جمعه ۲۹ دی ۱۳۹۶
بر خط: 4476
Bashgah.net باشگاه اندیشه

بــاشگاه مـــن

851 بازدید
همه آتش‏ها زیر سر قلیان است

«وقتى که کریستف کلمب، کاشف بزرگ، به دنبال چندین ماه تلاش در کنار جزیره‏اى، که امروزه به کوبا شهرت دارد، لنگر انداخت، با جهانى رویاروى شد که تازگى‏هاى فراوانى برایش داشت! وى و همراهانش در این جزیره ناشناس، دیدنى‏هاى جدیدى مشاهده کردند. آنان دیدند بومى‏ها، لوله‏اى از برگ خشک گیاهى را که به هم پیچیده است، در دست دارند و به لوله آتش‏بازى که بچه‏ها در عید بازى مى‏کنند، شباهت دارد. یک سرش را آتش زده و سر دیگر را مى‏مکند و دود آن را با هوا استنشاق مى‏کنند. این استنتشاق دود، نوعى سستى و رخوت پدید مى‏آورد و آدمى خستگى را احساس نمى‏کرد. لوله یادشده را بومیان «تاباکوس» مى‏نامیدند. بدین ترتیب دریانوردان اسپانیایى نخستین بار توتون را شناخته و به تقلید از بومیان به کشیدن آن پرداختند.»

تاریخچه قلیان در ایران‏
«قلیان وسیله‏اى آبى است براى کشیدن تنباکو که در خاورمیانه و آسیاى مرکزى متداول است. در فارسى به صورت قلیان و غلیان نیز ثبت شده و گاه نارگیلى نیز نامیده شده است. قلیان براى استفاده از دود حاصل از تماس ذغال گداخته و تنباکوست که به این عمل کشیدن «قلیان» مى‏گویند.
تاریخ دقیق اولین استفاده از قلیان در ایران مشخص نیست با این حال، بنا به نوشته سیریل الگو، «اولین بار ابوالفتح گیلانى (متولد 1588) پزشک ایرانى دربار اکبر اول، سطان مغول هند بود که دود تنباکو را از یک ظرف آب عبور داد تا آن را خالص‏تر و سرد کند و از این طریق قلیان که در شبه‏قاره به «حقه» معروف است را ابداع کرد.»
نخستین تصویرى که از قلیان به وسیله هنرمندان کشیده شده، احتمالاً تصویر «نشمى کماندار»، کار رضا عباسى، نقاش دربار شاه‏عباس بزرگ است که تا اواخر نیمه نخست سده یازدهم هجرى زنده بوده است.
جهانگردان اروپایى که به ایران سفر کرده‏اند، از آن جمله «تاوارنیه» که در دوران صفویه به ایران آمد، به قلیان و کشیدن تنباکو در ایران اشاره کرده‏اند. از جمله وى نوشته است که «ایرانیان تنباکو را با دستگاه کاملاً اختصاصى مى‏کشند. در کوزه گلى دهان گشادى به قطر سه انگشت، تنه قلیانى از چوب با نقره که سوراخى در وسط دارد، قرار مى‏دهند و بر سر آن مقدار تنباکوى نم‏دار با اندکى آتش مى‏گذارند و در زیر قلیان سوراخ ممتدى است که در حالى که نفس را بالا مى‏کشند، دود تنباکو با شدت از امتداد سوراخ پایین آمده و درون آب که به رنگ‏هاى گوناگون مى‏آمیزد، داخل مى‏شود این کوزه مرتباً تا نصفه آب دارد دودى که در آب است به سطح مى‏آید و هنگامى که نفس را بالا مى‏کشند، از نى قلیان دود به دهان وارد مى‏شود. به واسطه آبى که به قلیان مى‏ریزند، دود تنباکو تصفیه مى‏شود و کمتر ضرر مى‏رساند. والا با این همه قلیان که مى‏کشند، مقاومت براى آنها غیر ممکن است ایرانیان اعم از زن و مرد، به طورى از جوانى عادت به کشیدن تنباکو کرده‏اند، که کاسبى که باید روزى پنج شاهى خرج کند، سه شاهى آن را به مصرف تنباکو مى‏رساند. او مى‏گوید اگر تنباکو نمى‏داشتم، چطور ممکن بود کیف و دماغ داشته باشم.»
اولئاریوس نیز که در سال 1046 در ایران بوده است مى‏نویسد: چندین گونه ظرف قلیان در ایران ساخته مى‏شد. شیشه‏اى، کوزه‏اى، از جوزهندى (نارگیله)، کدویى که تا نیمه آب مى‏شد و گاهى در آن عطر مى‏ریختند.
«شاردن»، جهانگرد دیگر دوران صفوى، در سفرنامه خود مى‏نویسد: شاه‏عباس بسیار کوشید تا از استعمال قلیان در بین مردم جلوگیرى کند براى این کار، روزى در مجلس رسمى دستور داد که به جاى تنباکوى قلیان، مهمانان را با سرگین (پِهن) چاق کنند و سپس در حالى که آنان مشغول کشیدن قلیان خود بودند، گفت این تنباکو را که وزیر همدان براى من فرستاده است و ادعا مى‏کند که بهترین تنباکوى دنیاست، چگونه است؟ آنان همگى از این تنباکو تعریف کردند. آنگاه شاه خطاب بدیشان گفت: «مرده‏شوى چیزى را ببرد که نمى‏توان آن را از پِهن تشخیص داد.»
سرانجام کار مخالفت شاه‏عباس بزرگ با تنباکو به تحریم آن کشیده شد و هنگامى که متوجه گردید سربازانش پول خود را صرف کشیدن توتون و تنباکو مى‏کنند آنها را ممنوع ساخت و بازرگانانى که این دو را به اردوى وى آورده بودند، با تنباکوى خود یکجا سوختند و سربازانى که مرتکب کشیدن توتون و تنباکو مى‏شدند، بینى و لبان‏شان را مى‏بریدند!
قلیان در دوران قاجار بخشى از ضرورت‏هاى زندگى بود اشراف و بزرگان در خانه‏هاى خویش انواع قلیان را نگهدارى مى‏کردند که برخى از آنها جواهرکارى شده بودند واقعه قیام تنباکو در دوران قاجار و در نتیجه فتوایى توسط میرزاحسن شیرازى مبنى بر تحریم مصرف و فروش تنباکو رخ داد.
ضمناً گردشگران پرتغالى، قلیان سنتى خود را که در بین آنها قلیان‏هایى با چند لوله براى استفاده مشترک چند نفر از یک قلیان دیده مى‏شد، در شهرهاى جنوبى و حاشیه خلیج فارس در معرض دید مردم قرار مى‏دادند، از آن زمان پدیده قلیان با فرهنگ ایرانى درآمیخت و مردم به گمان اینکه مصرف تنباکو، خطرى ندارد، آن را به صورت یک سرگرمى پذیرا شدند تا بدانجا که امروزه قلیان در بسیارى از خانواده‏هاى ایرانى، چایخانه‏ها، سفره‏خانه‏ها و مراکز گردشى و تفریحى، جا خوش کرده است!

قلیان، زمینه‏ساز اعتیاد جوانان‏
نوعاً تفاله‏هاى تنباکو که باید در زباله‏دان ریخته و معدوم شوند در قلیان مصرف مى‏گردند. پس در اصلى‏ترین بخش، پدیده قلیان که تنباکوى آن است، از زیانبارترین و بدترین نوع تنباکو استفاده مى‏شود که نمى‏توان آن را کم خطر از مصرف سیگار دانست. دیدگاه کارشناسى در امور دخانیات براین است که درصد سرطان‏زایى از نوع حاد آن در کسانى که قلیان مى‏کشند، بیش از افرادى است که معتاد سیگارند. برخلاف تصوراتى که قلیان را اعتیادآور نمى‏پندارند، این پدیده به علت بالا بودن میزان نیکوتین در خون، خاصیت اعتیادآورى دارد.
البته تهیه و تدارک قلیان پیوسته زمان‏بر است و آسان نیست به همین خاطر، افرادى که از این شیوه دخانیات استعمال مى‏کنند، با دشوارى‏هایى که رو در روى آنان است، روش ساده‏تر را برمى‏گزینند و گاهگاهى به سراغ قلیان مى‏روند. از طرف دیگر کسانى که قلیان را به شکل تفننى استفاده مى‏کنند وقتى به سطح خونى خاص نیکوتن مى‏رسند و در واقع معتاد به مصرف دخانیات مى‏گردند، راهکار آسان‏ترى را که همان مصرف سیگار است براى رفع نیاز خود در نظر مى‏گیرند و به راستى اعتیاد در قلیان‏کشى با روى آوردن فرد معتاد به استعمال سیگار نمایان مى‏شود.
صاحب‏نظران اجتماعى که مصرف قلیان را یک ضد ارزش فراگیر مى‏دانند، براین باورند که قلیان شبیه بازى است و در مصرف آن قبحى وجود ندارد و متأسفانه در میان اقشار جامعه، زشتى ویژه‏اى در پدیده قلیان مشاهده نمى‏شود
تا جایى که در صورت استفاده شدن توسط زن‏ها و بچه‏ها بیشتر به صورت تفنن و تمسخر شبیه مى‏گردد.
قلیان‏کشى، پدیده فعلى جامعه ما نیست. سال‏ها در اقشار مختلف جامعه ایرانى بوده و از آن به عنوان وسیله‏اى براى تفنن و سرگرمى یاد مى‏شود و در تاریخچه مصرف قلیان در ایران، اصلى‏ترین قشرى که قلیان دامنگیر آنان شده است زنانى بوده‏اند که در حاشیه شهرهاى استان‏هاى جنوبى کشور زندگى مى‏کردند.
قلیان به خاطر شکل و شمایلى که دارد گاهى براى تزیین خانه‏ها خریدارى مى‏شود و وسوسه آزمایش آن، خانواده را به سمت قلیان‏کشى سوق مى‏دهد و این در حالى است که این پدیده شیوع مصرفى بالایى ندارد بررسى‏هاى آمارى وزارت بهداشت در سال‏هاى گذشته در سرشمارى شاخصه‏هاى بهداشت طرح سلامت نشان مى‏دهد که در برابر 20 درصد مصرف‏کنندگان سیگار، 2/3 درصد معتادان قلیانى هستند و این اختلاف بیشتر به سبب اختصاص محل‏هاى خاص در سفره‏خانه‏ها و قهوه‏خانه‏ها براى استفاده از قلیان است اگر به شیوه استعمال دخانیات در روش قلیایى بنگریم، درمى‏یابیم که آماده کردن قلیان از حوصله خارج است در خانه‏ها، زن خانواده وظیفه قلیان چاق کردن را دارد و با گسترش آپارتمان‏نشینى این امکان از آنان سلب شده است و افراد قلیانى براى رفع نیاز نیکوتین خون خود، مشترى ثابت قهوه‏خانه‏ها شده‏اند و از آنجایى که آمد و شد به این مکان‏ها در هر زمان ممکن نیست به مصرف سیگار روى مى‏آورند.
به باور یکى از کارشناسان سرطان‏زایى قلیان‏کشى بیشتر از سیگار است وى مى‏افزاید: در قلیان همه عوامل دست به دست هم مى‏دهند و آن را خطرناک‏تر از سیگار مى‏کنند.
نامرغوب بودن تنباکو، درجه حرارت زیاد، تولید گاز2CO و مکش‏هاى ریوى و سرطانى مختلف را براى افراد قلیان‏کش به ارمغان مى‏آورد. درجه حرارت و دود ناشى از تنباکو در سیگار حدود 200 درجه سانتى‏گراد است و همین دما و حرارت در قلیان بسیار بالاتر درجه‏بندى شده است از سویى ذغال‏هاى نیمه سوخته و سوخته آتشدان قلیان، گاز مونواکسیدکربن را مستقیماً به بدن انتقال مى‏دهد و احساس گیجى بعد از مصرف تنباکو که افراد آن را نشانه مرغوبیت تنباکو مى‏دانند در واقع از گاز 2CO است.
یکى دیگر از مضرات قلیان، برخاسته از اسانس‏هاى شیمیایى با بو و مزه میوه‏اى است که این نوع توتون‏ها بر اثر حرارت بالا هیدرولیز مى‏شوند. در قلیان‏کش‏ها، سرطان‏هاى دهان، حلق و حنجره بیشتر دیده مى‏شود و در قلیان همانند پیپ و چپق چون حرارت در راه‏هاى تنفسى فوقانى بسیار اثر مى‏گذارد، دهان، حنجره و حلق در معرض خطر بیشترى هستند و این در حالى است که سرطان‏هاى ریوى در افراد سیگارى بیشتر نمود پیدا مى‏کند مواد بیمارى‏زایى که از تنباکوى عادى و میوه‏اى متصاعد مى‏شود، سازوکار (مکانیسم) دفاعى بدن را از بین مى‏برد و با مساعد شدن زمینه براى بیمارى‏ها افراد به برونشیت و انسداد ریوى حاد مبتلا مى‏گردند در مصرف قلیان مکش ریوى است و باید ریه‏ها را پر کرد. در حالى که براى سیگار، مکش دهانى هست و دود آن قورت داده مى‏شود. بنابراین دود قلیان که مضرتر است با مکش ریوى عمیق‏تر تا انتهایى‏ترین خانه‏هاى ریه نفوذ مى‏کند و گاز مونواکسیدکربن باعث به وجود آمدن زمینه سرطان در خون شده و با غلظت خون، فشار آن نیز پایین آمده و نوسان پیدا مى‏کند. در زمینه خاصیت آب در قلیان باید گفت برخلاف دیدگاههایى که از طرف مصرف‏کنندگان تنباکو در روش قلیان مطرح مى‏شود، آب قلیان در پایین بودن زیان‏هاى تنباکو، نقش اساسى ندارد، آب در واقع دو کار انجام مى‏دهد ابتدا اینکه دماى دود را پایین مى‏آورد زیرا محفظه آتشدان دماى بسیار بالایى دارد که این امر استعمال دود ناشى از تنباکو را غیرممکن مى‏کند، از طرف دیگر آب، نقش صافى (فیلتر) سیگار را بازى مى‏کند و مقدارى از تار یا قطران حاصل از سوختن تنباکو را مى‏گیرد که کدر شدن آب پس از قلیان‏کشى به خاطر حل شدن قیر دوده و جرم در آن است این دو عمل که آب قلیان در آن دخیل است هیچ تأثیرى براى جلوگیرى از رسیدن مواد بیمارى‏زا به بدن ندارد و تنها تنباکو را قابل استفاده مى‏کند.»

ریشه‏هاى اجتماعى قلیان کشیدن‏
روانشناسى معتقد است که قلیان خود انگیزه و کشاننده اصلى نیست کشاننده اصلى، خوش گذراندن است که به تدریج جنبه اعتیاد پیدا مى‏کند روى آوردن بر چنین خوشگذرانى‏هاى ناشى از بیکارى و بى‏مسئولیتى بیشتر افراد است یعنى فردى که در محیط خانه هیچ نوع مسئولیتى از او خواسته نمى‏شود فضاى زندگى‏اش را از اینگونه خوشى‏ها پر مى‏کند و براى تخلیه روانى نیز در بین بسیارى از خانواده‏ها بخصوص قشر مرفه محدودیتى وجود ندارد لذا اینگونه اقشار به چنین پدیده‏اى روى مى‏آورند و اقشار متوسط و پایین هم از آنان پیروى مى‏کنند این مسئله در بین دختران بیشتر جنبه «مُد» پیدا مى‏کند براى اینکه جلب توجه مى‏نمایند. مهم جدید بودن این پدیده در شهرهاى بزرگ در بین دختران است وگرنه جنبه زیبایى ندارد. دختران نیز به گروه همسالان خود نگاه مى‏کنند و مى‏خواهند احساسات پسرانه مقابل با محدودیت‏هاى دخترانه و ابراز استقلال را در خودشان تقویت کنند. اما بیشتر در میان افرادى ظاهر مى‏شود که انگیزه خاصى براى زندگى کردن ندارند و در مقابل هم نه مسئولیتى دارند و نه کارى در خانواده بلد هستند. در زمان‏هاى قدیم در مجالس خاصى قلیان مى‏کشیدند و مربوط به برخى افراد بود ولى امروزه متأسفانه جوانان که زندگى فانتزى را ترجیح مى‏دهند، در واقع همان مراسم قهوه‏خانه‏ها را به کافى شاپ‏ها تبدیل کرده‏اند، البته اینکه چرا خوشى و شادى را در استفاده از دود تعبیر مى‏کنند، جاى تأمل دارد، اما خود این استفاده باعث توقف بیشتر در مکانى مى‏شود که اوقات فراغت افراد را پر مى‏کند و ممکن است شکارگاه آنانى شود که مى‏خواهند خلوتگاه‏هاى اعتیاد را پشت عرصه قلیان فراهم کنند خود پدیده قلیان به تنهایى آسیب اجتماعى به حساب نمى‏آید اما جوان‏هایى که قدرت دفاع از خود و توانایى نه گفتن بدین گونه دام‏ها را ندارند در پشت قلیان در معرض آسیب‏هاى اجتماعى بزرگترى قرار مى‏گیرند.
پیامدهاى مطالعات صورت گرفته چنین مى‏نماید که میزان گاز دى‏اکسیدکربن در خون مصرف‏کنندگان قلیان، بیشتر از سیگارى‏ها بوده و مقدار نیکوتین موجود در قلیان به مقدار چشمگیرى بیش از سیگار است.
نگارنده ترجیح مى‏دهد مقاله حاضر را با شعر طنزگونه‏اى از خلیل‏اللَّه ایلخانى مندرج در روزنامه اطلاعات مورخ 26/7/84 به پایان برد:
یکى «قلیان» بشد نزد سماور
بگفتا اى همیشه یار و یارو
بگو با من چرا خالق چنین کرد
بود پایم در آب و نار بر سر؟
به محفل‏ها سرم آتش گذارند
بگیرندم چنان محبوب در بر
ز سوز سر، ز نافم دود خیزد
امان از ظلم این چرخ بداختر
«سماور« گفتش اى قلیان مظلوم‏
عدالتخانه را هرگز مزن در
در این کاخ به ظاهر خوب و زیبا
نمى‏یابى نشان از عدل یکسر
مرا پا اندر آتش مى‏گذارند
براى لذت از چاى معطر
بود تقدیر، هر کس را به دنیا
به نوعى سوز و سختى، اى هماور
نگاهى کن به «انبر» بین چگونه‏
گدازد پنجه‏اش را سرخ اخگر
و آیا آن منقل بیچاره‏اى که‏
وجودش پر شود ز آتش، سراسر
چو پاى «زور» باشد، در زمانه‏
به جز محنت نبینى چیز دیگر
تحمل کن که راه چاره این است‏
صبورى پیشه فرما، اى ستم بر
گفتنى است که در تدوین و نگارش اثر پیش‏رو افزون بر دانسته‏هاى شخصى تا حدى از این سه اثر نیز سود جسته‏ام: «پیشینه قلیان در ایران» مندرج در روزنامه اطلاعات شماره 24306، «قلیان، از صدر مجلس تا ممنوعیت!» مندرج در روزنامه ایران جمعه شماره 3175 و «قلیان، پیش درآمدى بر اعتیاد» مندرج در نشریه‏اى رایزن جوان.



تاریخ انتشار در سایت: ۷ بهمن ۱۳۸۹
نقش ها
نویسنده : امیر دیوانى‏
عناوین
رسته: 0