حصر و اشاره به توحید خالص این سه پیامبر دانسته‌اند.[65] عده‌اى دیگر نیز عابد‌بودن آنها را به خشوع در طاعت و عبادت و خلوص در بندگى تفسیر کرده‌اند.[66]

13. برخوردار از اتمام نعمت خداوند:
«...‌و‌یُتِمُّ نِعمَتَهُ عَلَیکَ وعَلى ءالِ یَعقوبَ کَما‌اَتَمَّها عَلى اَبَوَیکَ مِن قَبلُ اِبرهیمَ واِسحـقَ...» (یوسف / 12، 6) در این آیه خداوند به یوسف خبر مى‌دهد: همان‌گونه که نعمتش را بر ابراهیم و اسحاق تمام کرد، بر او نیز تمام و کامل خواهد کرد. مفسران اتمام نعمت بر ابراهیم و اسحاق را به نبوت[67] آن دو، نجات ابراهیم از آتش نمرود و اسحاق از ذبح[68]، یا برگزیده شدن ابراهیم به مقام خلیل اللّهى و به وجود آمدن یعقوب و فرزندان او از اسحاق[69]، تفسیر کرده‌اند.

14. یاد کننده سراى آخرت:
«... اِنّا اَخلَصنـهُم بِخالِصَة ذِکرَى الدّار» (ص / 38،46) برخى از مفسران کلمه «دار» را به «دنیا» تفسیر‌کرده، مراد از آیه را ماندن نام و یاد نیک این‌پیامبران در میان جهانیان تا پایان دنیا دانسته‌اند[70]؛ ولى بیشتر مفسران به دلیل اطلاق کلمه «دار» و ظهور آن در دار حقیقى، مراد از آن را «سراى‌آخرت» دانسته، گفته‌اند: آنان همواره به‌یاد آخرت بودند و مردم را نیز با یادآورى آن به‌سوى خدا مى‌خواندند.[71]
علامه طباطبایى جمله «اِنّا اَخلَصنـهُم...» را تعلیل مضمون آیه پیشین مى‌داند که ابراهیم، اسحاق و یعقوب را به «اُولِى الاَیدى وَالاَبصر» وصف مى‌کند، و آیه را چنین معنا مى‌کند: علت‌نیرومند و بینا بودن این سه پیامبر، این است که ما آنان را به یادآورىِ سراى آخرت خالص گردانیدیم.[72]

15‌ـ‌16. برگزیده و نیک:
«و اِنَّهُم عِندَنا لَمِنَ المُصطَفَینَ الاَخیار». (ص / 38، 47) با توجّه به برخوردارى آنها از ویژگیهایى که در آیات قبل ذکر شد، آنان در نزد خداوند از برگزیدگان و نیکان‌اند؛ یعنى براى نبوت و تحمّل مشکلات آن برگزیده شده‌اند و در اندیشه، اخلاق و عمل، نیک هستند. برخى مفسران از این آیه که بدون هیچ قیدى آنان را از «اخیار» به شمار آورده، عصمت این سه پیامبر را استفاده کرده‌اند.[73]

17. برتر از عالمیان:
در سوره انعام پس از ذکر نام چند پیامبر مى‌فرماید: «...‌و کُلاًّ فَضَّلنا عَلَى العـلَمین» (انعام / 6، 86) بیشتر مفسران «العـلمین» را عالمیان زمان هر پیامبر دانسته‌اند.[74] علامه طباطبایى مراد از این برترى را برخوردارى این پیامبران از هدایت فطرى الهى بیان کرده است که بدون واسطه، شامل آنها شده است، درحالى‌که سایر مردم به واسطه آنها هدایت مى‌شوند.[75]

منابع
اثبات الوصیه؛ اعلام قرآن؛ اعلام القرآن؛ انوار التنزیل و اسرار التأویل، بیضاوى؛ البحر المحیط فى التفسیر؛ البدء‌والتاریخ؛ تاریخ ابن‌خلدون؛ التبیان فى تفسیر القرآن؛ التحقیق فى کلمات القرآن الکریم؛ تفسیر التحریر والتنویر؛ تفسیر الصافى؛ تفسیر القرآن العظیم، ابن‌کثیر؛ التفسیر الکبیر؛ تفسیر المنار؛ تفسیر نمونه؛ جامع البیان عن تأویل آى‌القرآن؛ الجامع لاحکام القرآن، قرطبى؛ الجوهر الثمین فى تفسیرالکتاب المبین؛ الدرالمنثور فى التفسیر بالمأثور؛ روح‌المعانى فى تفسیر القرآن العظیم؛ عرائس المجالس فى‌قصص‌الانبیاء؛ الفرقان فى تفسیر القرآن؛ قاموس کتاب‌مقدس؛ قصص‌الانبیاء، ابن‌کثیر؛ قصص‌الانبیاء، شعراوى؛ قصص الانبیاء، طبرى؛ الکامل فى التاریخ؛ کتاب‌مقدس؛ کشف الاسرار و عدة الابرار؛ لسان العرب؛ مجمع‌البیان فى تفسیر القرآن؛ مروج الذهب و معادن الجوهر؛ المزهر فى علوم اللغة و انواعها؛ مع‌الانبیاء فى‌القرآن الکریم؛ المعرب من الکلام الاعجمى؛ المیزان فى تفسیر القرآن؛ النکت و العیون، ماوردى؛ واژه‌هاى دخیل در قرآن مجید.

پی نوشت:
[1]. المعرب، ص‌12؛ قاموس کتاب مقدس، ص‌51‌ـ‌52؛ التحقیق، ج‌1، ص‌82، «اسحاق»؛ لسان‌العرب، ج‌6، ص‌195، «سحق».
[2]. واژه‌هاى دخیل، ص‌118؛ المزهر، ج‌1، ص‌140؛ لسان‌العرب، ج‌6، ص‌195، «سحق».
[3]. کتاب مقدس، پیدایش 17: 1‌ـ‌18.
[4]. همان، پیدایش، 21 : 6‌ـ‌7؛ اعلام قرآن، ص‌114.
[5]. کتاب مقدس، پیدایش، 21: 4.
[6]. همان، 21: 8.
[7]. همان، 21: 9‌ـ‌21.
[8]. همان، غلاطیان، 4: 28‌ـ‌31.
[9]. همان، پیدایش 22: 1‌ـ‌3.
[10]. همان، 24: 1‌ـ‌67.
[11]. همان، 25: 19‌ـ‌26.
[12]. همان، 27: 1‌ـ‌29؛ قاموس کتاب مقدس، ص53.
[13]. همان، 35: 28‌ـ‌29؛ همان، ص52.
[14]. مجمع البیان، ج‌5، ص‌272؛ تفسیر المنار، ج‌12، ص‌127؛ قصص‌الانبیاء، شعراوى، ج‌2، ص‌644.
[15]. الصافى، ج‌2، ص‌459؛ المیزان، ج‌12، ص‌320.
[16]. البحر المحیط، ج‌6، ص‌179.
[17]. جامع‌البیان، مج‌7، ج‌12، ص‌95؛ التبیان، ج‌6، ص‌31؛ المیزان، ج‌10، ص‌323.
[18]. التبیان، ج‌6، ص‌32؛ المیزان، ج‌10، ص‌324؛ الدرالمنثور، ج‌12، ص‌451.
[19]. التبیان، ج‌6، ص‌32؛ تفسیر قرطبى، ج‌9، ص‌46.
[20]. مجمع‌البیان، ج‌5، ص‌273.
[21]. مروج‌الذهب، ج‌1، ص‌43.
[22]. مجمع‌البیان، ج‌6، ص‌491.
[23]. مجمع البیان، ج‌5، ص‌273؛ مروج الذهب، ج‌1، ص‌43.
[24]. الکامل، ج‌1، ص‌102.
[25]. تفسیر قرطبى، ج‌9، ص‌47.
[26]. مجمع البیان، ج‌5، ص‌273.
[27]. جامع‌البیان، مج‌12، ج‌23، ص‌102‌ـ‌103.
[28]. التبیان، ج‌8، ص517؛ کشف‌الاسرار، ج‌8، ص287؛ المیزان، ج‌17، ص‌155.
[29]. مجمع البیان، ج‌9، ص‌238؛ تفسیر ابن‌کثیر، ج‌4، ص‌252؛ المیزان، ج‌18، ص‌378.
[30]. تفسیر ماوردى، ج‌5، ص‌371؛ مجمع البیان، ج‌9، ص‌238.
[31]. تفسیر قرطبى، ج17، ص32؛ الفرقان، ج27، ص326؛ تفسیر‌بیضاوى، ج‌4، ص‌189.
[32]. مجمع البیان، ج‌8، ص‌710.
[33]. المیزان، ج‌7، ص‌232.
[34]. مجمع‌البیان، ج‌6، ص‌491.
[35]. اعلام قرآن، ص‌114.
[36]. البدء والتاریخ، ج‌3، ص‌63؛ اعلام‌القرآن، ص‌86.
[37]. اعلام‌القرآن، ص‌86.
[38]. مجمع‌البیان، ج‌6، ص‌491.
[39]. قصص‌الانبیاء، طبرى، ص‌208‌ـ‌209؛ الکامل، ج‌1، ص126؛ قصص‌الانبیاء، ابن‌کثیر، ص‌183.
[40]. قصص الانبیاء، طبرى، ص‌207.
[41]. عرائس‌المجالس، ص88؛ مروج‌الذهب، ج1، ص‌43؛ الکامل، ج‌1، ص‌126.
[42]. الکامل، ج‌1، ص‌127؛ مع الانبیاء، ص‌156؛ تاریخ‌ابن‌خلدون، ج2،‌ص 40.
[43]. مع‌الانبیاء، ص‌156.
[44]. اثبات‌الوصیه، ص‌45‌ـ‌46؛ تاریخ ابن‌خلدون، ج‌2، ص‌39.
[45]. مجمع‌البیان، ج‌7، ص‌89.
[46]. نمونه، ج‌13، ص‌456.
[47]. المیزان، ج‌14، ص‌305.
[48]. التفسیرالکبیر، ج‌22، ص‌192.
[49]. المیزان، ج‌7، ص‌242.
[50]. مجمع‌البیان، ج‌4، ص‌510.
[51]. جامع‌البیان، مج‌9، ج‌16، ص‌117.
[52]. المیزان، ج‌14، ص‌62.
[53]. مجمع‌البیان، ج‌6، ص‌799.
[54]. مجمع‌البیان، ج‌6، ص‌799.
[55]. مجمع‌البیان، ج‌6، ص‌799.
[56]. المیزان، ج‌14، ص‌62.
[57]. مجمع‌البیان، ج‌7، ص‌89؛ الجوهرالثمین، ج‌5، ص‌262.
[58]. مجمع‌البیان، ج‌7، ص‌89.
[59]. المیزان، ج‌1، ص‌276.
[60]. همان، ج‌17، ص‌211.
[61]. مجمع‌البیان، ج‌8، ص‌749.
[62]. مجمع‌البیان، ج‌8، ص‌749.
[63]. الجوهرالثمین، ج‌5، ص‌263.
[64]. مجمع‌البیان، ج‌8‌، ص‌709‌؛ المیزان، ج‌17، ص‌154.
[65]. روح‌المعانى، مج10، ج1، ص‌107؛ التحریر والتنویر، ج‌17،‌ص‌111.
[66]. جامع‌البیان، مج‌10، ج‌17، ص‌64.
[67]. التبیان، ج‌6، ص‌98؛ روح المعانى، مج‌7، ج‌12، ص‌282.
[68]. جامع البیان، مج‌7، ج‌12، ص‌201؛ مجمع البیان، ج‌4، ص‌321؛ الدر المنثور، ج‌4، ص‌500.
[69]. مجمع‌البیان، ج4، ص321؛ روح‌المعانى، مج7، ج‌12، ص283.
[70]. مجمع‌البیان، ج‌8‌، ص750؛ نمونه، ج19، ص309.
[71]. مجمع‌البیان، ج‌8، ص‌750؛ تفسیربیضاوى، ج‌4، ص‌19؛ الدرالمنثور، ج‌7، ص‌198.
[72]. المیزان، ج‌17، ص‌212.
[73]. التفسیر الکبیر، ج‌26، ص‌217.
[74]. جامع‌البیان، مج‌5، ج‌7، ص‌342؛ مجمع‌البیان، ج‌4، ص‌510؛ التبیان، ج‌4، ص‌197.
[75]. المیزان، ج‌7، ص‌243.

● برگرفته از سایت مرکز فرهنگ و معارف قرآن www.maarefquran.com نوشته محمد خراسانى، ابوالفضل روحى

موضوعات

مطالب

تعداد: 1

تاریخ انتشار
عنوان
بازدید
نظر