جمعه ۶ مرداد ۱۳۹۶
بر خط: 2639
Bashgah.net باشگاه اندیشه

بــاشگاه مـــن

270 بازدید
اعتلا و سقوط تمدن ها

درباره ظهور و سقوط تمدن ها و علل آن نظریات مختلفی بیان شده است که نمونه های نام آشنای آن نظریه های آرنولد توین بی، ویل دورانت و... در این باره است. در میان متفکران مسلمان نیز نظریه پردازی درباره تمدن پیشینه ای طولانی دارد، اما از معاصران می توان از علامه محمدتقی جعفری نام برد که نظریه تمدن انسان محور را مطرح کرده است. اما این نظریه چیست و درباره ظهور و سقوط تمدن ها چه دیدگاهی دارد. پاسخ این پرسش ها را از دکتر عبدالله نصری، پژوهشگر ایرانی فلسفه و یکی از شاگردان علامه جعفری، می شنویم.


• بر پایه نظر علامه جعفری، تمدن اسلامی باید تمدنی انسان گرا باشد که به وجوه معنوی و روحانی انسان اصالت دهد و او را در مسیر اقتضائات فطری و جاذبه الهی به تحرک و تلاش متمایل کند. نظر علامه در زمینه تمدن از جهت قلمرو معرفتی، در بستر جامعه شناسی تاریخی واقع شده است. در عین حال ایشان فرهنگ و تمدن را در کنار هم قرار دادند. تلقی علامه از ضرورت نسبت میان این دو مقوله چیست؟

نصری: همواره تصویری از تمدن عظیم اسلامی متعلق به قرن های چهارم و پنجم هجری قمری در ذهن ماست و به دنبال این هستیم تا در مقابل تمدن غربی، تمدن اسلامی را احیا کنیم. حال بر اساس چه تئوری این کار انجام شود؟ من معتقدم علامه متفکری است که با تجزیه و تحلیل های فلسفی خود پاسخ این سؤال را می دهد. در واقع می گوید که فرهنگ جامعه چگونه باید باشد و ما باید چه تحلیلی از تمدن داشته باشیم. علاوه بر آن باید مشخص کنیم که در مباحث فکری و فلسفی خودمان رابطه فرهنگ با تمدن چیست؟ بر این مبنا یکی از تعاریفی که ایشان در باب فرهنگ ارائه می دهد، کیفیت یا شیوه بایسته یا شایسته برای آن دسته از فعالیت های حیات مادی و معنوی انسان هاست که مستند به طرز تعقل سلیم و احساسات تصعیدشده آنان در حیات تکاملی است. فرهنگ با فعالیت های مادی و معنوی انسان ها ارتباط دارد و در واقع روی این شیوه ها تأکید می کنیم و اگر بنا باشد فعالیت های مادی و معنوی را در جهت مثبت انجام دهیم، باید مبتنی بر عقل و احساسات باشد، اما آیا می شود فعالیت های انسان مبتنی بر احساسات هم باشد؟ آیا در این صورت تعارضی با عقل پیدا نمی کند؟ این پرسش در ارتباط با تحلیلی که علامه درباره احساسات می کند، باید مورد بررسی قرار گیرد.

• در این منظومه فکری چه تقسیم بندی از احساسات وجود دارد؟

نصری: علامه احساسات را به تام و تصعیدشده تقسیم می کند و بر احساسات تصعیدشده و تعالی یافته تأکید دارد. این احساسات هیچ گونه منافاتی با تعقل و کارکرد «عقل سلیم» ندارد. این موضوع یکی از ابعاد مهم اندیشه های علامه جعفری است که نه تنها در بحث فرهنگ، بلکه در تمام بحث های دیگر نیز عنوان می کند که صرفا بر روی عقل تأکید ندارد و به انسان تک بُعدی نگاه نمی کند و معتقد است همان قدر که عقل در انسان مؤثر است، احساسات هم مؤثر است و نمی شود انسان را یک موجود انتزاعی متعقل فرض کرد. بسیاری از فعالیت ها و انگیزه های رفتاری انسان ریشه در احساسات او دارد. چه بسا بگوییم احساسات جزء عوامل محرکه انسان است. با توجه به مبانی انسان شناسی وی در تعریفی که از فرهنگ ارائه می دهد، روی این نکته تأکید دارد که ما در فرهنگ می خواهیم رفتارها و فعالیت های انسان را بررسی کنیم. در بحث فرهنگ هدف این است فعالیت های انسان را در دو بُعد حیات مادی و معنوی تنظیم کنیم. علامه این هدف را حیات تکاملی انسان می داند. ایشان معنای دیگر فرهنگ را شیوه انتخاب شده برای کیفیت زندگی می داند؛ یعنی هر فرد برای زیستن خودش یک شیوه و روشی انتخاب می کند که البته این شیوه و روش تا حدودی در ارتباط با شرایط زمانی، عوامل محیطی، عوامل اجتماعی، جنبه های روحی و روانی انسان ها و رویدادهای نافذ در حیات یک جامعه است. علامه در تعریف اول بر یک فرهنگ ایدئال تأکید دارد که ما باید در این مسیر گام برداریم، اما در تعریف دوم بر فرهنگ موجود تکیه دارد. بنابراین، می گوید زمان و عوامل محیطی، عوامل اجتماعی و پدیده های روحی و روانی نیز در فرهنگ پذیری انسان و در فرهنگی که انسان می پذیرد، مؤثر است. این تعریف در واقع بر تحقق یافتن فرهنگ و فعلیت یافتن آن تأکید می کند.

• با وجود این تعاریف، علامه چه نسبتی میان تمدن و فرهنگ قائل است؟

نصری: ایشان تمدن را برقراری نظم و هماهنگی در روابط انسان های یک جامعه که تصادم ها و تزاحم های ویرانگر را منتفی سازند و مسابقه در مسیر رشد و کمال را قائم مقام آنها بنماید، تعریف می کند. به طوری که زندگی اجتماعی افراد و گروه های آن جامعه موجب بروز و به فعلیت رسیدن استعدادهای سازنده آن باشد. همچنین علامه تمدن را از تشکل هماهنگ انسان ها در حیات معقول با روابط عادلانه و اشتراک همه گروه های جامعه و در پیشبرد اهداف مادی و معنوی همه انسان ها در تمام ابعاد مثبت می داند. در مورد تعاریفی که علامه از تمدن ارائه می دهد، بیشتر تمدن بر اساس غایتی است که باید طی کند؛ یعنی در اینجا علامه از روابط بین انسان ها و از تشکل بین آنها سخن می گوید. مسلماً این تمدن برای رسیدن به حیات معقول انسان ها گام بر می دارد.

• علامه چه تفاوتی میان فرهنگ و تمدن در نظر می گیرد؟

نصری: اولین تفاوت این است که فرهنگ نشانگر معلومات، خواسته ها و آرمان های یک جامعه است، اما تمدن بر فعالیت های اصیل فردی و اجتماعی انسان تأکید دارد. وی معتقد است تمدن ها به طور طبیعی به جوامع مختلف راه پیدا می کنند؛ زیرا به فعالیت های انسانی ارتباط دارند. انتقال فرهنگ از یک جامعه به جامعه دیگر به راحتی صورت نمی گیرد، مگر فرهنگی که غالب باشد. تفاوت دوم این است که اگر عواملی که یک فرهنگ را به وجود می آورد، از میان بروند، پویایی آن فرهنگ نیز از بین می رود و فقط نمودی از آن باقی می ماند، اما تمدن ها از میان نمی روند؛ زیرا تمدن ها به عوامل اصیل حیات انسان ها ارتباط دارند و به راحتی دچار رکود نمی شوند، مگر اینکه تمدنی دچار ایستایی شود. البته این بدان معنا نیست که تمدن هیچ گاه از بین نمی رود. چنانچه انسان ها همان طور که از آرمان ها و اهداف و خواسته هایشان دست بردارند، از فعالیت های اصیل حیات فردی و اجتماعی شان هم دور شوند، زمینه تغییر و تحول تمدنشان فراهم خواهد شد. تفاوت سوم این است که علامه می گوید در طول تاریخ تمدن های بسیاری به وجود آمدند و همچنین فرهنگ های بسیاری پا به عرصه وجود گذاشتند، اما وقتی به تمدن ها نگاه کنیم خواهیم دید که حداکثر 21 تمدن داشته ایم، در حالی که فرهنگ ها با این تعداد قابل مقایسه نیستند.

• آیا می توان چنین استنباط کرد: این فرهنگ ها هستند که تمدن ها را می سازند؟

نصری: بله؛ اما علامه این فرهنگ را مشروط به احراز شرایطی می کند. فرهنگ ها عموما فعالیت های مربوط به جوامع خاص هستند، در حالی که علامه ویژگی هایی را که برای تمدن ذکر می کند به یک جامعه خاص اختصاص ندارد. وقتی ایشان در تعریف تمدن می گوید: تمدن بیانگر فعالیت عوامل اصیل حیات فردی و اجتماعی است، به این معنی است که اگر در یک تمدن نظام حقوقی درست ساکن باشد، مدیریت سیاسی منطقی حاکم باشد، جهت رفع نیازهای زندگی انسان از امکانات فنی بهره برداری درست شود و از فعالیت های فکری انسان ها نیز استفاده صحیح شود، به رفاه انسان ها توجه شود و کار چه از لحظ فکری و چه عضلانی دارای ارزش باشد، این تمدن بقا خواهد یافت؛ زیرا همه این موارد، عوامل اصیل حیات فردی و اجتماعی انسان ها هستند. وی معتقد است در جامعه باید فرهنگی حاکم باشد که در این عوامل ریشه داشته باشد و اگر فرهنگ جامعه ای در مسیر این عناصر اصلی حیات حرکت کند، تمدن زا و تمدن ساز می شود.

• از نظر علامه میان تمدن های 21 گانه ای که در طول تاریخ حیات داشته اند، چه اشتراکاتی وجود داشته است؟

نصری: علامه چند عنصر را ذکر می کند که یکی از این عناصر مشترک، حقوق مشترکی است که بر مبنای عدالت استوار بوده و این حقوق مشترک در تمدن های مختلف موجب نظم و هماهنگی زندگی اجتماعی انسان ها شده است. نکته دوم اینکه در تمدن های مختلف همواره سعی شده است عوامل مزاحم طبیعت و انسان ها به چالش کشیده شود. در واقع تمدن ها با عوامل مزاحم طبیعت و حتی انسان های طغیانگر مبارزه کرده اند. بر همین اساس هیچ تمدنی را بدون نظام حقوقی و قضایی و یا حتی بدون اقتصاد نمی بینید. نکته سوم اینکه در تمدن ها مدیریت سیاسی منطقی مورد توجه قرار می گرفت. حال چه بسا در بعضی از مقاطع حیات اجتماعی انسان ها و در بعضی جوامع که در ذیل یک تمدن بودند، مدیریت های منطقی وجود نداشته است، اما در مجموع در هر تمدنی طبع مدیریت سیاسی منطقی که موجب تشکل افراد و رشد و شکوفایی با ابعاد وجودی انسان ها شود، مورد توجه بوده است. نکته چهارم آنکه در هر تمدنی با توجه به امکاناتی که در آن عصر و زمان وجود داشته، سعی می شد که از وسایل فنی در جهت رفع نیازهای زندگی و تأمین رفاه انسان ها استفاده شود. هر تمدنی که به این عناصر بیشتر مراجعه داشت، بقای بیشتری پیدا می کرد. نکته آخر اینکه در تمدن های مختلف به عنصر کار توجه و تفسیر و توجیه منطقی از آن هم در زمینه کار فکری و یدی ارائه می شد.

• علامه در آثارش بیان می کند که ما می توانیم تمدن ها را از دو زاویه انسان محوری و قدرت محوری بررسی کنیم. کدام یک از این دو دیدگاه ناظر بر ساخت تمدن است؟

نصری: مراد از تمدن در دیدگاه انسان محوری، تشکل انسان ها با روابط عالی و اشتراک همه گروه ها و افراد جامعه در پیشبرد اهداف مادی و معنوی برای رسیدن به حیات معقول است که در این حیات، همه استعدادهای سازنده انسانی هم شکوفا شده و هم به کار گرفته می شوند، اما در دیدگاه قدرت محور، منظور به فعلیت رسیدن همه استعدادها و استخدام همه اشکال قدرت در پیشبرد حیات طبیعی معمولی است. این بحث علامه، بسیار مهم است که ما اصولا بر اساس این دو زاویه می توانیم هم به ارزیابی تمدن ها بپردازیم و هم آینده تمدن ها را تا حدودی پیش بینی کنیم. ممکن است در یک برهه زمانی، تمدنی به دنبال برقراری روابط سازنده و مثبت میان انسان ها باشد و ارتباط افراد نه فقط در یک جامعه، بلکه حتی در جدل افراد یک جامعه با جوامع دیگر نیز درجهت پیشبرد اهداف مادی و معنوی همه انسان ها باشد. این جامعه و این تمدن به دنبال این است که یک حیات معقول بر زندگی همه انسان ها و نه فقط انسان های جوامع خودش حاکم شود. در قدرت محور تمام تلاش یک تمدن از سردمداران و سیاستمداران تا چهره های علمی و توده های مردم به انحای گوناگون خودآگاه یا ناخودآگاه در جهت یک حیات طبیعی معمولی شکل می گیرد. البته باید به این نکته توجه کرد که تحلیل علامه، براساس تئوری است که در باب حیات معقول دارد.

• علامه عوامل اعتلای تمدن ها را چه می داند؟

نصری: وی عواملی را به عنوان عوامل اعتلای تمدن ها بیان می دارد. از جمله این عوامل؛

1. پایبندی به خصلت های نیکو است؛ یعنی افراد جوامع التزام به اعمال و رفتار خوب و پسندیده داشته باشند؛
2. مردم آرمان های بزرگ داشته باشند. این موضوعی بسیار مهم است که آرمان های انسان ها چیست؟ آیا آرمان یک انسان این است که فقط یک زندگی طبیعی داشته باشد و فقط در فکر منافع و خواسته های خودش باشد؟
3. تکاپو در مخاطرات بزرگ و تلاش برای حل مشکلات، یعنی در این جوامع چقدر به مشکلات بشری توجه می شود؛
4. التزام مردم به وفای به عهد؛ یعنی توجه به تعهدات چه در حوزه روابط فردی و چه در حوزه بین المللی؛
5. اعراض از کبر و برتری جویی و قدرت طلبی؛
6. وجود نیت های پاک در مردم؛
7. صحت و سلامت روحی افراد جامعه؛
8. جریان یافتن امور زندگی بر مبنای حق؛ یعنی انسان ها تا چه اندازه حق را بر حیات خودشان حاکم می دانند. آیا حق مدار و حق محور هستند و در مسیر دفاع از حق گام بر می دارند؟
9. خویشتن داری از ظلم؛
10. انصاف برای همه خلق؛
11. پرهیز از فساد روی زمین؛
12. استفاده از نیروهای خود در جهت از بین بردن عوامل مزاحم مادی و معنوی حیات انسان ها؛
13. توافق امیال و آرمان ها؛ یعنی انسان ها آرمان های مشترکی دارند و در جهت آن آرمان های مشترک، خواسته های مشترک دارند؛
14. اعتدال دل ها و بصیرت های نافذ.

• از دیدگاه علامه علاوه بر عوامل ضد اعتلای یک تمدن که به طور منطقی زمینه سقوط آن را فراهم می کند، چه عناصر دیگری موجب زوال یک تمدن می شود؟

نصری: علامه بحث مستقلی در این رابطه مطرح می کند. ایشان می گوید اگر بخواهیم تمام عواملی که به عنوان علل زوال و سقوط تمدن ها مطرح می شود، ذیل یک جمله ای قرار دهیم این جمله این است که «من هستم، پس تو نیستی.» یا «هستی تو مشروط بر این است که من آن را بخواهم.» از نظر علامه این به معنای ظلم و استکبار است که حتی در آیات قرآن به عنوان عامل سقوط تمدن ها نیز ذکر شده است. البته علامه معتقد است که ظلم را باید تعریف کرد و مصادیقش را درست نشان داد. از نظر ایشان ظلم به معنی تعدی به قانون حیات واقعی معقول است و معنای محدودی ندارد. ظلم به خود، از مهم ترین مصادیق بارز ظلم است. براساس این شاخص ها، فقط تمدن غرب را نقد نکنیم، بلکه براساس آنها وضعیت جامعه خودمان را هم مورد بحث و ارزیابی قرار دهیم. با توجه به این ملاک ها بگوییم که اگر ما به دنبال شکوفایی و احیای تمدن اسلامی هستیم، آیا اصولا در این مسیر حرکت می کنیم؟ شاخص های عینی که علامه ارائه می دهد، شاخص هایی است که این مهم را نشان خواهد داد.

• علامه در باب تمدن و تأمل فلسفی درباره آن، اصولی را مورد توجه قرار داده است. این اصول کدام اند؟

نصری: علامه بحث های فلسفی را در شناسایی تمدن ارائه کرده است و این مباحث عینی و انضمامی است و با توجه به مطالعه تمدن ها و مبانی معرفت شناسی و به ویژه مبانی انسان شناسی، این تحلیل ها را ارائه داده است. هر فیلسوفی که بخواهد چه در باب فرهنگ و چه در باب تمدن بحث های مهمی را مطرح کند، باید بر اساس مبانی انسان شناسی به تحلیل بپردازد. علامه دو نوع اصول فلسفی را در این رابطه بیان داشته است: یکی اصول فلسفی غیرمشروط در تمدن شناسی و دیگر اصول فلسفی مشروط در مطالعه تمدن ها. وی در باب اصول فلسفی غیر مشروط معتقد است که در تمدن ها چند اصل کلی حاکم است:

اصل اول، اصل خواست حیات است که این اصل را گاهی به حب ذات، صیانت ذات، خود داشتن، تکاپو در راه حراست از حیات و یا خودخواهی مثبت تعبیر می کنند. این اصل مختص به انسان ها نیست و در حیوانات هم این خودخواهی دیده می شود. انسان ها به جهت برخورداری از عقل و وجدان و استعدادهای گوناگونی که دارند می توانند جهت دهی خاصی به این حب ذات یا خواست حیاتشان بدهند؛ یعنی حیات خود را در مسیر خاصی به حرکت درآورند یا بقای حیات آنها در جهت خاصی باشد. در یک تمدن ایدئال، خواست انسان ها در جهت تحقق حیات معقول است.

اصل دوم بر اقتصاد تأکید دارد. ایشان معتقد است نمی توان نقش اقتصاد را در باروری و نابودی تمدن ها نادیده گرفت؛ زیرا اقتصاد یکی از عوامل قوام حیات بشری است و رفاه اقتصادی از مختصات یک تمدن به شمار می رود. البته این بدان معنی نیست که علت اصلی پیدایش یک تمدن و یا تنها علت زوال یک تمدن موضوع اقتصاد است، بلکه اقتصاد عنصر بسیار مهمی است و هیچ تمدنی نمی تواند بدون نظم و رفاه اقتصادی به وجود آید. رفاه اقتصادی، نشانه رشد یک تمدن هم نیست و از عواملی به شمار می آید که لازمه بقا و نه بیانگر اعتلای یک تمدن است.

اصل سوم از نظر علامه آزادی و اختیار است که این اصل نیز شرط به وجود آمدن تمدن و هم بقای آن است. ایشان آزادی معقول را وسیله ای برای دستیابی به کمال می داند و از این سخن می گوید که برای بقای یک تمدن همواره باید کسانی که در جوامعی ذیل یک تمدن قرار دارند، در ایفای نقش هایشان، به مسئله آزادی و اختیار انسان ها توجه داشته باشند و هر جامعه ای که در آن آزادی معقول به خطر بیفتد، باید احساس خطر کند.

اصل چهارم اینکه ایستایی یک تمدن آغاز به قهقرا رفتن آن است؛ یعنی یک تمدن برای اینکه بقا یابد نیاز به یک سلسله عوامل بقا و حفظ دارد. اگر این عوامل از بین برود، پویایی آن از بین می رود. علامه می گوید: نوابغ مدیران واقعی و نیروهای انسانی سرمایه های یک تمدن هستند. اگر به نقش و کارکرد این سرمایه ها توجه نشود و در پی آن اراده جوامع بشری به دست عده ای از مدیران نالایق و فرصت طلب بیفتد، نوابغ این جوامع سرکوب شوند و از این جوامع هجرت کنند، آن جوامع باید در مسیر تمدنی شان احساس خطر کنند.

اصل پنجم این است که بر همه فعالیت های بشری اصل علیت رعایت نشود، جامعه رو به سقوط خواهد رفت و تمدنی که ذیل آن قرار دارد آسیب می بیند؛ بنابراین برای تحقق یک تمدن آرمانی باید به این مؤلفه ها توجه شود.

• مؤلفه های اصول فلسفی مشروط از دیدگاه علامه کدام است و چه نسبتی با تمدن دارد؟

نصری: علامه معتقد است که پنج اصل غیرمشروط بدون تأثیرپذیری از عوامل بیرونی و درونی یک تمدن تأثیر نمی گذارند. اصول غیر مشروطی که گفته شد همواره تحت تأثیر سلسله علل گفته شده است. درباره اصل اول غیر مشروط حب ذات علامه می گوید که خواست افراد را یک سلسله علل محدود می کند. در یک تمدن انسان محور، باید تلاش شود که این محدودیت ها جنبه منطقی داشته باشد؛ یعنی خودخواهی های انسان ها باید در جهت مسیر حیات معقول باشد. درواقع تعلیم و تربیت ها و مدیریت ها در جامعه، خودخواهی افراد را کنترل کند. اصل دوم اقتصاد است که اقتصاد باید همرا نفی فقر در جامعه باشد. به این ترتیب بقای یک تمدن تضمین می شود و در غیر این صورت به زوال یک تمدن می انجامد. ایشان درباره اصل سوم، یعنی اصل آزادی، نیز معتقد است که آزادی باید آزادی تعدیل شده و معقول باشد. در مورد اصل چهارم، ایستایی و رکود، اظهار می دارد که هر تمدنی با و جود یک عده فشارهای بیرونی و درونی از بین نمی رود، بلکه سقوط تمدن با از بین رفتن اصول حاکم بر تمدن امکان پذیر است. تمدنی که جوشش درونی نداشته باشد و انسان محور نباشد، آسیب پذیر است. اگر عوامل حافظ یک تمدن در درون یک تمدن استمرار داشته باشد، عوامل بیرونی نمی تواند یک تمدن را از بین ببرد. ممکن است عوالم بیرون ایستایی موقتی ایجاد کند، ولی موجب زوال آن تمدن نمی شود.

اصل پنجم نیز مسئله قانون علیت و حاکمیت قانون علیت بر همه رفتارهای فردی و اجتماعی انسان هاست. در این اصل باید به این نکته توجه کرد که طبق قانون علیت، خواسته های معقول انسان ها آثار مثبت به وجود می آورد و خواسته های غیرمعقول هم آثار منفی در یک تمدن بر جای می گذارد.

در نهایت علامه تمدن بیزانس و تمدن اسلامی را نمونه تمدن اصیل می داند که این دو تمدن از تمدن های دیگر متأثر نشدند. این تمدن ها از درون جوامع خود جوشیدند و رشد کردند. وی معتقد است باید بین نمودهای عینی تمدن که مراد امکانات مادی و رفاهی، ایجاد امنیت حقوقی و رشد و عظمت روحی انسان هاست، تفکیک قائل شد. اگر در تمدنی رشد و عظمت روحی انسان ها در جهت حیات معقول، هدف اصلی تلقی نشود، آن تمدن هر اندازه که از جهت امکانات مادی و رفاهی توانمند باشد، باز اصالت نخواهد داشت و حتی آن تمدن در معرض نابودی است. رشد و عظمت انسان ها و امنیت حقوقی آنان یک اصل اساسی برای بقای یک تمدن است. علامه می گوید که تمدن ها می توانند تا حدی تأثیر بپذیرند، اما از بعد انسان محوری قادر به تقلید نیستند. یک تمدن باید در درون خود، آن اصول انسان محور را بپذیرد.



با انتخاب لینک کانال تلگرام در قسمت «صفحه اینترنتی مرتبط» به ما ملحق شوید.

تاریخ انتشار در سایت: ۱۷ شهریور ۱۳۹۴
صفحه اینترنتی مرتبط
نقش ها
گفت و گو شونده : عبدالله نصری
مطالب
عناوین
رسته: 1