دوشنبه ۵ تیر ۱۳۹۶
بر خط: 1690
Bashgah.net باشگاه اندیشه

بــاشگاه مـــن

2267 بازدید

پی یر ژوزف پرودون(Pierre Joseph Proudhon)؛ فیلسوف، اقتصاددان و جامعه‌شناس فرانسوی و از متفکرین برجستهٔ فلسفهٔ سیاسی. پرودون نخستین کسی بود که خود را آنارشیست نامید و نگرش آنارشیسم را در حوزه فلسفه، اقتصاد و سیاست بسط و گسترش داد.

زندگی
پرودون در سال 1809در شهر بزانسون فرانسه چشم به جهان گشود. پدرش یک بشکه‌ساز فقیر از حومه فرانسه بود و پرودون زندگی را با فقر سپری کرد، چنان که حتی فرصت تحصیل تخصصی را نیافت. در زمان تحصیل، از کمک‌خرج دولت استفاده کرد و سپس پیشه‌های حروف‌چینی، مدیریت چاپخانه، حسابداری و روزنامه‌نویسی را اختیار نمود.
وی در سال 1848به نمایندگی مجلس ملّی فرانسه برگزیده شد؛ ولی از عضویّت در مجمع امتناع ورزید. در سال 1849 زندانی شد و بعد از آن تا سال1862 در شهر بروکسل اقامت گزید و در 19 ژانویه سال 1865 چشم از جهان فروبست.
پرودون به زبان های عبری، یونانی، لاتین و فرانسوی مسلط بود و مطالعات گسترده‌ای درباره تاریخ و سیاست داشت. وی فعالانه در انقلاب دوم فرانسه شرکت داشت و از تئوری پردازان اصلی آن بود.
پرودون را می‌توان از بزرگترین و مشهورترین سوسیالیست‌های فرانسه در قرن نوزده دانست. هرچند که بعضی او را به‌جهت برخوردهای عقیدتی با مارکس، سوسیالیست نمی‌خوانند، ولی او با سوسیالیسم بدون آزادی مخالف بود و بلکه با هر سیستمی که آزادی را فدای برابری کند، عداوت داشت. اما از این‌که انتقادات شدیدی به مالکیّت کرده و آثار او برای آزادی کارگران الهام‌بخش بود، سوسیالیست محسوب می‌شود. فکر اصلی و یگانه عامل وحدت آراء و عقاید پرودون، توجه خارق‌العاده‌ای است که به عدالت داشته و آن‌را چنین تعریف می‌کند: «عدالت یعنی احترام ارادی و متقابل حیثیت و شخصیت انسانی» و آن را پایه و اساس نظام جوامع می‌داند.

آثار
در میان کتب و رسالات متعدد او هرکس می‌تواند اندیشه و نظری مطابق سلیقه و سبک خاص خود بیاورد. به‌همین سبب، بسیاری از مکاتب اقتصادی و اجتماعی، او را از آن خود می‌دانند. از مطالعه آثار وی چنین به‌نظر می‌رسد که او در تکمیل و بیان افکار بلند خود توفیق زیادی نیافته است؛ ولی در موارد دیگر، عباراتی دارد که نمونه فکر بلند و نفوذ کلامی کم‌نظیر وی است. او تألیفات زیادی دارد؛ که اهمّ آن‌ها عبارتند از:
مالکیّت چیست (1840)، فلسفه فقر (1846)، تنظیم اعتبار و پول و حلّ مسأله اجتماعی (1848)، عدالت در انقلاب و در کلیسا (1857)، جنگ و صلح (1861)، شایستگی سیاسی طبقه کارگر (1865).

اندیشه
مهمترین دیدگاه‌های پرودون عبارتند از:

الف) مالکیّت: بسیاری عبارت معروف «مالکیت یعنی دزدی»، پرودون را نظر او درباره مالکیّت تصور کرده‌اند؛ این استنتاج صحیح نیست. وی با استفاده از روش جدل هگلی می‌گوید: «مالکیت عادلانه است»(حکم مثبت)؛ چراکه طبیعی و منصفانه است؛ زیرا هرکس از ثمره کار و کوشش و تلاش خود بهره‌مند می‌شود.او سپس اضافه می‌کند:«مالکیت دزدی است»(حکم منفی)؛ چراکه نوعی حق انحصاری و نافی حقوق دیگران است و کسانی که مالک نیستند، در یک حالت انقیاد و وابستگی به‌سر می‌برند.
نتیجه این‌که، او ابتدا هوادار جدّی برابری کامل میان افراد اجتماع بوده و وجود این حق را عامل پیدایش نابرابری می‌پنداشت.ولی بعدا در عقاید خود تجدید نظر کرد و گفت حق مالکیت بهترین پناهگاه و پشتیبان افراد در مقابل اقتدار حکومت است. مالکیت، ضامن آزادی فردی و احترام به شخصیت انسانی است؛ که اگر تعدیل و در جهت مصالح عمومی هدایت شود، اساس نظام اجتماعی خواهد بود.

ب‌) دستمزد: پرودون مثل همه سوسیالیست‌های زمان خود، کارگر را مظلوم استثمار کارفرما می‌داند و با وجودی که قبول می‌کند، قرارداد کار، آزادانه بین کارگر و کارفرما امضاء می‌شود، مع‌الوصف معتقد است که کارگران، توسط کارفرمایان استثمار می‌شوند. چراکه کارگران فقط دستمزد یک کارگر تنها را دریافت می‌دارند؛ حال آن‌که نیروی کار و تولید یک گروه، به‌مراتب بیشتر از مجموع نیروهای فردی اعضای آن گروه است. وی در زمینه میزان دستمزد، اعتقاد شگفت‌آور دیگری بیان داشت و آن، برابری کامل دستمزدها است.

ج) اعتبار: به‌گمان پرودون، وجود و توجیه اعتبار بانکی، ناشی از حق مالکیت است.هرکس مالک نباشد، ناچار است کالاهای مورد نیاز خود را از طریق وام به‌دست آورده و برای تأمین این نظر، باید بهره‌ای بپردازد.نتیجه آن‌که، درآمدی بدون کار قبلی پدید می‌آید و این مباین اصل برابری است.پس باید اعتبارات، رایگان باشد؛ تا عدالت و مساوات در مبادلات بازرگانی برقرار گردد.وی برای تحقّق این نظر، پیشنهاد می‌کند، یک بانک داد و ستد، به‌منظور تنزیل سفته و بروات تجاری، به‌وسیله اوراق بهاداری که قابل تبدیل به پول نباشد، بنیان‌گذاری شود.
این نظریه، مورد انتقاد برخی اقتصاددانان قرار گرفت؛ که موارد زیر را از عیوب آن برشمردند:
1) اگر یکی از وام‌گیرندگان و مشتریان بانک، در موعد مقرر، قادر به ایفای تعهدات خود نباشد، اوراق بهادار مربوط، عملا ارزش خود را از دست خواهند داد؛ چراکه مؤسسه مورد بحث، فاقد سرمایه و ارزش است؛
2) به‌گمان پرودون، اوراق بهادار مزبور، فقط باید در برابر سفته‌ها و برواتی که حقیقتا معرّف و مبیّن وجود کالا است، صادر گردد. لذا تحقّق پیشنهاد مورد بحث، فقط به‌سود سرمایه‌داران و توان‌گران بوده و هدف اجتماعی و اصلی آن، تأمین نخواهد شد.
برخی نیز این نظریه پرودون را حائز نکات مثبتی دانسته‌اند؛ که ارزش دفاع دارد:
1. پرودون به‌طور بارز، لزوم تقلیل نرخ بهره و حسن تأخیر آن‌را در رونق تجارت و صناعت و بهبود اوضاع اقتصادی متذکر شده؛
2. پرودون به‌خوبی متوجه یک نوع اعتماد متقابل، در زمینه استفاده از اعتبارات بانکی گردید؛
3. پرودون خطرات ملاحظات دولت را در امور پول، بانک و اعتبار دریافته و به‌روشنی بیان کرد: «اگر بانک متعلق به مردم را در اختیار دولت بگذارند، مشکلات تازه‌ای بر دشواری‌های سابق اضافه خواهد شد؛ ولخرجی رواج خواهد یافت و سوء استفاده، خاصّه‌خرجی و طفیلی‌گری، به‌صورت اساس فعالیت مؤسّسه در خواهد آمد.»

د) دولت: به‌نظر پرودون، اگر دولت، برای همه تأمین کار کند، دیگر، کارگران احتیاجی به مالکیت نخواهند داشت و با داشتن حق کار، هرکس از موهبت طبیعت برخوردار خواهد بود و انحصار مالکیّت، ملغی خواهد شد.

ه) تعاون و سازمان کار؛ پرودون با تعاون، اتحادیه و سازمان کار مخالف بود؛ زیرا آن‌ها را مخالف اصل آزادی کارگر می‌داند. می‌گوید قدرتی که برای این امور قائل هستند، فقط مربوط به نیروی دسته جمعی کار و تقسیم مشاغل است.قدرت واقعی اقتصاد، همانا آزادی است و «کمال اقتصادی در استقلال مطلق کارگران است.»

و) اخلاص، فداکاری و برابری؛ او می‌گوید، آن‌ها را نمی‌توان اصل عمل قرار داد؛ زیرا لازمه از خودگذشتگی، تابعیت یکی در برابر دیگری است و حال آن‌که افراد، همه، حقوقا مساوی هستند و قاعده روابط متقابل آن‌ها، چیزی جز عدالت نمی‌تواند باشد.

ز) اموال و دارایی‌ها؛ به‌نظر وی، اموال و دارایی‌ها باید در اختیار انجمن کارگری قرار گیرد.این انجمن‌ها، قیمت عادلانه‌ای برای محصولات در نظر می‌گیرند، که بسیار نزدیک به هزینه تولید آن‌ها است.

● منبع: کفشگر جلودار، حسین. «پی یر ژوزف پرودون». http://www.pajoohe.com/fa/index.php?Page=definition&UID=36470



موضوعات

مناطق

تصاویر