یک‌شنبه ۲۶ آذر ۱۳۹۶
بر خط: 4104
Bashgah.net باشگاه اندیشه

بــاشگاه مـــن

2015 بازدید

زندگی
«نصرحامد ابو زید» در 10 ژوئیه 1943م، در روستای قحافه از توابع شهر طنطا در غرب مصر متولد شد. در نوجوانی بخش اعظمی از قرآن را حفظ کرد و در بیست سالگى، امام جماعت روستاى خود شد. در همان دوره، مدتی به عضویت سازمان اخوان‌المسلمین درآمد و به همین دلیل، مدتی هم بازداشت شد. سپس به قاهره رفت و پس از گذراندن یک دوره آموزش فنی به استخدام سازمان ارتباطات ملی درآمد. همزمان با کار در این سازمان، در 1968م، وارد دانشگاه قاهره شد و در رشته مطالعات اسلامی به تحصیل پرداخت. در 1972م، مدرک کارشناسی خود را گرفت و در 1977م، از پایان نامه کارشناسی ارشد و در 1981م، از تز دکترای خود دفاع کرد. تز داکترای او «تأویل قرآن از دیدگاه ابن عربى» بود. او بلافاصله و در 1982م، استادیار همین دانشگاه شد و از ۱۹۸۷م به عنوان استاد غیررسمی دانشگاه الازهر، در رشته زبان و ادبیات عرب تدریس می کرد.
ابو زید، در تحلیل‌های انتقادی خود از قرآن می‌کوشید متن کتاب دینی را در انطباق با وضعیت حاکم بر عصر پیدایش قرآن تفسیر کند. وی در سفرهای پژوهشی خود به آمریکا، ژاپن و سودان به مطالعه رهیافت هرمنوتیک و تأویلی در تفسیر متن قرآن دست زده و رویکرد تأویلی وی به متن، بحث‌های بسیاری را در میان فقهای اسلامی قاهره برانگیخته بود.
در 1992م، و در 49 سالگى با «ابتهال احمد کمال یونس»، استاد زبان فرانسه دانشکده ادبیات دانشگاه قاهره، ازدواج کرد. در همین سال بود که چند تن از اساتید الازهر و دانشگاه قاهره با مرتد خواندن وی، دادخواستى را به دادگاه شهر «جیزه» ارائه کردند که در آن خواهان جدایى وى از همسرش شدند. برهمین اساس دادگاه استیناف قاهره در 1995م، حکم ارتداد و جدایى وی از همسرش را صادر کرد.
با صدور حکم ارتداد، فتوای قتل وی از سوی «ایمن الظواهرى»، رهبر سازمان الجهاد و نفر دوم سازمان القاعده، نیز صادر شد و به همین دلیل تحت مراقبت شدید پلیس مصر قرار گرفت. با این وجود دانشگاه قاهره در 1995م، درجه علمی او را به مقام استادی ارتقاء داد اما تهدیدهای مکرر باعث شد تا ابوزید رفتن را بر ماندن ترجیح دهد و از این روی در همین سال به اسپانیا رفت و پس از مدتی زندگی در مادرید راهی هلند شد و به تدریس در دانشگاه «لیدن» هلند پرداخت.
ابو زید در غرب همچون سایر روشنفکران ترک وطن کرده، مورد استقبال قرار گرفت و در 2005م، «جایزه ابن رشد برای آزادی عقیده» را در برلین، دریافت کرد.
از همین سال بود که ابوزید با احساس کاهش خطرها و تهدیدها در مصر علیه خود، گه گاه به زادگاهش می‌رفت تا خویشان و دوستانش را ملاقات کند. او در ۲۰۰۸م در مصاحبه‌ای گفت که «محمود ابوزقزوق»، وزیر امور مذهبی مصر، اظهار تمایل کرده است که وی دوباره به زادگاهش برگردد، هرچند ابو زید ماندن در هلند را ترجیح داد.
در 2010م، پس از ابتلا به یک بیماری ویروسی مزمن که ظاهرا در اندونزی به آن مبتلا شده بود در بیمارستانی در قاهره بستری شد و پس از این که چند روزی را در کما به سر برد، در 5 ژوئیه در 67سالگی درگذشت. در مراسم تدفین او در زادگاهش، تنها نزدیک ترین دوستان و اقوام وی شرکت کردند و از مقامات رسمی دولت مصر، تنها «فاروغ حسنی»، وزیر فرهنگ مصر حضور یافت تا این مراسم خاک سپاری بی سر و صدا، به یک زندگی بحث برانگیز پایان دهد.
«نصرحامد ابو زید» 12 کتاب و بیش از 70 مقاله به زبان های عربى و انگلیسى از خود برجای گذاشت که از آن ها می توان به «محمد و آیات الهی»، «گرایش های عقلی در تفسیر»، «فلسفه تفسیر»، «نقد گفتمان دینی»، «دایره های ترس» و «چنین گفت ابن عربی» اشاره کرد.

آثار
«تأویل قرآن از دیدگاه ابن عربى» رساله دکترای «نصر حامد ابوزید»، پس از آن که در 1981م، مورد دفاع قرار گرفت، در 1982م، با عنوان «فلسفه تاویل» منتشر شد تا ابوزید با نخستین اثر خود، رویکردهای تاویلی خود را نشان دهد. با این وجود، این اثر نصر حامد که به تازگی به جمع اساتید دانشگاه قاهره پیوسته بود، چندان مورد توجه واقع نشد. اما درست زمانی که ابوزید، در 1992م، دو کتاب «نقد گفتمان دینی» و «امام شافعی و تاسیس ایدئولوژی میانه» خود را برای تقاضای ارتقاء از استادیاری به استادی به دانشگاه قاهره ارائه کرد، بحث ها درباره وی و اندیشه های او آغاز شد. این دو اثر بود که واکنش شدید علمای الازهر و برخی اساتید دانشگاه قاهره را برانگیخت و ابوزید را از سوی مخالفان به «انکار بدیهیات و ضروریات دین» متهم کرد. پس از آن در 1995م، نصر حامد، راهی غرب شد تا زیر چتر دنیای غربی، افکار تجددزده خود را منتشر کند که حاصل آن انتشار بیش از 10 جلد کتاب و ده ها مقاله بود.

* نقد گفتمان دینی: این کتاب که در 1998م، و پس از مهاجرت ابوزید به هلند و به زبان عربی منتشر شد به نقد و بررسی جریان های راست و چپ اسلامی می پردازد. ابوزید در این اثر با تبیین مواضع خود درباره متن قرآن، مدعی می شود که رویکرد سکولار، علمی ترین، انسانی ترین و حقیقی ترین تاویل از متن است. وی با رویکرد هرمنوتیکی خود، گرفتار شدن در معنای دین و توجیه نمودن آن را نوعی گمراهی از مواد و فحوای دین می شمارد و نقطه عزیمت خویش را بر همین فحوا بنا می نهد که اساسا هدف گوینده متن است.(ketabname.com) این کتاب در 1381ش، توسط «حسن یوسفی اشکوری» به فارسی ترجمه و توسط نشر «یادآوران» منتشر شد.

* امام شافعی و تاسیس ایدئولوژی میانه: ابوزید این کتاب را نیر همچون کتاب پیشین در 1998م، به زبان عربی منتشر کرد. او در این کتاب با بررسی آراء امام شافعی، راه او را راه میانه در جهان اسلام می شمرد و همچنین بحث چالش برانگیز «عربی بودن قرآن» را مطرح می کند.

* رویکرد عقلانی در تفسیر قرآن: این کتاب که پژوهشی در مسئله مجاز در قرآن از نظر معتزله است، در 1998م، و به زبان عربی منتشر شد. قسمت اعظم این کتاب پایان نامه کارشناسی ارشد ابوزید است و بیشتر به مباحث زبان شناسی می پردازد.(resalat-news.com). این اثر در 1387ش، بوسیله «احسان موسوی خلخالی» ترجمه و توسط نشر «نیلوفر» منتشر شد.

* معنای متن: از مهمترین کتاب های ابوزید است که مشاجرات زیادی را درباره اندیشه های قرآنی وی برانگیخت. این کتاب که به زبان عربی و در 1998م منتشر شد، در 1387ش، با ترجمه «مرتضی کریمی نیا» و ویراستاری «مصطفی ملکیان» توسط انتشارات «طرح نو» در ایران چاپ شد. ابوزید به زعم خود در این کتاب کوشیده است مباحث رایج علوم قرانی را از منظری تازه و با نگرش و ذهنیت امروزی ببیند. «معنای متن»، خواننده را به دقت و تامل و بازنگری در اندیشه پیشینیان فرا می خواند و رهیافت او در این کتاب اعتزالی نوین است که در فضای کشورهای اسلامی مهمترین راه شناخت وحی را بهره گیری دوباره از تفکر عقلانی در پرتوی دانش جدید بشری می داند.(resalat-news.com).

* چنین گفت ابن عربی: این کتاب که در 2002م و به زبان عربی نوشته شد، در شرح احوال و آراء «محیی الدین ابن عربی» است. این کتاب نخستین بار در 1385ش، توسط نشر «نیلوفر» با ترجمه «احسان موسوی خلخالی» وارد بازار کتاب ایران شد و برای بار دوم نشر «نی» در 1387ش، دست به ترجمه دیگری از آن، توسط «سید محمد راستگو» زد.

* صورت‌بندی دوباره اندیشه اسلامی: این کتاب در سال 2006م و به زبان انگلیسی منتشر شد. در این کتاب، ابوزید به تلاش‌های مسلمانان برای اصلاح و بازسازی اندیشه اسلامی از دوره پیش از استعمار تا امروز پرداخته است. در بخش واپسینِ فصلِ آخر کتاب، او درباره خود سخن می‌گوید.

* محمد و آیات الهی: این کتاب که به زبان آلمانی و در سال 2008م منتشر شد، با رویکردی هرمنوتیکی می‌کوشد تفسیری انتقادی − تاریخی از شخصیت پیامبر اسلام(ص) و آیه‌های قرآنی ارائه دهد. ابوزید در این کتاب بر این باور است که نگاه غرب به اسلام، از سده‌های میانه و بویژه از سده‌ی نوزدهم بدین سو‌، تصویری است از یک دین ستیزنده و جنگ‌طلب، زن‌ستیز و عقب‌‌مانده. حال این انگاره از اسلام از زمان ترورهای اسلامی ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ بدین سو تشدید شده و دین اسلام به شدت مورد حملات همه‌جانبه قرار گرفته است. وی می‌افزاید که مسلمانان برای مقابله با این پیشداوری‌های غرب واکنشی غریزی از خود نشان می‌دهند. بدین گونه که می‌کوشند با استناد به متن قرآن از دین خود به دفاع برخیزند تا بدین سان ثابت کنند که تمامی این پیشداوری‌ها بی‌اساس است. ولی این رویکرد مسلمانان آن ها را به یک بن‌بست کشانده است، زیرا که دفاع واژه به واژه از قرآن به معنای فهم واقعی از متن نیست.

***
نصر حامد علاوه بر این آثار، کتاب هایی چون «نقد خطاب دینی» (1992)، «متن، سلطه، حقیقت‌: اندیشه دینی در بین اراده شناخت و سلطه» (1995)، «اندیشه در دوران تکفیر» (1995)، «خطاب و تأویل» (2000) و چندین کتاب دیگر را منتشر کرده است که تقریبا همگی از رویکردی واحد برخوردار هستند.

منبع:
- هفته نامه پنجره، 1389، شماره 56



موضوعات

مناطق