دوشنبه ۴ تیر ۱۳۹۷
بر خط: 1428
Bashgah.net باشگاه اندیشه

بــاشگاه مـــن

1719 بازدید
انعطاف هندسه نظام جمهوری اسلامی

تاکید رهبر معظم انقلاب بر فرآیند نظام سازی و مطالبه ایشان نسبت به تحول و نوسازی ساختار سیاسی نظام، ظرفیتی است که تحقق آن هم افزایی مجموعه ای از علوم را به یاری می طلبد، درک ظرافت های این مقوله نیز بی تردید نیازمند اندیشه و فکر محققان مختلف است که مقام معظم رهبری هم طی بیانات خود در دانشگاه کرمانشاه به آن اشاره داشتند. با این نگاه، گفت وگوی پایگاه اطلاع رسانی رهبر معظم انقلاب اسلامی با حجت الاسلام والمسلمین سیدصمصام الدین قوامی، رئیس بنیاد فقهی مدیریت اسلامی درباره نهادسازی، منعطف بودن هندسه نظام و نوسازی در آن تقدیم خوانندگان می شود.


¤ نهادسازی و نوسازی در هندسه ی نظام ما از چه بایدها و نبایدهایی برخوردار است؟
- جهان امروز ما در مقام مقایسه همانند یثرب در دوران صدر اسلام است. در این مقایسه می توان از دوران جاهلیت آن زمان به «جاهلیت اولی» و از دوران کنونی غرب به «جاهلیت دوم» تعبیر کرد. غرب در این دوران و به ویژه در قرن بیستم به بیماری های گوناگونی دچار شده است؛ بیماری هایی که بیشتر آنها نرم افزاری هستند. اومانیسم -به معنی خودگردانی انسان بدون نیاز به خدا- بدترین این بیماری هاست. ماتریالیسم و فمینیسم هم از جمله ی این بیماری ها هستند. غرب وقتی به این بیماری ها دچار شد، از اصول انسانی عدول کرد. جاهلیت دوم در همان راستای جاهلیت اول است. افکار امروز غرب همان افکار ابوجهل و ابوسفیان است که حالتی مدرن به خود گرفته و شکل نوینی از همان بردگی دیروز را مطرح کرده است. اغلب مکاتب مختلف فکری رایج در دنیای امروز (مانند سوسیالیسم و لیبرالیسم) همه بر پایه ی ماتریالیسم بنا شده است.حتی ماتریالیسم دیالکتیک که نوع شرقی آن است، به دلیل ضدیتی که با فطرت دارد، دچار افراط و تفریط است. البته با ظهور یک نظام اصیل مطابق با فطرت، خودبه خود نظام های کاذب رنگ می بازند و فرومی پاشند.
امروز هم فلسفه ی غرب و مکاتب فکری آن به تدریج به انزوا کشیده می شوند و نظام برتر در حال جایگزین شدن با نظام موجود غرب است. نظامی که هم از بعد نرم افزار (یعنی واژه ها) و هم از بعد سخت افزار (یعنی نهادها) با نظام قبلی متفاوت است. بنابراین همان طور که در برابر یثرب دوران جاهلیت اول، یثرب دوران جاهلیت دوم قرار دارد، دو مدینه ی فاضله هم وجود دارد؛ مدینه ی اول همانا مدینه النبی و مدینه ی دوم هم دوران حکومت حضرت مهدی عجّل الله تعالی فرجه الشّریف است. دو مدینه، دو محمد و دو خاتم؛ یکی خاتم الانبیاء صلّی الله علیه وآله وسلّم است و دیگری خاتم الاوصیاء علیه السلام. نرم افزار هر دو نیز قرآن است.
ما اکنون میان این دو مدینه و بین این دو یثرب جاهلی هستیم. جاهلیت دوم اما بیشتر پیش رفته است. یعنی برهنگی، پول پرستی سرمایه سالاری در دوران جاهلی اولی بود، اما آن چه امروز وجود دارد، نوع پیش رفته ی آن هاست. به همین ترتیب، ابعاد مدینه ی دوم از مدینه ی اول بسیار بزرگ تر است. در این میان ما باید با توجه به اسناد بالادستی خودمان که آموزه های وحیانی است، به تولید واژه ها و نهادهای مورد نیاز جامعه ی خود بپردازیم.

¤ نهادسازی برای یک نظام اسلامی چه تفاوتی با نهادسازی برای یک نظام غیر دینی دارد؟
- نهادسازی در دولت اسلامی باید ملهم از همان روش پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم باشد. در دوره ی پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم اتحاد نهاد امامت و نهاد امارت وجود داشت و مسجد، محل حکومت بود و پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم سه شأن حکومتی داشت؛ قضا، اجرا و تقنین. متأسفانه ما مسجدالنبی را از دست داده ایم و برای پر کردن جای خالی آن، نهادهای غربی را وارد کردیم که خود به بروکراسی های مشکل آفرین دچار است و غربی ها هم با آن درگیر هستند. در حالی که می توانستیم با الهام از این دو نهاد، یک سازمان درست کنیم تا از تمام ظرفیت آنها استفاده شود. این طور نباشد که مسجد صرفاً جایی باشد که مردم بیایند و نمازشان را بخوانند و بروند. هرکدام از آداب، نمادها و وسایلی که در مسجد قرار دارند، مبین یک پیامی هستند. مأذنه و منبر و محراب هرکدام پیامی دارند. خود نماز جماعت به عنوان یک برنامه ی نهادی، تمرینی است که مردم را با آداب حکومت اسلامی آشنا می کند. مردم یاد می گیرند که پیش از رهبرشان حرکت نکنند و بالاتر از او سخن نگویند: «لا ترفعوا أصواتکم» و «لا تقدّ موا بین یدی الله و رسوله»1 و نیز «لاتجعلوا دعاء الرسول بینکم کدعاء بعضکم بعضاً»2 ما باید به دنبال پیاده کردن این الگوی در جامعه ی خودمان باشیم، زیرا مدیریت اسلامی بر پایه ی این دو نهاد، یعنی امامت و مسجد بنا شده است.

¤ تحلیل شما درباره ی تغییرپذیر بودن هندسه ی نظام و امکان نوسازی آن چیست؟
- این که ما می توانیم با توجه به اصول ثابت خود، در سازوکارها و روش های خود تغییر ایجاد کنیم. در واقع ترجمانی از آن آیه ی شریفه است که «کلمه طیبه کشجره طیبه اصلها ثابت و فرعها فی السماء».3 به این معنی که وضع هر دوره ای با وضع دوره ی دیگر تفاوت دارد و سازوکارها باید متناسب با دگرگونی ها تغییر کند. همانند برگ و میوه های یک درخت که هر سال نو می شوند، اما ریشه ی آن ثابت است؛ «ریشه به جا باد اگر برگ و بری می رود».
در مدیریت می گویند اصول بر روش ها حاکم است. یعنی روش ها محکوم اصول هستند و روش های جدید نباید از آن چهارچوب مشخص خارج شوند. مثلاً اگر مبارزه با استکبار یک اصل است، هیچ روشی نباید با این اصل مغایرت داشته باشد. یا این که اگر عدالت، یکی از اصول ما است، بنابراین قابل تغییر نیست، اما سازوکارهای دست یافتن به عدالت قابل تغییر است.

¤ نوسازی و نهادسازی در چه شرایطی و با اتکا بر کدام اصول میسر است؟
- در قانون اساسی ما آمده است که اسلام، اصل حاکم بر تمام اصول، فصول و مواد این قانون است. یعنی هیچ قانونی نباید به اسلام ضربه بزند و حفظ اسلام از اوجب واجبات است. ما باید لوازم حفظ اسلام را دریابیم، اما این کار آسان نیست. حضرت آقا می گفتند که اروپایی ها برای وضع قانون و رفتارشان فقط بر منافع دنیوی خود نظر می کنند، اما در نظر اسلام، مصالح دنیوی و اخروی از هم جدا نیستند. بنابراین اصلی ترین آرمان ما حفظ اسلام است که حاکم بر تمام روش هاست. بر اساس این اصل، می توان در روش ها تغییر ایجاد کرد. همان طور که این اتفاق در گذشته هم رخ داد و امری طبیعی است، زیرا از یک سو کسانی که این قانون اساسی را نوشتند، هیچ تجربه ای در این کار نداشتند. همچنین طیف های مختلفی هم بودند که هم شهید بهشتی در میانشان بود و هم بنی صدر. از طرف دیگر ما 1400 سال از حکومت اسلامی جدا مانده بودیم و بزرگان ما و حتی خود حضرت امام رضوان الله علیه هیچ تجربه ای از حکومت داری نداشتند.
بنابراین تغییر روش ها امری کاملاً طبیعی است. مثلاً ما یک زمانی نخست وزیر داشتیم، اما بعداً به این نتیجه رسیدیم که ساختار کنونی مناسب تر است. خود حضرت امام خمینی رحمه الله گفتند که در قانون اساسی بازنگری کنید. در بازنگری هم تغییراتی در قانون ایجاد شد و حتی نهادسازی شد. نهاد تشخیص مصلحت نظام که تا آن زمان وجود نداشت، با توجه به نیازی که به آن بود، شکل گرفت.

¤ نقش حوزه های علوم دینی در نهادسازی برای نظام اسلامی چه می تواند باشد؟
- حوزه ی علمیه در حکم مادری برای نظام اسلامی ما است که باید به فکر فرزند خود باشد و احتیاجات او را تأمین کند. ظرفیت نهاد اجتهاد در حوزه، ظرفیت بسیار بزرگی است. اجتهاد بهترین سرمایه و تنها روش مناسب برای پاسخ گویی به احتیاجات و سازوکارهای مورد نیاز نظام اسلامی است. یعنی راه دیگری وجود ندارد. اگر این راه مسدود شود، ما به اهداف بلند خود نخواهیم رسید. این خیلی خوب است که ما امروز مثلاً کتاب «صلاه » را با هدف پرورش مجتهد، بارها مورد بحث قرار می دهیم، اما چرا حوزه ما نباید علاوه بر تولید مجتهد، به تولید موضوع هم بپردازد؟ چرا حوزه ی ما نباید به موضوعات حکومتی بپردازد؟ آیا پرداختن به این موضوعات در عصری که حکومت اسلامی تشکیل شده است، اولویت ندارد؟ چه می شود اگر امروز یک فقیهی بیاید و به طور تخصصی به موضوع تلویزیون بپردازد و کل اجتهادش را صرف این موضوع کند؟
ما به اجتهاد تخصصی نیازمندیم، اما متأسفانه شرایط کنونی حوزه و فضای عمومی و نظام مدیریت آن برای پرورش مجتهدان متخصص مناسب نیست. مثلاً اگر درس خارج طلبه ای در مسائلی متفاوت با مسائل رایج باشد و به نوعی نامأنوس باشد، چه بسا که از این طلبه امتحان نخواهند گرفت.
با همه ی این احوال، خبرهای خوبی هم از گوشه و کنار شنیده می شود. امسال نیز یکی از مراجع محوری حوزه در این عرصه ورود پیدا کردند و گفتند: «حوزه به حکومت نگاه کند و ببیند که حکومت به چه چیزی احتیاج دارد، نه این که به خودش نگاه کند.» این بیان ایشان برای علاقه مندان به تولید موضوعات جدید، بسیار خرسندکننده بود.
به طور کلی، تغییرات در عرصه ی نهادسازی دو گونه است؛ تغییرات مقطعی و تغییرات زیربنایی. ما باید توجه کنیم که تغییرات روشی اگر بر پایه ی اجتهاد تخصصی بنا نشوند، تنها به مثابه یک مسکّن مقطعی هستند و درمان اساسی نخواهند بود. اما اگر نهادسازی و واژه سازی بر اساس اجتهاد تخصصی بنا شود، آن وقت، درمانی اساسی صورت گرفته است.

پی نوشت ها:
1. سوره ی مبارکه ی حجرات، آیه ی 2: یا أیّهاالّذ ین آمنوا لا ترفعوا أصواتکم فوق صوت النّبیّ و لا تجهروا له بالقول کجهر بعضکم لبعض أن تحبط أعمالکم و أنتم لا تشعرون / ای کسانی که ایمان آورده اید! صدایتان را بلندتر از صدای پیامبر نکنید و با او بلند سخن نگویید آن گونه که با یکدیگر بلند سخن می گویید، مبادا بی آنکه خود بفهمید،اعمالتان تباه شود.
2. سوره ی مبارکه ی نور، آیه ی 63: لا تجعلوا دعاء الرّسول بینکم کدعاء بعضکم بعضاً ... / آن سان که در میان خود همدیگر را صدا می زنید، پیامبر را صدا نکنید.
3. سوره ی مبارکه ی ابراهیم، آیه ی 24: ألم تر کیف ضرب اللّه مثلاً کلمه ً طیّبه ً کشجره طیّبه أصلها ثابت و فرعها فی السّماء / آیا ندیدی خدا چگونه مثل زده است؟ گفتار و اعتقاد پاکیزه مانند درختی پاک است که ریشه اش استوار و شاخه اش در آسمان است.



تاریخ انتشار در سایت: ۱۳ آذر ۱۳۹۰
منبع: / روزنامه / کیهان ۱۳۹۰/۰۹/۱۳
نقش ها
گفت و گو شونده : سید صمصام الدین قوامی
عناوین
رسته: 0