شنبه ۲۵ آذر ۱۳۹۶
بر خط: 5358
Bashgah.net باشگاه اندیشه

بــاشگاه مـــن

1433 بازدید
ناتو و مدیریت بحران

مسئله مدیریت بحران می‌تواند در برگیرنده اقدامات نظامی و غیرنظامی -در وضعیت ملی و یا بین‌المللی- در پاسخ به تهدیدات باشد. یک بحران می‌تواند سیاسی، نظامی یا حتی انسانی بوده و یا می‌تواند ناشی از منازعات سیاسی و مسلحانه، رویدادهای تکنولوژیک و بلایای طبیعی باشد. در یک بیان کلی، مدیریت بحران مرکب از ابزارهای متفاوت برخورد با اشکال متفاوت بحران‌ است.
نقش ناتو در مدیریت بحران‌های‌ دوران جنگ سرد به دو شکل صورت می‌گرفت: نخست، جلوگیری از هرگونه کشمکش و منازعه‌ای که می‌توانست بین این سازمان و بلوک شرق رخ دهد. یعنی در زمان بروز بحران، ناتو و اعضای آن تمرکز خود را بر پیشبرد اقدامات سیاسی در پیشگیری از بحران، همگام با طرح‌ریزی اقدامات نظامی در راستای پایان دادن هرچه سریع‌تر به آن قرار می‌دادند و دیگری نقش ناتو در تلاش جهت نزدیکی و آشتی بین اعضای خود بود که نمونه قابل توجه آن مربوط به روابط ترکیه و یونان می‌شد.
پس از پایان جنگ سرد، مسئله مدیریت بحران ناتو معمولاً در چارچوب مباحث داخلی این سازمان قرار می‌گیرد؛ گاهی به مفهوم مداخله ناتو در منازعات ماورای سرزمین‌های متحدین و گاهی به شکل وسیعتری بر هر اقدامی غیر از نقش سنتی متحدین در دفاع سرزمینی مربوط می‌شود. (Roper, 1998) همچنین، موضوع مدیریت بحران به اجلاس واشنگتن و مفهوم استراتژیک ناتو که در آن به عنوان وظیفه امنیتی و بنیادین متحدین شناخته می‌شود، باز می‌گردد. بر همین اساس، ناتو جهت افزایش امنیت و ثبات در حوزه اروپا-آتلانتیک آماده است تا مورد به مورد و از طریق اجماع در انطباق با ماده 7 پیمان واشنگتن در جلوگیری موثر از بروز منازعات و تعهد فعالانه در مدیریت بحران‌هایی که در برگیرنده عملیات‌ پاسخ به بحران است، شرکت کند. بعلاوه، به شکل موفقیت‌آمیزی، حمایت از قابلیت جمعی مدیریت بحران جزء جدا نشدنی رویکرد ناتو نسبت به حفظ صلح و تقویت امنیت و ثبات حوزه اروپا-آتلانتیک است. برخورد و واکنش‌ ناتو در مقابل بحران‌ها به سه شکل زیر صورت می‌گیرد:
- دفاع دستجمعی درمقابل بحران‌ها؛
- عملیات‌ پاسخ به بحران‌ها؛
- عملیات‌ مربوط به بلایای طبیعی، تکنولوژیکى و انسانی.
دفاع دستجمعی در مقابل بحران‌ها در چارچوب ماده 5 پیمان واشنگتن قرار می‌گیرد؛ درحالیکه عملیات‌ پاسخ به بحران‌ها، در برگیرنده عملیات‌ نظامی ناتو در خارج از ماده 5 است که مورد اخیر شامل حمایت از فرآیند صلح در مناطق پرمنازعه تحت عنوان "عملیات‌ حمایت از صلح" می‌باشد. کارویژه‌های حمایت از صلح عبارتند از: حفظ و تقویت صلح، پیشگیری از منازعه، ایجاد مصالحه، صلح‌سازی و عملیات‌ بشردوستانه. در همین راستا، مأموریت‌ها و عملیات‌ ناتو در بالکان، افغانستان و حمایت از سربازان لهستانی مستقر در عراق در چارچوب عملیات‌ پاسخ به بحران‌ها قرار می‌گیرند. (NATO Topics, 2007) جنبه دیگر مدیریت بحران، واکنش‌های هماهنگ به بلایا و امور فوق‌العاده یا اضطراری حوزه اروپا-آتلانتیک است. در همین جهت، "مرکز هماهنگی واکنش به بلایای اروپا-آتلانتیک " در مقر ناتو و در درون "هیئت رئیسه برنامه‌ریزی اضطراری داخلی متحدین " (ژوئن 1998) تأسیس گردید. (NATO Publications, 2001)، عملیات امدادرسانی به زلزله‌زدگان پاکستانی (در اکتبر 2005 که با کشته شدن 80 هزار نفر و آواره شدن سه میلیون نفر همراه بود) و مساعدت به کشورهای مبتلا به بلایای طبیعی در ترکیه، اوکراین، پرتغال وآمریکا نیز از جمله مأموریت‌های ناتو در همین راستا می‌باشند. اما به طور کلی، سیستم پاسخ به بحران ناتو ، سیستم اطلاعات و هشدار ناتو ، سیستم برنامه‌ریزی عملیاتی ناتو و ترتیبات برنامه‌ریزی اضطراری مدیریت بحران ناتو نیز، به منظور پشتیبانی از نقش مدیریت بحران این سازمان ایجاد شده‌اند. (NATO Topics, 2009a)
از آنجا که نقش مدیریت بحران ناتو، از توسعه منازعات بالکان تفکیک ناپذیر می‌باشد، در چارچوب مأموریت‌های واقع شده در اروپا، به بررسی اجمالی مدیریت بحران ناتو اشاره می‌شود. سه مأموریت اولیه ناتو در بوسنی و هرزه گوین، کوزوو و مقدونیه صورت گرفت. ناتو در بوسنی و هرزه گوین در سال 1995 با انجام حملات هوایی، برای نخستین بار مدیریت بحران و عملیات صلح در خارج از سرزمین هم‌پیمانان خود را به عهده گرفت و به مدت 9 سال از دسامبر 1995 تا دسامبر 2004 عملیات حفظ صلح در این کشور را رهبری نمود؛ هر چند که در همین سال مسئولیت رهبری این نیرو را به اتحادیه اروپا واگذار نمود اما مرکزی را به منظور اصلاحات دفاعی و آماده‌سازی بوسنی برای عضویت در برنامه "مشارکت برای صلح "، در این کشور تأسیس کرد. بر اساس پیمان صلح دیتون در دسامبر 1995 در پاریس، نیروی اجرایی تحت رهبری ناتو، آیفور IFOR)) با ظرفیت 60 هزار نفر به مدت یکسال برای نظارت بر اجرای جنبه‌های نظامی این پیمان و ایجاد فضای امن برای بازسازی سیاسی و مدنی این کشور تأسیس شد و در پی آن تمام نیروهای کشورهای عضو و غیر عضو ناتو تحت فرماندهی واحد نیروی آیفور درآمدند. (سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) (کتاب سبز)، 1386: 137)
در 1996 بر پایه طرحی که از طرف "شورای اجرای صلح" و گروه ویژه متشکل از کشورها و سازمان‌های بین‌المللی شریک در فرایند صلح دیتون و نیز مطالعات خود ناتو در خصوص گزینه‌های امنیتی ارائه شد، این سازمان (ناتو) نیروی 32 هزار نفری را تحت عنوان "نیروی ثبات" یا اسفور (SFOR) با هدف کاهش نیروی نظامی در کنار حفظ ثبات و تحکیم صلح تشکیل داد. نهایتاً ناتو در اواسط 2004 تلاش کرد تا تنها، نیروی بازدارنده 7 هزار نفری را (از اسفور) باقی گذارد؛ در آخر نیز نیروی نظامی متعلق به اتحادیه اروپایی با عنوان اِیفور (EUFOR) مسائل امنیتی-نظامی بوسنی و هرزگوین را برعهده گرفت.
تاریخ ریشه‌های منازعه کوزوو به سال 1989 باز می‌گردد که میلوشوویچ، رئیس جمهور وقت یوگسلاوی، با پایان دادن به خودمختاری کوزوو، این ایالت را تحت کنترل مستقیم بلگراد درآورد. (خادمی، 1384: 121) در پی کشتار هزاران آلبانی تبار کوزوو و اخراج بیش از 800 هزار نفر از خانه‌هایشان و پس از بی توجهی میلوشوویچ نسبت به تلاش‌های دیپلماتیک برای حل صلح آمیز بحران، به همراه احتمال خطر سرایت آن به کشورهای دیگر، ناتو رهبری عملیات حفظ صلح را در 1999 (پس از پایان 77 روز بمباران هوایی و پذیرش شکست از سوی میلوشوویچ) با هدف پشتیبانی از تلاش‌های گسترده جامعه بین‌المللی برای ایجاد صلح و ثبات در این ایالتِ مورد مناقشه برعهده گرفت. ویسلی کلارک فرمانده ناتو در آن زمان گفت: «هدف حملات هوایی متوقف ساختن خشونت در ایالت کوزوو و وادار ساختن میلوشوویچ به پذیرش طرح صلح بین‌المللی در کوزوو می باشد.»(ولی اللهی ملکشاه و جعفری، 1380: 68) سرانجام موافقتنامه‌ای نظامی-فنی بین ناتو و جمهوری فدرال یوگسلاوی به امضاء رسید. اما تنها پس از تایید آغاز خروج نیروهای یوگسلاوی از کوزوو بود که ناتو توقف عملیات هوایی را اعلام کرد. در ادامه نیرویی تحت رهبری ناتو با عنوان کی‌فور (kfor) متشکل از 50 هزار نفر از کشورهای عضو، کشورهای شریک و برخی تحت فرماندهی واحد این سازمان در کوزوو مستقر شد. اما با از سرگیری خشونت‌ها و درگیری‌ها در این ایالت (مارس 2004) بین آلبانی تبارها و صرب‌ها، ناتو 2500 نیروی مازاد برای کی‌فور ارسال کرد. مسئله این ایالت نهایتاً با اعلام استقلال آن، در سال 2008 که در واقع نشان دهنده شکست سیاست چند نژادی در بالکان بود، به پایان رسید.
مداخله ناتو در جمهوری مقدونیه (ژوئن 2001) به دنبال درخواست رئیس‌جمهور مقدونیه مبنی بر کمک ناتو در جهت انحلال ارتش آزادی بخش ملی و خلع سلاح گروه‌های آلبانی‌تبار در کشورش با هدف مهار درگیری‌ها و کشمکش‌های فزاینده بین دولت و شورشیان آلبانی‌تبار و جلوگیری از آنچه می‌توانست به یک جنگ تمام عیّار منتهی شود، صورت گرفت. براساس موافقتنامه چارچب آهرید در آگوست 2001 نیروهای ناتو توانستند وارد این کشور شده و در ابتدا مأموریت 30 روزه «عملیات برداشت اساسی » را با هدف جمع‌آوری و نابودی تمامی سلاح‌های اعضاء داوطلب تحویل اسلحه ارتش آزادی بخش ملی، راه اندازی کردند (سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) (کتاب سبز)، پیشین: 145) در سپتامبر 2001 متعاقب درخواست رئیس‌جمهور مقدونیه مبنی بر ارسال نیروی نظامی ناتو به منظور حفاظت از ناظران بین‌المللی طرح صلح مقدونیه، نیرویی با ظرفیت 700 نفر تحت عنوان "عملیات روباه کهربایی " راه اندازی شد. در ادامه بار دیگر با درخواست رئیس‌جمهوری مقدونیه مأموریتی تحت عنوان "عملیات هارمونی متحد " در دسامبر 2002 جهت حمایت از دولت مقدونیه انجام پذیرفت و البته در مارس 2003 این مأموریت برعهده اتحادیه اروپا قرار گرفت. از آن پس ناتو نیز دفتری را در اسکوپیه به منظور پیشبرد اصلاحات دفاعی و مشارکت آن در «طرح اقدام برای عضویت» راه اندازی کرد. (همان: 146)

پی نوشت:
1. Roper, John (1998), ''Nato''s New Role in Crisis Management'', Available at:
http://www.ciaonet.org/wps/roj01/index.htm, (last accessed 27 Sep 2009.
2. NATO Topics (2007), ''Crisis management: What does it mean in practice?'', Available at:
http://www.otan.nato.int/issues/crisis_management/practice.html (last accessed 27 Sep 2009).
3. NATO Publications (2001), ''Crisis Management'', Available at:
http://www.nato.int/docu/handbook/2001/hb0703.htm (last accessed 27 Sep 2009.
4. NATO Topics (2009a), ''Crisis management'', Available at:
http://www.nato.int/issues/crisis_management/index.html (last accessed 27 Sep 2009).
5. سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) (کتاب سبز)، (تهران: مرکز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، 1386).
6. خادمی، غلامرضا ، "تحلیلی بر حضور ناتو در بالکان: اقدامات ناتو در بالکان و مسئله گسترش ناتو"، مطالعات منطقه‌ای؛ جهان اسلام، شماره 21-22، (بهار و تابستان 1384).
7. ولی اللهی ملکشاه، حبیب اله؛ جعفری، احمد، ریشه‌های بحران کوزوو و دخالت نظامی ناتو، (تهران: مرکز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، 1380).

تاریخ انتشار در سایت: ۶ اسفند ۱۳۸۸
نقش ها
عناوین
رسته: 3