چهارشنبه ۲۹ شهریور ۱۳۹۶
بر خط: 1681
Bashgah.net باشگاه اندیشه

بــاشگاه مـــن

1394 بازدید
تونس؛ خط مقدم فروپاشی نظام‌های فاسد

زین العابدین بن علی، رئیس جمهور سابق تونس پس از 23 سال حکومت به دنبال موج اعتراض مردم این کشور تونس را ترک کرد و پس از مواجه شدن با مخالفت فرانسه، به عربستان‌سعودی پناه برد. پردازش رسانه‌های خبری در قبال تحولات سیاسی و اجتماعی تونس به گونه‌ای بوده است که این تصور را به ذهن متبادر می‌کند که گویی این خودسوزی دانشجوی دستفروش تونسی بوده است که نقش اصلی را در تحولات سیاسی و اجتماعی برق آسای این کشور داشته است، اما با در نظر گرفتن ریشه‌ها و زمینه‌های خیزش مردمی تونس می‌توان گفت که هرچند نمی‌توان از نقش و تأثیر این رخداد دلخراش در گسترش دامنه اعتراض‌ها و شعله‌ورتر شدن آن غافل شد اما با در نظر گرفتن عوامل اصلی تأثیرگذار می‌توان آن را به عنوان عاملی شتاب زا ارزیابی کرد که در حکم تیر خلاص عمل کرد. از این‌رو منشا و عوامل اصلی تحولات سیاسی و اجتماعی تونس را باید در سیاست‌های اقتصادی و رشد نامتوازن، تضادهای ارزشی ناشی از اتخاذ سیاست‌های فرهنگی غیربومی و نظام سیاسی بسته این کشور جست‌وجو کرد. از سوی دیگر در پی خیزش مردم تونس، اعتماد به نفس مردم در دیگر کشورهای عربی تقویت شده و حتی در مواردی تعدادی از معترضان به تبعیت از دانشجوی بیکار تونسی به خودسوزی روی آورده‌اند تا از این طریق ضمن رساندن صدای اعتراض خود به وضع موجود مردم را برای ایجاد یک خیزش عمومی تحریک و تشویق کنند. از این‌رو به موازات تحولات ناشی از انتقال قدرت در تونس و شکل‌گیری نظام سیاسی جدید پس لرزه‌های خارجی این تحول نیز اهمیت یافته و در دستور کار محافل رسانه‌ای و تحلیلی قرار گرفته است.

علل سقوط برق آسای حکومت بن علی

الف) نبود توازن بین رشد اقتصادی و توسعه سیاسی
اتخاذ سیاست‌های نولیبـرالی در صحنه اقتصادی تونس گرچه از یک سو توانست جهشی در رشد اقتصادی این کشور ایجاد کند اما از سوی دیگر این سیاست‌ها منجر به ایجاد نابرابرای‌های اقتصادی و افزایش شدید فاصله طبقاتی در این کشور شد. از نظر آماری این کشور در سال‌های اخیر از رشد مطلوبی برخوردار بوده و دولت زین‌العابدین در مدیریت اقتصاد بدون نفت نیز موفقیت خوبی به دست آورده است و با بهره‌گیری از ظرفیت صادرات نفتی و جذب توریست توانسته بود درآمد سرانه را به بالا‌ترین رقم در سال‌های اخیر یعنی حدود 3000 دلار برساند که در مقایسه با دیگر کشورهای آفریقایی از جایگاه متمایزی برخوردار است، بنابراین مشکل در نبود رشد نیست بلکه در رشد نامتوازن است که خود به خود باعث رشد شکاف‌های طبقاتی و ظهور پدیده اجتماعی همچون رشد بیکاری شده است. از این‌رو نکته قابل تأملی که وجود دارد و حتی می‌تواند به عنوان درس عبرت آموز این تحولات برای دیگر کشورها باشد، این است که مشکلات و چالش‌های اقتصادی این کشور و آثار اجتماعی آن همچون بیکاری گسترده که نقش شتاب زا در تحولات سیاسی و اجتماعی این کشور داشته، نه از فقدان رشد اقتصادی بلکه از رشد نامتوازن نشأت گرفته است.

ب) استبداد و فساد خاندان حاکم
ناظران و تحلیلگران مسائل بین‌المللی، دیکتاتوری بن علی را یکی از مهم‌‌ترین علت‌های این شورش عمومی بیان می‌کنند. بن علی پیش از کودتا، فردی نظامی بود که ریاست سازمان امنیت این کشور را برعهده داشت و با مشی امنیتی رشد کرده بود و این سبقه نظامى- امنیتی موجب شد که کشور را با خشونت هرچه تمام‌تر اداره کند. وی طی مدت 24 سال حکومت بلامنازع خود با ژست دموکراسی، پست ریاست‌جمهوری را حفظ ‌کرد و جالب آنکه در سال 2002 میلادی، بن علی قانون انتخابات را برای تداوم پست ریاست‌جمهوری‌اش تغییر داد و سن رئیس‌جمهور را از 70 سال به 75 سال رساند. رتبه تونس از نظر آزادی مطبوعات به رده 143 از 173 کشور رسید. دولت تونس را در کنار مصر و عربستان سعودی، از سرکوب‌گر‌ترین کشورهای جهان عرب می‌دانند و نیروهای امنیتی در این کشور تقریباً در تمامی امور دخالت می‌کنند. قوانین ضد حجاب، ممنوعیت چند همسری در یک محیط عربی، محدود ساختن مطبوعات، زندان و تبعید کردن آزادیخواهان ملی‌گرا و اسلام‌گرا از اقداماتی بود که از بن علی چهره یک دیکتاتور سکولار ساخته بود. به طور طبیعی دیکتاتورى سیاسى، فساد اقتصادى هم به همراه مى‌آورد و بن علی، خویشاوندان و اطرافیانش به فساد اقتصادى دچار شدند و به منابع اقتصادی کشور دست انداختند و با سوء استفاده از قدرت سیاسی خود به ثروت اندوزی مشغول شدند. این وضعیت موجب نارضایتی مردم از او شد. از این‌رو فساد خاندان حاکم و اطرافیان ریاست‌جمهوری در کشور فقیرنشین و آفریقایی تونس به یکی از معضلات مهم این کشور تبدیل شده بود؛ به عنوان مثال «لیلی الطرابلسی» همسر دوم زین العابدین بن‌علی با بسیاری از مفاسد مختلف در این کشور مرتبط بود و در امور داخلی تونس نیز دخالت می‌کند. در سال‌های بعد از بیماری بن علی، خانواده لیلی توانستند نفوذ خود را در این کشور گسترش دهند، به صورتی که برادر بزرگ وی شرکت هواپیمایی را در این کشور به دست گرفت، شرکت‌هایی نظیر تلفن همراه و بانک‌ها و مؤسسات آموزش آزاد نیز از جمله مواردی بود که به نزدیکان وی واگذار شد. همچنانکه در شعارهای مردم تونس نیز آشکار بود آنها فساد دستگاه دولتی، فساد در خانواده زین‌العابدین بن علی رئیس‌جمهور فراری تونس را مهم‌‌ترین عامل حرکت خود اعلام کرده‌اند، زیرا فرزندان بن علی و داماد وی متهم هستند که سرمایه‌های کشور را به کشور‌های عربی از جمله دوبی و دیگر کشورها منتقل کرده‌اند، بنابراین انتقال سرمایه به این کشورها موجب شد تا رئیس‌جمهور فراری تونس، به ریاض نقل مکان کند تا از این طریق در کنار ثروت‌های خود باشد. فساد خانواده بن‌علی طبیعتاً مایه اصلی تظاهرات گسترده مردم تونس بود. سرانجام فساد گسترده مالی و دیکتاتوری رئیس‌جمهور تونس و اطرافیانش عامل سقوط دولت و بروز انقلاب در این کشور شد. دیکتاتوری و فساد حاکم بر دستگاه‌های دولتی طی دوران حاکمیت «زین العابدین بن علی» بر تونس، غارت و چپاول ثروت‌ کشور توسط خاندان حاکم و افزایش فشارهای معیشتی بر مردم در اثر فعالیت این مافیای قدرت و ثروت در تونس عاقبت، کار دیکتاتور این کشور را یکسره کرد.

ج) افزایش بیکاری
بیکــاری جوانان در تونس مشکل عظیمی است که دولت بن‌علی از حل آن درمانده است. هر سال 10 هزار جوان از دانشگاه‌های این کشور فارغ‌التحصیل می‌شوند بی‌آنکه بتوانند در نظام اقتصادی کشور جذب شوند. شمار بسیار اندکی از آنان کاری درخور دیپلمی (معادل فوق لیسانس) که گرفته‌اند، پیدا می‌کنند. بسیاری از آنان نیز برای ادامه زندگی به قول سعدی به کارگِل روی می‌آورند. این کشور که اقتصاد توریسم آن در سال‌های اخیر دستاوردهای چشمگیر داشته، توده عظیم مردم به‌ ویژه نسل جوان خود را از همه این دستاوردها محروم و بی‌بهره گذاشته است. از این‌رو بسیاری معتقدند که جراحی اقتصادی تونس در قالب سیاست تعدیل ساختاری با نسخه بانک جهانی، باعث گسترش فقر و بیکاری در این کشور شده است. از این‌رو بیکارى شدیدى که در چند سال گذشته در تونس وجود داشت روز به روز وضع مردم را بدتر کرد و این وضعیت موجب نارضایتی گسترده مردم شده است. این نارضایتی عمومی و مطالبات انباشته شده در طول سال‌ها چونان انبار باروتی بود که فقط نیاز به یک جرقه داشت. این جرقه زمانی ایجاد شد که یک جوان تحصیلکرده که در خیابان فروشندگی می‌کرد بعد از اینکه پلیس مانع از کار او شد، خودش را آتش زد. این خودسوزى موجب انفجار آن انبار باروت شد و اعتراضات خیابانی شروع شد و بعد از سه هفته به تغییرات سیاسی و فرار بن‌علی از این کشور منجر شد.
البته در این میان برخی محافل رسانه‌ای غربی با توجه به دسترسی دو میلیون تونسی به شبکه اینترنت تلاش می‌کنند از اینترنت و شبکه‌های اجتماعی آن نیز به عنوان یکی از عوامل تأثیرگذار در قیام مردم تونس یاد کنند و آن را یک انقلاب اینترنتی معرفی کنند اما به نظر می‌رسد نقش اینترنت در این تحولات شتاب زا بوده است.

موج سواری غرب
امریکا که پیش از این یکی از مهم‌‌ترین همپیمانان بن علی در دولت استبدادی وی به شمار می‌رفت، بعد از آنکه ضرورت تغییر براساس شرایط اقتصادی و اجتماعی در تونس را ناگزیر دید، به سرعت موضع خود را تغییر داد تا بتواند بار دیگر بر موج تحولات این کشور حاکم شده و روند تغییر قدرت را براساس خواسته‌های خود تعیین کند. براساس اسناد ویکی‌لیکس، واشنگتن از دو سال پیش پی‌برده بوده که باید اصلاحات سیاسی در تونس اتفاق بیفتد و این اصلاحات تنها با برکناری و ساقط شدن بن‌علی امکان‌پذیر بود و البته این با تلاش‌های امریکا در ممانعت از سقوط دولت همپیمان خود در تونس منافاتی نداشت. فرانسه نیز که عموماً منتظر موضع‌گیری امریکا در قبال مسائل مختلفی جهانی است تا آن را سرلوحه سیاست خارجی خود قرار دهد، بلافاصله همین موضع را در پیش گرفت، این کشور حتی پا را از سیاست‌های کاخ سفید نیز فراتر گذاشته و طی بیانیه‌ای ضمن اعلام حمایت قاطع خود از خواست مردم تونس برای برقراری دموکراسی در این کشور از اتخاذ تدابیری به منظور توقیف دارایی‌های مظنونان تونس در فرانسه خبر داد. به نظر می‌رسد در تقسیم منافعی که بین امریکا و فرانسه در خصوص تحولات شمال افریقا و جنوب سودان صورت گرفته، سلطه سیاسی فرانسه دوباره بر تونس هموار می‌شود.

وحشت دولت‌های عربی و اسرائیل
بررسی واکنش‌های موجود حاکی از وحشت همزمان دولت‌های عربی و رژیم صهیونیستی از تحولات سیاسی تونس است هرچند که به نظر می‌رسد هر یک از آنها دلایل خاصی برای خود دارند. علت نگرانی دولت‌های عربی به امکان تسری قیام مردم تونس به این کشورها بر می‌گردد به خصوص آنکه این دولت‌ها نیز اگر همه عوامل تأثیرگذار در قیام مردم تونس را نداشته باشند، حداقل یک یا چند مورد از این عوامل را دارا هستند. شواهد موجود در چند کشور عربی از جمله الجزایر، لیبی و مصر حاکی از این است که مردم این کشورها انقلاب مردمی در تونس را الگو قرار داده‌اند و در شهرهای مختلف چند کشور عربی تظاهرات کرده‌اند. از این‌رو انقلاب در تونس هشداری به رژیم‌های خودکامه در سراسر دنیای عرب بوده است. دولت‌های دیکتاتور در دنیای عرب به این نتیجه رسیده‌اند که صبر و تحمل مردم کشورهای عرب نسبت به ظلم‌های چند دهه اخیر در این کشورها لبریز شده و آنها حق خود را می‌خواهند. مقامات کشورهای عربی پس از اینکه شاهد فروپاشی دولت تونس بودند، از ترس اینکه مردم دیگر کشورهای عربی قیام کنند در حال اتخاذ تدابیر لازم برای جلوگیری از بروز ناآرامی هستند
از سوی دیگر بروز ناامنی و سقوط یکی از دولت‌های هوادار رژیم صهیونیستی باعث نگرانی این رژیم شده است، البته تل‌آویو سعی دارد این نگرانی را مخفی کند اما تحرکات امنیتی و جاسوسی آن در تونس و همچنین کنایه‌های سیاسی سران تل‌آویو نمود واقعی این نگرانی است. بر همین اساس رسانه‌های خبری گزارش دادند که منابع تصمیم‌ساز در سرزمین‌های اشغالی بعد از بروز درگیری‌ها در تونس مشاوره‌های امنیتی و سیاسی خود میان مسئولان اسرائیلی موجود در این کشور و رهبران لابی‌های صهیونیستی مستقر در آن را در زمینه حوادث پشت پرده در این کشور گسترش داده‌اند. «سلوان شالوم» وزیر توسعه منطقه‌ای رژیم صهیونیستی نیز در گفت‌وگو با رادیو ارتش این رژیم در حالی که سعی می‌کرد از موضعگیری رسمی در این زمینه طفره برود، روزهای خوش سفرش به تونس و استقبال گرم بن علی از وی را به یاد آورده و گفت که جامعه بین‌الملل ترجیح داده بود نقض حقوق‌بشر در دوران «زین العابدین بن علی» را نادیده بگیرد اما بالطبع امروز این نگرانی بزرگ وجود دارد که جنبش‌های اسلامی که تاکنون فعالیت‌های آنها غیرقانونی خوانده شده بود به قدرت برسند.

نتیجه‌گیری
بی‌تردید تحولات سیاسی تونس نه در تاریخ سیاسی این کشور بلکه در تاریخ تحولات سیاسی و اجتماعی کشورهای عربی منطقه یک نقطه عطف به شمار می‌رود و بر همین اساس قیام مردم تونس ابعاد و گستره فرامرزی پیدا کرده است و از هم‌اکنون می‌توان حدس زد در صورت موفقیت‌آمیز بودن الگوی انتقال قدرت و روند اصلاحات در تونس، این تجربه به دیگر کشورها که در وضعیت مشابه به سر می‌برند تعمیم داده خواهد شد. همچنین تحولات سیاسی تونس تجربه جدیدی را در فرآیند انتقال قدرت که تاکنون به شکل‌های مختلف در چارچوب (انقلاب، رفورم و کودتا) صورت گرفته بود، به ثبت می‌رساند و به همین علت است که محافل رسانه‌های و تحلیلی در به کار‌گیری اینکه اساساً باید از چه واژه‌ای برای توصیف تحولات تونس استفاده کرد، دچار اختلاف شده‌اند اما به نظر می‌رسد «سونامی سیاسی» با توجه به سرعت و شتاب تحولات می‌تواند واژه مناسبی باشد.


تاریخ انتشار در سایت: ۲۹ بهمن ۱۳۸۹
منبع: / روزنامه / جوان ۱۳۸۹/۱۱/۵
نقش ها
نویسنده : احمد کاظم زاده
عناوین
رسته: 0