جمعه ۲۸ مهر ۱۳۹۶
بر خط: 1325
Bashgah.net باشگاه اندیشه

بــاشگاه مـــن

1594 بازدید
اندیشمندِ دفاع مقدس

یکم: مسئله‌ای معرفتی
پرسش از چگونگی پیدایش و رشد اندیشه، متوقف و موقوف به پرسشی پیشینی‌تر است که آیا میان نظر و عمل، رابطه‌ای برقرار است؟ به بیان روشن‌تر، آیا اندیشه در خلاء متولد می‌شود و انسان، تا چه حد فارغ از زمانه‌اش توان اندیشیدن دارد؟ اگر این مقوله را در فلسفه بررسی کنیم، تکلیف بقیه معارف بشری روشن است. برخی بر این باورند که فلسفه وحدت‌گرای افلاطونی، آینه‌ای از دغدغه سیاسی او برای توجیه حکومت فیلسوف - شاه بوده است؛ افلاطون، دموکراسی آتنی را منشاء قتل سقراط می‌دانست. به همین منوال، فلسفه کانت نمودی از توجیه فیزیک نیوتنی و اندیشه هگل، توجیه دولت پروس و متأثر از انقلاب فرانسه بوده است. این حکایتِ معرفتی در قرن بیستم هم ادامه داشته و عقل‌گریزی فلسفه‎های اگزیستانس و حتی نسبی‌گرایی فلسفه‎های تحلیل زبانی را متأثر از جنگ جهانی دوم می‌دانند؛ هیتلر اوج تعقل تجدد شناخته می‌شود و عقل‌گریزی پیامد عقل مدرن. تنها به همین نمونه اکتفا کنیم که فرانتس روزنتسوایک، فیلسوف اگزیستانسیالیستی است که فلسفه‌اش، حاصل نوشته‎هایی است که بر کارت‌پستال‎های ارسالی به پشت جبهه‎های جنگ می‌نوشته است. (دلاکامپانی، 1380: 141) سیری متأملانه در این طرح مسئله، امروزه در رشته‎هایی همچون «فلسفه فلسفه» یا «جامعه‌شناسی فلسفه» قابل پی‌گیری است و مجالِ پرداختن تشریحی به آن، در این مقال کوتاه میسر نیست. مَخلصِ کلام در بند یکم، این‎که اندیشه‌ورزیِ آدمی و مفهوم‌سازیِ بشریِ او، در بستری از تحولات فردی و اجتماعی شکل می‌گیرد.

دوم: تعیین نسبت‌ها
سید مرتضی آوینی را برخی شاگردِ استاد ندیده مرحوم سید احمد فردید می‌دانند. هرچند او، خود در آثارش نامی از فردید نیاورده است.
در نگاهی تاریخی‌تر، آوینی خود تا مدتی اندک قبل از انقلاب، تکلیفش را با روشنفکری و احوالاتش، روشن کرده بود. انقلابِِ معنوی او، پایان نگرش مثبت‌اش به هنرِ غرب، فلسفه تجدد، مارکوزه و اندیشه انتقادی و تمامی مقولاتی بود که البته اغلب هم، از زاویه هنر و دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران با آن‎ها آشنایی یافته و بعدها کامل‌تر شده بود. همین روشن بودن تکلیفش با روشنفکری است که در «حلزون‌های خانه به دوش» نمایان می‌شود و «توسعه و مبانی تمدن غرب»، نه تشریحِ غرب، بلکه نقد و گاه طرد غرب است. اما می‌ماند تعیین نسبتش با دیگر منتقدان غرب و منتقدان روشنفکری. شایسته اشاره در همین‌جاست که نگارنده، نمی‌کوشد اندیشه آوینی را وابسته به این و آن کرده و سهم این و آن را از اندیشه آوینی تعیین کند. آوینی اندیشمندی مستقل در جایگاه خودش است. اما به حکم همان قاعده بند یکم، نمی‌توان از تأثیراتی که از دیگران پذیرفته چشم پوشید. آوینی از مرحوم فردید متأثر بوده است. آوینی در نقد غرب اغلب یا به سراغ نقد «توسعه و مبانی تمدن غرب» می‌رود و قبح تمدن غرب را در غلبه نگاه اقتصادی‌اش می‌داند یا اغلب آثارش در نقد و بررسی سینما و هنر مدرن است.(ن.ک. مبنای توسعه و مبانی تمدن غرب، 1386) او در ابتدا و در سال‎های 1367 تا 1369 در سرمقاله‎های مجله سوره، فرهنگ غرب را با تکنولوژی‌اش بیگانه می‌داند و سینما، تلویزیون، و... را از مظاهر تمدن غرب قلمداد می‌کند. (آیینه جادو) اما در ادامه در سال 1371 در طی مصاحبه‌ای درباره ویدئو و رواج آن در کشور اظهار می‌دارد که اگر چه نمی‌توان از رواج تکنولوژی- در آن‎جا منظورش ویدئو است - در کشورمان جلوگیری کرد، اما باید آن‌را در خدمت گرفت و البته در همان جا کامپیوتر را خطرناک‌تر از ویدئو می‌داند. (رستاخیزجان، 85-122) استفاده از اتومبیل و یخچال و جارو برقی و ماشین لباسشویی و حتی تلویزیون و کامپیوتر می‌تواند تحت «شرایطی خاص» با سنت و دین‌داری جمع شود. اما رویکرد تام تاریخی به تمدن غرب یعنی آن‎چه که در ژاپن امروز روی داده است، نمی‌تواند بدون انصراف از دین و سنت محقق شود، مگر آن‎که در بطن دین و سنت یک قوم - ادیان ژاپنی - آمادگی لازم برای همسویی با آن موجود باشد (فردایی دیگر، 11) این عبارات، و البته عباراتی بسیار نظیر این، عباراتی فردیدی است. اما آن‎چه وجه فراغ و تمایز آوینی و مرحوم فردید است، تأملی عمیق‌تر را می‌طلبد.

سوم: نگرش تاریخی
فلسفه انقلاب اسلامی، وجه فراغ اندیشه آوینی و مرحوم فردید است. اگر چه فردید، هایدگر را یگانه فیلسوف مفید به حال جمهوری اسلامی و ولایت فقیه می‌دانست (دیدار فرهی، ص11)، اما شاید نه از روی غرض و مسائل شخصی، که الله اعلم، بلکه بر مبنای انگاره‎های معرفتی‌اش، نمی‌توانست از انقلابی‌گری حمایت کند. فردید حتی حرکت انقلابی «در این زمانه» را نوعی غرب‌زدگی می‌دانست و آن را تأثیرپذیری از جریان‌های چپ قلمداد می‌کرد که خود در غرب، زاده شده بودند. «تفکر فردید درست یا نادرست هیچ موضع عملی نداشت. خودآگاهی، صرفا تفکر فلسفی و دل‌آگاهی، صرفا سیر احوال است. غایتی که این تفکر می‌جست هرچند حقیقتی دینی است، لیکن این حقیقت نیز نه با شریعت - که مستوری قرب نوافل است - و نه با رسم و عادت - که صرف تقلید است - و نه با حکومت و سیاست فرا نمی‌رسد. این حقیقت در اسم تاریخی عصر تکنولوژی مستور و منهمک در متافیزیک است و ظهورش به پس فردا موکول می‌شود. باز بنا به تفکر فردید آمادگی برای این پس‎فردا از راه خود آگاهی و دل‌آگاهی ممکن است نه یورش و کوبش عوامانه.» (سیاوش جمادی، خردنامه‌ همشهری، 38:1386).
این نگاه مرحوم فردید، برخاسته از فلسفه تاریخی است که البته مشهور هم شده است. تاریخ در منظر فردید، پریروز، دیروز، امروز، فردا و پس فرداست و آنان‎که اندیشه فردید را می‌شناسند، تصدیق خواهند کرد که ظهور یک حوالت تاریخی، منوط به از میان رفتن حوالت تاریخی قبلی است و تغییر حوالت تاریخی، نه با انقلاب و جنگ و امثال این مقولات، بلکه از جایی دیگر رقم می‌خورد. فلسفه تاریخ فردیدی، فلسفه تاریخ هایدگری است و فلسفه هایدگر هرچه باشد، اندیشه و فلسفه تاریخ دینی و البته شیعی نیست و متعلق به غرب است. دشوارتر آن است که نگاه فردیدی، نه تنها با انقلابی‌گری نبوده، بلکه مخلِّ وجوه ایجابی اندیشه‌ورزیِ پس از انقلابی است. در اندیشه فردیدی، در وجه ایجابی‌اش، پناه بردن به حکمت انسی و طریقت عرفانی عالم اسلام- عرفان در قرائت ابن‌عربی و دیگر عرفای اسلام - بسی خوشایندتر از شریعت و احکام اسلام -که بنا به تفسیر فردید مستوری قرب نوافل بوده - است و امام بیش از آن‎که فقیه یا فیلسوف اسلامی باشد، عارف و مرید ابن‌عربی معرفی می‌شود و راز انقلاب اسلامی در همین عرفان امام شناخته می‌گردد. (دیدارفرهی، 470-475)
اما تقابل‌های «معرفتی»ِ ضمنی و پنهانی که میان اندیشه مرحوم فردید و انقلاب اسلامی و لوازم معرفتی آن رخ نموده و گاه می‌نماید را می‌توان از منظر همان فلسفه تاریخ نگریست. در اندیشه امام (ره) و مرحوم مطهری و دیگر علمایِ «دینیِ» انقلابی، تاریخ، صورت دیگری دارد. بخش قابل توجهی از این اندیشه، صرف خودشناسی و نه غرب‌شناسیِ صرف شده است؛ تاریخ اسلام و پیامبر(ص) را مبنای تعریف حکومت اسلامی قرار می‌دهد و تاریخ غرب را بر مبنای تاریخ اسلام تفسیر می‌کند. تاریخ بشری نه بر اساس متافیزیک یونانی و مدرنیته و پست‌مدرنیته تعریف می‌شود، بلکه از انبیاء آغاز و به مهدی موعود(عج) «با تفسیر دینی» ختم می‌شود و فهم تاریخِ غرب، ذیل تاریخ اسلام صورت می‎گیرد. به همین جهت است که به مشکلی که نگاه تاریخیِ فردید در تقسیم‌بندی دیروزین تا پس‌فردایی در تعیین جایگاه ظهور اسلام و نیز وقوع انقلاب اسلامی دارد (محمدمنصور هاشمی، 104:1383) مواجه نمی‌شود. بیش از این سخن گفتن در باب تمایزات فلسفه تاریخ شیعه و فلسفه تاریخ هایدگر، هرچند روشن است، اما در این مقال نمی‌گنجد.

چهارم: اندیشه آوینی کجاست؟
اما جایگاه اندیشه آوینی در این میان کجاست؟ آوینی در داستان نقد غرب و مواجهه انتقادی با روشنفکران، با فردید هم‎داستان و البته از او متأثر است. با این همه، آوینی با تأثیری که از انقلاب و امام خمینی(ره) پذیرفته مانند مرحوم فردید، دل به آینده پس‎فردایی نمی‌بندد. در کنار نقد غرب به مبانی تمدن اسلامی برمی‌گردد و می‌گوید: «مقصد این است که حقیقتا نظر اسلام را پیدا کنیم، چه در تأیید این تمدن جدید باشد و چه در رد آن.» (توسعه و مبانی تمدن غرب، 3:1386) شهید آوینی را نمی‌توان فردیدی خواند. آرای او به حضرت امام(ره) نزدیک‌تر است تا مرحوم فردید. حکومت اسلامی دغدغه‌اش است و فیلم‌های روایت فتحِ وی نشان از اعتقاد به حضور مستقل و داعیه استقلال اسلام از غرب دارد. البته باید توجه داشت که آوینی در پی درک فلسفی غرب آن‌چنان که فردید بود، نبوده ‌است. یکی از تفاوت‌های عمده وی با اندیشه فردیدی این است که وی در باب وجه ایجابی تمدن اسلامی و برقراری حکومت اسلامی، ایده دارد. نه در سنت شرق و غرب به شیوه اندیشه فردیدی‌ گرفتار می‌شود و می‌ماند و نه خود را نیازمند جعل واژه‎هایی برای معادل‌سازی ادبیات غربی می‌داند. در نظر او بدون شک اگر قصد بررسی مبانی تمدن غربی و مقابله با معیارهای آنان در باب توسعه اقتصادی را نداشتیم، هرگز به سخنان غربی‌ها گوش نمی‌کردیم. چراکه به‎راستی در غرب خبری نیست (همان:98). غرب برای او پایان یافته است و انقلاب اسلامی، «آغازی بر یک پایان» و یا بعثت تاریخی انسان و ظهور انسان کامل است. از این رو اگر چه «فردایی دیگر»ِ او، مشتمل بر تعبیراتی شبیه تعابیر مرحوم فردید است، اما هم عمل انقلابی او و هم «فتحِ خون» او امکان تفسیر متفاوتی از «فردایی دیگر» را به‎دست می‌دهد. مرحوم مددپور معتقد بود آوینی نگاهش را از فردید می‌گیرد و از سخنان امام بهره‌مند و متأثر می‌شود و او را بیش‌تر، متأثر از فردید می‎پنداشت (دیدارفرهی، 479)، اما به نظر می‌رسد بر خلاف مرحوم مددپور، بایست اذعان داشت که آوینی نگاهش را از امام می‌گیرد و از سنت فردید، تنها بهره‎هایی می‌برد.

پنجم: اندیشمند دفاع مقدس
با توجه به بند یکم، اندیشه‎ها در ربط مستقیم با عمل، زاده می‌شوند. اندیشه آوینی نیز در ربط با عمل انقلابی زاده شده و رشد یافته است.
او در جایی از «راه» رفته می‌گوید و به همین جهت، حضور در جبهه را ادامه می‌دهد. بگذارید او را «فیلسوف دفاع مقدس» بنامیم و البته به‎لحاظ ابهامِ احتمالی ناشی از لفظ فلسفه، «اندیشمندِ دفاع مقدس». او از انقلاب اسلامی و اندیشه امام (ره) توشه لازم را برداشته و حضور جدی‌اش در دفاع مقدس است.
نوشته‎های آوینی، نه بری از خطایند، چون مفهوم‌پردازی و نظرورزیِ بشری‌اند، نه آیینه جادوی او، آموزگار خوبی برای آموختن هنر و سینمای غرب است، چون متون بهتری برای آموختن سینما وجود دارد، و نه توسعه و مبانی تمدن غرب، منبعی مطلوب برای شناخت تجدد است، چون متونی سطح بالا نیستند. (برای موارد بیشتر ن.ک: مظاهری، نشریه هابیل، 1385) اما پرداختن به اندیشه آوینی، در بستری تاریخی و در ربط با عمل او معنا می‌یابد.
بنا به‎گفته خودش، «آن‏چه که انسان می‏نویسد همیشه تراوشات درونی خود اوست، همه‏ی هنرها این‏چنین‌اند. کسی هم که فیلم می‌سازد اثر تراوشات درونی خود اوست.
اما اگر انسان خود را در خدا فانی کند، آن‏گاه این خداست که در آثار ما جلوه‌گر می‌شود. حقیر این‏چنین ادعایی ندارم‏‏؛ اما سعی‌ام بر این بوده است.» (آوینی، زندگی‎نامه خودنوشت، بی‌تا)
اندیشه و عمل آوینی به هم گره خورده‌اند، چنان‎که «برخی» معتقداند، سرآغاز نوعی اندیشیدن و البته نوعی زیستنِ متفاوت است. بدون درک این تفاوت و بسترهای تاریخی آن، در عمیق‌ترین لایه‎های خود، طبیعی است که آثار آوینی همچنان در قیاس با مکتوبات فلسفی، هنری و امثال آن‎ها، در هر بابی، آثار و اندیشه‌ای دست دوم محسوب شوند. اگر جنگ هشت ساله، اتفاقی عظیم در عالم بشری فهم شود، نیاز به فهم و تأمل در اندیشه «اندیشمند دفاع مقدس» را یادآوری می‌کند. اجازه دهید منتقدانه بپرسیم، جنگ هشت ساله و ادبیات و تاریخ آن، اگر در مجموعه انقلاب اسلامی-به عنوان آغاز گونه‌ای از متفاوت زیستن و اندیشیدن به غرب و تجدد- و اتفاقات معماگونه جامعه ایران در این 30 سال، فهم گردد، چه کم از دیگر تحولات تاریخ تجدد اروپا و غرب دارد که اندیشه آوینی را به‎رغم ساده‌نویسیِ ظاهری‌اش، و با قبول نقد و ابرام‌ها، و البته در کنار دیگر اندیشه‎هایی از این قبیل، دچار برخورد سطحی کرده‌ایم یا در چهارچوب اندیشه‎ها و فلسفه‎های اگر نگوییم ناسازگار، دست کم ناهمگون با فلسفه انقلاب اسلامی فهم و تفسیر می‌کنیم.


تاریخ انتشار در سایت: ۶ اردیبهشت ۱۳۸۹
نقش ها
نویسنده : رضا قائمی
عناوین
رسته: 1