یک‌شنبه ۲۸ آبان ۱۳۹۶
بر خط: 2016
Bashgah.net باشگاه اندیشه

بــاشگاه مـــن

2117 بازدید

مذهب شافعی، نام یکی از شاخه‌های کیش سنی از دین اسلام است. مؤسس این مذهب، محمد بن ادریس شافعی (م 204 ق) از نسل عبدمناف است. او در مکه ملازم درسِ مسلم بن خالد -مفتی مکه- گردید و توانست در پانزده سالگی از وی اجازة افتاء دریافت کند. شافعی در حدیث نیز از مالک -صاحب الموطأ- و سفیان بن عیینه بهره جست. (1)
سه ویژگی وی در میان پیروانش مورد توجه قرار گرفت: یکی حافظه -چنانکه موطأ مالک را طی نُه شب حفظ شد-(2) دیگری عقل و درایت و سوم پایبندی به سنت. (3)
شافعی در مسافرت به عراق، با شیبانی آشنا شد، و درس او را فقه جدیدی یافت و این سبب شد که از امتزاج آموزه های فقهی اهل حدیث و اهل رأی، فقهی میانه، پدید آید. (4)
شافعی برای آشنایی با مکاتب مختلف فقهی و اساتید و بزرگان آن مکتب ها، مسافرتهای فراوان رفته است. برای مثال وی از اساتید مکه و مدینه و یمن و عراق به طور گسترده بهره جسته است(5) تا جایی که برخی تا هشتاد استاد برای وی برشمرده اند. (6)
زمانی که شافعی در مسجد جامع بغداد شروع به تدریس کرد، و به واسطة پایبندی او به قرآن و سنت، دروس دیگر را از رونق انداخت و در همین دوران کتاب فقهی «الام» را به رشتة تحریر در آورد. (7)
شافعی اصول و فروع مذهبش را به دست خود تدوین کرد. در مذهب قدیم، کتاب الحجه و در مذهب جدید کتاب الام را به رشتة تحریر در آورده است.
برای دست یابی به مذهب شافعی از دو طریق می توان بهره برد؛
نخست: از طریق کتابهایی که از وی به جای مانده است و یا کتابهایی که او املاء کرده است.
دوم: از طریق شاگردهای وی که دست به تدوین و نگارش زده اند.
شافعی دارای دو فقه است، یکی فقه قدیم و دیگری فقه جدید؛ در ادامه به برخی تمایزاتِ این دو فقه می پردازیم:
نخست: فقه قدیم شافعی تحت تأثیر فرهنگ حجاز و عراق بود؛ لیکن وی در اواخر عمر به مصر سفر کرد و در آنجا با بزرگانی چون لیث بن سعد آشنا شد. در این مرحله از زندگی با عادات و رسوم متمایزِ مردم مصر نسبت به عادات و رسوم مردم حجاز و عراق، آشنا گردید. همین دو امر -آشنایی با بزرگان مصر و آشنایی با عادات و رسوم مصریان- سبب شد تا شافعی در فقه خود تجدید نظر کند. (8)
دوم: وی در فقه قدیم به ظواهر کتاب و سنت، پایبند بود، و مطابق با اجماع و قیاس نیز فتوا می داد. البته برخی، قول صحابی را در صورتی که مخالفی برای او نقل نشود، از منابع فقه او شمرده اند. لیکن برای استحسان، مصالح مرسله و عمل اهل مدینه ارزشی قائل نبود. شافعی در فقه جدید چنانکه می گوید، بر این باور است: «(برای دست یازی به احکام) قرآن و سنت اصل هستند و اگر هر دو نبودند، با قیاس بر آن دو احکام به دست می آید. … اجماع از خبر واحد مهم تر است … حدیث منقطع معتبر نیست … اصل بر اصل قیاس نمی شود. »(9) در واقع اقوال صحابه و تابعین و عمل اهل مدینه نزد او معتبر نیست. (10)
سوم: شافعی اصول و فروع مذهب قدیم را در کتاب الحجه به یادگار گذاشت -که امروزه در دسترس نیست- و برای تبیین اصول و فروع مذهب جدید، کتاب الام را به رشتة تحریر درآورد. (11)
چهارم: برای دست یابی به فقه قدیم شافعی باید به شاگردانِ عراقش - افرادی همچون: احمد بن حنبل، ابو ثور ابراهیم بن خالد، حسن بن محمد زعفرانی، حسین بن علی کرابیسی- مراجعه کرد؛ و برای دست یازی به فقه جدید وی باید به مطالب منقول توسط ابو یعقوب یوسف بویطی (م 231 ق) و اسماعیل مزنی (م 264 ق) و ربیع بن سلیمان مرادی (م 270 ق) استناد کرد. (12)

منابع استنباط:
مهمترین منابع استنباطی فقه قدیم، به شهادت خودش عبارتند از:
- کتاب
- سنت
- اجماع
- قیاس(13)
- قول صحابی در جایی که مخالفی برای آن نقل نشود. (14)
مهمترین منابع استنباطی فقه جدید وی عبارتند از: «(برای دست یازی به احکام) قرآن و سنت اصل هستند و اگر هر دو نبودند، با قیاس بر آن دو احکام به دست می آید. … اجماع از خبر واحد مهم تر است … حدیث منقطع معتبر نیست … اصل بر اصل قیاس نمی شود. »(15)

ویژگی های فقهی
- لازم به یادآوری است شافعی به فراوانی تغییر نظر و تبدیل رأی شهرت فراوان یافته است. تا جایی که اسماعیل مزنی صاحب کتاب مختصر المزنی، می گوید: «کتاب الرساله را هشت بار نزد شافعی مرور کردم؛ در هر مرتبه تصحیحاتی انجام می داد و می گفت: خداوند نمی خواهد هیچ کتابی غیر از کتاب خودش کاملا صحیح باشد. »(16)
- از دیگر ویژگی های فقهی وی، توقف در بسیاری از مسائل فقه به علت تساوی ادله در نزد او می باشد. (17)
- دارای دو مذهب فقهی قدیم و جدید بودن.
- مهمترین عنصر استنباطی وی در فقه قدیم؛ قیاس بوده است؛ این در حالی است که در فقه جدید، حدیث نبوی به عنوان مهمترین و اساسی ترین رکن استنباطی وی مطرح گردیده است. (18)
- سعی شافعی در فقه قدیم بر آن بود تا در مذهبش از آرای مالک و شاگردان ابو حنیفه بهره ببرد؛ البته به شهادت تاریخ، بیشتر تحت تأثیر مالک قرار گرفته بود. (19)
- فقه جدید وی بیشتر متأثر از لیث بن سعد اصفهانی (م175) بوده است. (20)
شافعی در فقه جدید به علل مختلف؛ بر اختلافاتش با مالک بسیار تأکید می کرد.

گستره جغرافیائی
امروزه مذهب شافعی در میان اهل سنت کردستانِ ایران و فلسطین رواج دارد. مذهب رسمی اندونزی نیز شافعی است. پیروان این مذهب در عراق، پاکستان، افغانستان و عربستان، به صورت پراکنده به چشم می خورند.

منابع تحقیق
- ابو اسحاق ابراهیم شیرازی، طبقات الفقهاء.
- ابو بکر بن هدایة الله حسینی گورانی شهرزوری، طبقات الشافعیه.
- محمد مصطفی شلبی، المدخل؛ محمد علی سایس، تاریخ الفقه الاسلامی.
- محمد خضری بک، تاریخ التشریع الاسلامی.
- علی محمد معوض و عادل احمد عبد الموجود، تاریخ التشریع الاسلامی.
- ابو زهره، تاریخ المذاهب الفقهیه.
- عباس علوانی نوری، الاجتهاد فی الشریعه الاسلامیه.
- اسد حیدر، الامام الصادق والمذاهب الاربعه.
- مؤسسة آل البیت، مقدمة تذکره الفقهاء.
- محمود شهابی، ادوار فقه.
- نعمت الله صفری، نقش تقیه در استنباط.
- رضا اسلامی، مدخل علم فقه.
- سیدمهدی نریمانی، تقریرات فقه مقارن محمد حسن ربانی بیرجندی.
- سید مهدی نریمانی، تقریرات درس اصول فقه مقارن حسین صابری.

پاورقی
1. اسد حیدر، الامام الصادق والمذاهب الأربعه؛ 2: 181؛ ابو زهره؛ تاریخ المذاهب الفقهیه؛ 441؛ ابواسحاق شیرازی؛ طبقات الفقهاء؛ 61. (به نقل نعمت الله صفری؛ نقش تقیه در استنباط؛548)
2. ابواسحاق شیرازی؛ طبقات الفقهاء؛ 61. (به نقل نعمت الله صفری؛ نقش تقیه در استنباط؛549)
3. رضا اسلامی؛ مدخل علم فقه؛ 473.
4. رضا اسلامی؛ مدخل علم فقه؛475.
5. مقدمة الام؛ 1: 7.
6. برای مطالعة بیشتر ر. ک: اسد حیدر؛ الامام الصادق والمذاهب الأربعه؛ 2: 191.
7. برای مطالعة بیشتر ر. ک: اسد حیدر؛ الامام الصادق والمذاهب الأربعه؛ 2: 236 و ابو زهره؛ تاریخ المذاهب الفقهیه؛ 454.
8. اسد حیدر، الامام الصادق والمذاهب الأربعه؛ 2: 205؛ ابو زهره؛ تاریخ المذاهب الفقهیه؛ 476؛ جعفر سبحانی؛ طبقات الفقهاء؛ 3: 468. (به نقل نعمت الله صفری؛ نقش تقیه در استنباط؛ 552)
9. خطیب بغدادی؛ الکفایه فی علم الروایه؛ 478.
10. اسد حیدر، الامام الصادق والمذاهب الأربعه؛ 2: 205؛ ابو زهره؛ تاریخ المذاهب الفقهیه؛ 476؛ جعفر سبحانی؛ طبقات الفقهاء؛ 3: 468. (به نقل نعمت الله صفری؛ نقش تقیه در استنباط؛ 552)
11. اسد حیدر، الامام الصادق والمذاهب الأربعه؛ 2: 205؛ ابو زهره؛ تاریخ المذاهب الفقهیه؛ 476؛ جعفر سبحانی؛ طبقات الفقهاء؛ 3: 468. (به نقل نعمت الله صفری؛ نقش تقیه در استنباط؛ 552)
12. اسد حیدر، الامام الصادق والمذاهب الأربعه؛ 2: 205؛ ابو زهره؛ تاریخ المذاهب الفقهیه؛ 476؛ جعفر سبحانی؛ طبقات الفقهاء؛ 3: 468. (به نقل نعمت الله صفری؛ نقش تقیه در استنباط؛ 552)
13. شافعی؛ الرساله؛ 39.
14. ابو زهره؛ تاریخ المذاهب الفقهیه؛ 460. (به نقل نعمت الله صفری؛ نقش تقیه در استنباط؛ 552)
15. خطیب بغدادی؛ الکفایه فی علم الروایه؛ 478.
16. مرکز المصطفی؛ العقائد الاسلامیه؛ 2: 40.
17. نعمت الله صفری؛ نقش تقیه در استنباط؛ 551.
18. نعمت الله صفری؛ نقش تقیه در استنباط؛ 559.
19. نعمت الله صفری؛ نقش تقیه در استنباط؛ 552.
20. نعمت الله صفری؛ نقش تقیه در استنباط؛ 560.

منبع:
- مذهب حنبلی. Ijtihad.ir.




افراد و مشاهیر