سه‌شنبه ۳۰ آبان ۱۳۹۶ 
Bashgah.net باشگاه اندیشه
وجه سلبی و ایجابی کربن

آثار هانری کربن در نظر نخست، خالی از هرگونه اندیشه‌ورزی درباب سیاست به نظر می‌رسد، اما با تعمق در میراث علمی او، اندیشه‌هایی بروز و ظهور می‌یابد که فلسفه سیاسی او را نمایان می‌سازد. متن زیر، که بخش چهارم گزارش اختصاصی باشگاه اندیشه از همایش «بررسی و نقد آرا و اندیشه‌های هانری کربن» است مدخلی است برای ورود به فلسفه سیاسی این اندیشمند فرانسوی.


سیدرضا فیض، متخصص حوزه فلسفه و عرفان، با نامه لویی ماسینیون به هانری کربن در جایگاه سخنرانی قرار گرفت. ایشان درباره این نامه گفت: کربن مخاطب این نامه لویی ماسینیون است. درواقع این نامه‌، از یک استاد به شاگردش است؛ شاگردی که در زمان نگارش نامه، همکار استاد شده است. این نامه سه سال قبل از درگذشت ماسینیون و شانزده سال قبل از از دنیا رفتن هانری کربن یعنی در 17 سپتامبر 1959م نگاشته شده است. با توجه به محتوای نامه می‌توان گفت ماسینیون وصیت خود را برای شاگرد و همکارش نوشته است؛ به‌ویژه که ماسینیون در آن گفته است: زمانی که از دنیا می‌روم بیش‌تر و پیش‌تر از هر کسی روی شما حساب می‌کنم تا از دوستی مقدسی که خداوند برای منصور حلاج و فاطمه زهرا[س] و از راه ایشان، برای سلمان و محمد[ص] مرا الهام نموده است دفاع کنید.

ایشان در ادامه به اختلافات اولیه لویی ماسینیون و کربن اشاره کرد و بیان نمود: ازآنجاکه ماسینیون با منابع اهل سنت سروکار داشت با شیعه آشنا نبود و از اینکه می‌دید کربن به مطالعات شیعی می‌پردازد تعجب می‌کرد. بااین‌حال به تدریج آثار رضایت خاطر کامل برای او فراهم شد. ماسینیون در این نامه به اختلافات جزئی خود با کربن اشاره کرده است. یکی از نمونه‌های این اختلاف تمایل ماسینیون به وحدت‌الشهودی و تمایل کربن به وحدت‌الوجودی است. دلیل این تمایل ماسینیون را باید در مطالعاتش جست؛ چون کار عمده او در زمینه حلاج بود. گفتنی است که حلاج، بایزید بسطامی، شیخ ابوسعید ابوالخیر و... وحدت‌الشهودی تلقی می‌شدند.

دیدگاه لویی ماسینیون و هانری کربن درباره حضرت زهرا(س) پایان‌بخش سخنان سیدرضا فیض در این همایش بود. ایشان دراین‌باره اظهار کرد: ماسینیون در این نامه به کربن گفته است اگر شخصیت حضرت زهرا[س] را جمع‌آوری کنی، هم شیعه و سنی و هم مسیحیت و اسلام را می‌توانی جمع کنی. در نظر این دو حضرت زهرا(س) یک شخصیت فراتاریخی است و آنها این دید را از حکما و عرفای ما اخذ کرده‌اند.

مهدی فدایی مهربانی، نویسنده و پژوهشگر ایرانی، سخن خود درباره این اندیشمند و فیلسوف فرانسوی را با این عبارت آغاز کرد که «سخت‌ترین بحث درباره کربن صحبت درباره نسبت او با فلسفه سیاسی است». ایشان سپس برای تشریح این دیدگاه خود گفت: کربن فلسفه سیاسی ندارد، اما به نظر می‌رسد می‌توان از منظر دیگری به نسبت اندیشه‌های او با فلسفه سیاسی نظر کرد. به عبارت دیگر، گرچه در آثار او چیزی به عنوان اندیشه سیاسی دیده نمی‌شود، اما فلسفه او تبعات سیاسی دارد؛ یعنی ضرورتا سیاسی خواهد شد.

نویسنده کتاب «ایستادن در آن سویِ مرگ؛ پاسخ‌های کربن به هایدگر از منظر فلسفه شیعی» جهان‌شناسی هانری کربن را راه ورود به بحث تبعات سیاسی فلسفه او قرار داد و بیان کرد: «نکته‌ای که درباره کربن بسیار مهم است نحوه نگاه او به عالم هستی یا نگاه او در جهان‌شناسی است. جهان‌شناسی او اجازه سکولاریسم را نمی‌دهد؛ زیرا مانند تفکر اسکولاستیک قرون وسطی، عالم را به بالا و پایین تقسیم نمی‌کند. در قرون وسطی و دستگاه اسکولاستیک، ما با عالم بالا و پایین مواجه هستیم و ضرورتا این دو حقیقت با هم هماهنگی ندارند. این دوگانگی عالم بالا و پایین، که در بحث معاد ابن سینا و مشائیان تا حدودی وجود دارد، از فلسفه ارسطو اخذ شده است. سکولاریسم یکی از تبعات دوگانگی یا دوئالیسم است؛ چون در این تکفر، عقل متعلق به حوزه جامعه و دنیا در نظر گرفته می‌شود و ایمان متعلق به آخرت. این دوگانگی در فلسفه کانت به گونه‌ای جدی تئوریزه شد. کربن برخلاف این دیدگاه، به وجود جهانی اعتقاد داشت که بین عالم پایین و بالا واسطه است. او عالم واسط را که از جدایی دو عالم بالا و پایین یا دنیا و آخرت جلوگیری می‌کند، عالم مثال می‌دانست. کربن اعتقاد داشت فلسفه غربی باید به ظرفیت‌های عالم مثال در فلسفه اسلامی توجه کند؛ زیرا اگر ما جهان را دارای سه ساحت در نظر بگیریم، دوگانگی دنیا و آخرت از بین می‌رود.

فدایی مهربانی زمان را که یکی دیگر از مباحث مربوط به جهان‌شناسی هانری کربن است، مدخلی دیگر برای درک فلسفه سیاسی پنهان در دستگاه فکری هانری کربن دانست و توضیح داد: مسئله زمان، هم برای هایدگر مهم بود و هم برای کربن. در نظر این دو، زمان مانند دیدگاه ارسطو، خطی و مربوط به عالم مادی نبود. از نظر آنها عالم قدسی هم زمان خاص خود را دارد. این نگاه به عالم، هستی و زمان در حکمای حلقه شاه‌آبادی نیز دیده می‌شود. یکی از بحث‌های جالب آنها این است که هر حقیقتی نشئات مختلفی در عوالم گوناگون دارد؛ برای مثال، یک شب قدر سرمدی و یک شب قدر زمانی وجود دارد. شب قدر زمانی نشئه‌ای از شب قدر سرمدی است. درواقع نگاه تاریخی در اینجا به چالش کشیده می‌شود و با این نگرش است که کربن می‌گوید ما نباید ضرورتا نگاه تاریخی داشته باشیم.

ایشان با اشاره به این نکته که مفهوم ولایت و انتظار در فلسفه کربن تبعات سیاسی دارد، وارد بخش نتیجه‌گیری شد و گفت: کربن فلسفه سیاسی ندارد، اما این فلسفه سیاسی نداشتن به همان اعتبار است که صدرا فلسفه سیاسی ندارد؛ با این حال، به نظر من کل فلسفه صدرا، فلسفه سیاسی است. براساس آنچه گفته شد، کربن فیلسوفی سیاسی است که بالذات فلسفه سیاسی دارد؛ چون سیاست با هدایت آمیخته است

بخش اختتامیه همایش «بررسی و نقد آرا و اندیشه‌های هانری کربن» با سخنرانی آیت‌الله علی‌اکبر رشاد آغاز شد. ایشان در مقدمه صحبت‌های خود گفت: گرایش و نگرش هانری کربن در حوزه معرفت و حکمت اسلامی، به حیث باطن‌گرایی تفکر شیعی و حکمت اسلامی معطوف بوده و آنچه توجه او را به دیانت اسلامی، مکتب اهل بیت(ع)، حکمت اسلامی و حکمت شیعی جلب کرده وجود مقوله‌ای بسیار ارزشمند در اینها بود. این مقوله، محدود ندانستن عالم به ماده بود. در حکمت و معرفت اسلامی، عالم فقط شامل این صورتی که از آن می‌بینیم نیست، بلکه سیرت یا به‌عبارتی، جان و روحی دارد.

رئیس پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، با بیان این نکته که مسئله ظاهر و باطن را در بسیاری از شئون و اشیا می‌توان تبیین کرد به قرآن اشاره نمود و پس از توضیح عوالم لَدَینایی، لَدُنایی و لَدُناسی، از دو نوع نگاه به کربن و اندیشه‌های او یاد کرد و گفت: می‌توان یک نگاه سلبی به افکار و رفتار اندیشمندانی مانند هانری کربن و سنت‌گراهای غرب داشت؛ یعنی اندیشه‌های آنها را از این زاویه بررسی کرد که با مدرنیته مواجهه سلبی داشتند؛ یعنی همان گونه که دوره پسامدرنیته شورشی علیه مدرنیته و غرب غربت‌زده و مادیت‌بنیاد و بریده از روح هستی به‌شمار می‌آید، این اندیشمندان و جریان سنت‌گرایی نیز شورش علیه مادیت کور و کمیت‌زده تمدن غربی هستند. در خصوص کربن می‌شود تلقی مثبت داشت و گفت امثال او نشان بیداری دگرباره انسان غربی هستند؛ انسان خویشتن خویش گم‌کرده، انسانی که خویشتن را خدا انگاشته است و خویشتن انسانی الهی خویش را گم کرده است. به نحوی اینها نماد بازگشت خویشتن انسانی ـ الهی آدمی در حیات بشر غربی قلمداد می‌شوند.

ایشان در ادامه، زاویه دید خود نسبت به افکار سنت‌گرایان و هانری کربن را تغییر داد و گفت: از نگاه ایجابی، وجود امثال کربن و پیدایش هویت‌هایی از این دست، که هویت پیشین خودشان را ترک می‌کنند و در یک انقطاع تاریخی از پیشینه فکری، فلسفی و تمدنی خود، در ظرف و تمدن و بستر فرهنگی و جهان زیست دیگری تنفس می‌کنند، برای ما یک معنا و پیام دارد و آن هم، پیام سرزندگی و زایایی و پایایی و پویایی حکمت‌های شرقی و خاصّه حکمت اسلامی و بالاخص حکمت صدرایی و خاص‌الخاص حکمت نوصدرایی است. اینها گمشده خود را در حکمت اسلامی و دیانت اسلامی می‌یابند و این نشان می‌دهد دیانت اسلامی همچنان دارای ظرفیت و زنده است و می‌تواند عطش‌ها را پاسخ دهد. چون این شخصیتها علامت عطش انسان معاصرند که در جستجوی معنویت وحیانی و آبشخور عقلانیت فیاض شیعی به منطقه ما آمدند و گمشده خود را در حکمت اسلامی و شیعی یافتند. این نشان می‌دهد که ما باید به میراث غنی و قوی و عظیمی که از سلف در حوزه حکمت داریم و نیز میراث معنوی و وحیانی پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) در اختیار دارد اهتمام خاصی داشته باشیم.

ایشان پس از اشاره به متن نامه امام خمینی(ره) به گورباچف، خاطرنشان کرد: جهت ایجابی افکار امثال هانری کربن پیامی برای ما دارد و جهت سلبی آن، پیامی برای غرب. امثال رنه گنون، شوان و حتی کربن الگوهای مناسبی برای ما نیستند. کربن کسی مثل ماست که گمشده‌اش را در محضر علامه طباطبایی پیدا کرده است؛ یعنی یک معرفت واسطه است. او می‌تواند الگوی مردم و جوانان فرانسوی باشد، اما نمی‌تواند الگوی جوان ایرانی باشد؛ چون ما به منابع و سرچشمه دسترسی داریم و می‌توانیم آثار ملاصدرا و ابن‌سینا را بخوانیم؛ ما با علامه طباطبایی معاصریم و شارحان بزرگی مثل آیت‌الله جوادی آملی را داریم که شاید بزرگ‌ترین شارح صدرا در عصر ما باشد. نسخه شفابخش نسل جوان ما در دسترس رنه گنون و سید حسین نصر و هانری کربن نیست، بلکه نسخه شفابخش در دستان خود ملاصدرا، ابن‌سینا و مفسران و فیلسوفان نوصدرایی مانند علامه طباطبایی، استاد مصباح، آیت‌الله جوادی آملی، آیت‌الله حسن‌زاده آملی و... است.

برای مطالعه بخش‌های دیگر این گزارش، لینک‌های پیوست در منوی سمت چپ را دنبال نمایید.



با انتخاب لینک کانال تلگرام در قسمت «صفحه اینترنتی مرتبط» به ما ملحق شوید.

http://bashgah.net/fa/content/print_version/97866 (Tue Nov 21 23:10:46 2017)