یک‌شنبه ۲۸ آبان ۱۳۹۶
بر خط: 2287
Bashgah.net باشگاه اندیشه

بــاشگاه مـــن

103 بازدید
رویکردهای نظری درباره بحران زیست محیطی (2)

نظریه‌های اخلاقی زیست بوم محور به دلیل کل گرا بودن، بهترین نظریه‌های اخلاقی در توسعه تکنولوژی به شمار می‌روند.




متن پیش‌رو، بخش دوم از گفتگوی «درنگ» با دکتر احمد عابدی سروستانی با عنوان «رویکردهای نظری درباره بحران زیست محیطی (1)» است که پیش از این در سایت منتشر شده و از قسمت لینک‌های پیوست قابل دسترسی است.

- بنابراین می‌توان دو دسته نظریه را مطرح نمود. نظریه‌های که علی رغم توجه به محیط زیست همچنان انسان محور باقی مانده‌اند و نظریاتی که به اصل قرار دادن طبیعت و تعریف انسان ذیل آن می‌پردازند. به نظر شما برای حل معضل محیط زیست باید در نهایت به کدام رویکرد پناه آورد؟

سروستانی: به نظر اینجانب پاسخ به این سوال بستگی به نوع جامعه دارد. آیا جامعه تا کنون نسبت به خطرات و پیامدهای بحران‌های زیست محیطی آگاه شده است و به آن اعتقاد واقعی دارد؟ اگر چنین است بهتر می‌توان با استدلال‌های ناشی از نظریه‌های اخلاقی غیرانسان محور، سیاست‌های توسعه تکنولوژی مناسب و سازگار با محیط زیست را دنبال کرد. اگر چنین نیست و جامعه هنوز به این باور نرسیده است که وضعیت محیط زیست وخیم است، شاید تأکید بر علایق انسان محور بتواند موجب تحریک حفاظت از محیط زیست از این نظر شود که حداقل برای ادامه زندگی انسان‌ها می‌باید آن تکنولوژی‌هایی را به کاربرد که به محیط زیست به عنوان خانه انسان صدمه وارد نسازند. برای مثال، در کلان شهرهایی که آلودگی هوا وجود دارد، تأکید بر سلامت انسان می‌تواند موجب ایجاد حرکت‌هایی برای تغییر تکنولوژی‌های نامناسب و به کار گیری تکنولوژی‌های بهتر شود. برای نمونه استفاده از تکنولوژی‌ای که سوخت‌های سازگارتر با محیط زیست را فراهم می‌کنند یا به کار گیری وسایل نقلیه‌ای که هوا را کمتر آلوده می‌کنند. اگرچه نظریه‌های اخلاقی زیست بوم محور به دلیل کل گرا بودن، بهترین نظریه‌های اخلاقی در توسعه تکنولوژی به شمار می‌روند، اما برای شروع، تأکید صرف بر این دسته از نظریه‌ها می‌تواند با این خطر همراه باشد که تا بیاییم جایگاه اخلاقی سایر موجودات، حتی موجودات غیر زنده را جهت رفتار درست با آنان به دیگران اثبات کنیم، محیط زیست فعلی خود را از دست داده باشیم و دیگر چیزی برای بحث باقی نمانده باشد.

- به نظر شما آیا اسلام در این حوزه توان ارائه نظر و راهکار دارد؟ و آیا تبیین اخلاق زیست محیطی مبتنی بر اسلام دیدگاه جامع‌تری برای حفاظت از محیط زیست به دست می‌دهد؟

سروستانی: مسلما هر مکتب فکری نظریه اخلاق زیست محیطی خود را دارد. اسلام نیز به عنوان یک مکتب الهی در این رابطه نظر خود را دارد. اما نکته قابل ذکر این است که همانند بسیاری از حوزه‌های دیگر، نظر اسلام در این رابطه مهجور مانده است و دلیل آن، گاه فراموش کردن داشتههای خود و گاه کوتاهی در کنکاش در تعلیمات و آموزه های دین اسلام در این رابطه است. بنابراین، برای ارائه نظریه اخلاق زیست محیطی اسلامی جامع لازم است اندیشمندان مسلمان به قدر کافی به آن بپردازند. به نظر اینجانب یکی از ویژگی‌های اخلاق زیست محیطی اسلامی، کل گرا بودن آن است که امروزه به عنوان یکی از ضرورت‌های حفاظت مؤثر از محیط زیست دانسته می‌شود. این در حالی است که کل گرایی مدّ نظر اسلام با بسیاری از نظریات دیگر تفاوت اساسی دارد. برای مثال، در بسیاری از نظریات اخلاق زیست محیطی، کل گرایی به معنای توجه توأم به زیست بوم و یا کره زمین و اجزای تشکیل دهنده آن است. اما جهان بینی اسلامی، جهان هستی را نه فقط متشکل از مادّیات، بلکه شامل امور ماوراءالطبیعه تعریف می‌نماید. همچنین، در انسان شناسی اسلام، انسان آمیختهای از امور مادی و غیر مادی می‌باشد و به عنوان خلیفه خداوند بر روی زمین خلق شده است. علاوه بر این، جهان هستی مخلوق و متعلق به خداوند واحد می‌باشد و همه جهان هستی به سوی او در حال رجوع است. این در حالی است که جهان مادی یک منزل موقت برای انسان است و انسان در آخرت دوباره زنده شده و نسبت به اعمال خود می‌باید پاسخگو باشد. حال اگر موارد یادشده را با یکدیگر در نظر بگیریم متوجه می‌شویم که اخلاق زیست محیطی اسلامی می‌باید به نحوی تعریف شود که هم‌زمان تمام موارد یاد شده در آن مستتر باشد و بر اساس آن، تعامل اخلاقی انسان با طبیعت تعریف و تبیین شود.

یکی از رهیافت‌های مطرح شده در این رابطه، رهیافت خودبوم شناسی است. این رهیافت تلاشی برای تبیین تعامل اخلاقی انسان با طبیعت از نگاه اسلامی می‌باشد. در این رهیافت، با تصدیق ماهیت مادی و روحانی نفس انسان، بروز رفتارهای اخلاقی به نفس روحانی انسان نسبت داده می‌شود که ماهیتی الهی و ملکوتی دارد (به دلیل دمیده شدن روح الهی در انسان). بنابراین، اگر انسان صرفا ماهیتی ملکوتی و الهی می‌داشت، تمام رفتارهای وی اخلاقی بودند. اما انسان دارای بعد مادی یا حیوانی نیز می‌باشد و رذایل اخلاقی از آن سرچشمه می‌گیرد. اینجاست که کار دشوار می‌شود و هر کدام از این ابعاد سعی دارند انسان را به سوی خویش بکشانند. اگر بعد مادی بر انسان غلبه کند، رفتار وی از خوی حیوانی تبیعت خواهد کرد. برای مثال، حرص، طمع، زیاده خواهی، منفعت طلبی، تجاوز به حقوق دیگران، ظلم و ستم و مانند اینها همگی در بعد مادی نفس انسان ریشه دارند. بدین ترتیب، تخریب محیط زیست به عنوان یک کار غیراخلاقی از بعد مادی نفس انسان نشأت می‌گیرد، زیرا انجام آن با رذایل اخلاقی مانند موارد یادشده مرتبط می‌باشد.

در مقابل، منشأ تمام فضائل اخلاقی در بعد روحانی نفس انسان است که ماهیتی الهی دارد و اوصاف الهی در آن نهادینه شده است. بنابراین، حفظ محیط زیست به عنوان یک کار اخلاقی نتیجه فعال شدن بعد روحانی نفس انسان می‌باشد. برای مثال، شجاعت، ایثار، نیکی، احسان، درستکاری و عدالت، همگی ناشی از صفاتی است که به طور فطری در نهاد انسان قرار داده شده است و در هنگام تعامل اخلاقی با طبیعت از آنها استفاده می‌شود. رهیافت خودبوم شناسی بر همین مفاهیم استوار است و خودشناسی و صیانت نفس را اولین گام برای حفظ محیط زیست و داشتن رفتار اخلاق با آن می‌داند. چرا که تا انسان خود را نشناسد و نتواند از نفس خود صیانت نماید، نمی‌تواند به سمت رفتارهای اخلاقی با طبیعت و حفظ آن سوق یابد. منظور از صیانت نفس نیز، پاسداری و پرورش صفات نیکو در مقابل صفات مذموم در نفس آدمی است. همانطور که بیان گردید، هر یک از ابعاد مادی و روحانی نفس انسان می‌توانند زمام امور انسان را در دست گیرند. بنابراین، چنانچه بخواهیم یک انسان اخلاقی در مقابل طبیعت و محیط زیست باشیم، می‌باید توجه ویژه‌ای به صیانت از نفس واقعی خویش یعنی نفس روحانی داشته باشیم. در غیر این صورت و با غلبه نفس مادی، امکان هر گونه رفتار ناشایست با سایرین و از جمله طبیعت وجود خواهد داشت. بدین ترتیب، تخریب محیط زیست را می‌توان بر مبنای صیانت نفس تبیین کرد. حال این سوال پیش می‌آید که بهترین راه پاسداری و پرورش نفس واقعی (روحانی) چیست؟

دین مبین اسلام پاسخ را در یاد خداوند معرفی کرده است. به بیان دیگر، انسان اگر می‌خواهد از رذایل اخلاقی دور شود و متصف به فضائل اخلاقی گردد، راهی غیر از ذکر و یاد خداوند ندارد. بدین ترتیب می‌توان نتیجه گرفت که راه اصلی حفاظت از محیط زیست، یاد خداوند است. به بیان دیگر، انسان‌هایی که همواره به یاد خداوند می‌باشند، به خود اجازه تخریب محیط زیست و تجاوز به طبیعت را نمی‌دهند و هم اینان هستند که رفتار خود با طبیعت را متناسب با صفات الهی تنظیم می‌کنند. در این رابطه می‌توان به آیه 19 سوره مبارکه حشر اشاره کرد که در آن خداوند می‌فرماید: «و لا تَکوُنوُا کالّذینَ نَسوُا الله فَاَنسهُم اَنفُسهُم اولئکَ هَمَ الفاسِقوُن؛ و چون کسانی مباشید که خدا را فراموش کردند و او [نیز] آنان را دچار خودفراموشی کرد، آنان نافرمانانند». به این ترتیب تخریب محیط زیست را می‌توان تجلّی غفلت از یاد خداوند و فراموش کردن خویشتن و نافرمانی از دستورات خداوند دانست.

- با توجه به همه آنچه تا کنون مورد بحث واقع شد به نظر شما چه رویکردی باید برای مواجه با وضع زیست محیطی جامعه کنونی ما همچون آلودگی روزافزون کلان شهرها و یا نابودی جنگل‌ها، مراتع و دریاچه‌ها و تالاب‌ها اتخاذ نمود؟

سروستانی: این سوال بسیار چالش انگیز است به نظر اینجانب به دلیل پیچیدگی و چند بعدی بودن مسئله حفاظت از محیط زیست، یک پاسخ سرراست ندارد. بنابراین، هر کسی می‌تواند با توجه به تخصص و تجربه خویش به آن پاسخ گوید. اما اگر از نظر تکنولوژی و نقش آن در ایجاد بحران‌های زیست محیطی بخواهیم بدان پاسخ دهیم می‌باید چند واقعیت را در نظرداشت. اول، وابستگی زندگی امروز به تکنولوژی‌ای که بر مبنای انسان محوری شکل گرفته‌اند. دوم، تسلط و استعمار کشورهای سلطه جو بر سایر کشورها با کمک تکنولوژی‌هایی که مبتنی بر جهان بینی سلطه و استعمار می‌باشند. سوم، نیاز به دفاع از خود و حفظ هویت خود در دنیای پر از رقابت امروز. چهارم، بهره‌برداری رو به رشد از منابع زمین و وجود بحران‌های زیست محیطی ناشی از دنیای مدرن امروزی. با توجه به این قبیل واقعیت‌ها، در افق بلندمدت چند سناریو را می‌توان در نظر گرفت که هر کدام پیامدهای خاص خود را خواهند داشت: سناریوی اول: بهبود و سازگار کردن تکنولوژی‌های موجود با حفظ محیط زیست (مفاهیم توسعه پایدار و تکنولوژی سبز). سناریوی دوم: ابداع تکنولوژی مورد نیاز با توجه به شرایط بومی کشور. سناریوی سوم: به دست گرفتن رهبری علم و تکنولوژی جهانی به منظور جهت دهی به علم و تکنولوژی برای اصلاح راه و مسیر. سناریوی چهارم: حفظ خود و منتظر ماندن برای تحلیل نظام مبتنی بر علم و تکنولوزی سکولار. سناریوی پنجم: حفظ قدرت با تکنولوژی‌های موجود و سعی در تغییر بخش‌هایی از آن به نحوی که ضمن حفظ قدرت، موجبات سازگاری تکنولوژی با محیط زیست طبیعی را فراهم آورد و پس از یک دوره منطقی، منجر به تکنولوژی سازگار با محیط زیست طبیعی شود و ارائه آن به عنوان یک الگو به دیگران. اما در افق کوتاه مدت، بهترین راهکار کاهش از مصرف و دوری از اسراف می‌باشد. بدین صورت از یک طرف، فشار بر منابع طبیعی به منظور تأمین منابع و مواد اولیه کالاها و خدمات کاهش می‌یابد و از طرف دیگر، آلودگی‌های کمتری به محیط زیست وارد می‌شود.

اگر نگاهی به گذشته بیندازیم، متوجه خواهیم شد که اجداد ما از کمترین منابع بیشترین استفاده را می‌کردند. برای مثال، برخی اوقات از خود می‌پرسم یک بطری پلاستیکی آیا باید یک بار مصرف باشد؟ آیا اگر این بطری در زمان‌های گذشته به دست اجداد ما می‌رسید چقدر از آن استفاده می‌کردند؟ در حالی که ما امروزه به راحتی تعداد زیادی از آنها را فقط یک بار استفاده می‌کنیم و سپس به راحتی آنها را دور می‌اندازیم و نمی‌دانیم که تولید این بطری‌ها چقدر بر منابع زمین از نظر مصرف مواد و انرژی فشار وارد کرده است. اگرچه برخی کشورها به فکر بازیافت این مواد افتاده‌اند، اما سوال این است که در دنیا چقدر از این مواد بازیافت می‌شوند. حتی برخی اذعان می‌کنند که اقیانوس‌ها در حال تبدیل شدن به یک زباله دان بزرگ هستند، زیرا بسیاری از ضایعات و زباله‌ها مانند مواد پلاستیکی سر از دریاها و اقیانوس‌ها درمی‌آورند. مثال‌هایی این چنین فراوان هستند و نمونه‌های آن را می‌توان در مصرف آب، کاغذ، بنزین، گاز، مواد شوینده و غیره مشاهده کرد. به نظر می‌رسد چنین زندگی اسراف کارانه‌ای باید هر چه سریعتر سامان یابد تا دنیا بتواند نفس بکشد. اما بر مبنای رهیافت‌های خودبوم شناسی، راهکار حفاظت از محیط زیست، خدایی شدن و متصف شدن به اوصاف الهی است که تنها از طریق صیانت از نفس امکان پذیر است. نکته مهم این است که غفلت از یاد خداوند به غلبه اوصاف حیوانی در تعامل انسان با طبیعت منجر می‌شود که نتیجه آن، تجاوز به محیط زیست طبیعی و بهره کشی از آن به بهای نابودی آن است.


با انتخاب لینک کانال تلگرام در قسمت «صفحه اینترنتی مرتبط» به ما ملحق شوید.


تاریخ انتشار در سایت: ۱۰ آبان ۱۳۹۶
صفحه اینترنتی مرتبط
نقش ها
گفت و گو شونده : احمد عابدی سروستانی
گفت و گو شونده : حسین ریاحی
مطالب
عناوین
رسته: 2