فروپاشى اتحاد جماهير شوروى همراه تحولات بزرگ جهانى بود. ظهور جمهورى هاى تازه استقلال يافته در آسياى مركزى و قفقاز، ايران را به جاى يك كشور با مجموعه اى از جمهورى هاى همسايه روبه رو كرد كه به شدت از مشكلات سياسى، اقتصادى و اجتماعى رنج مى بردند. شايد بايد قوم گرايى را يكى از مهمترين معضلات اين جمهورى ها دانست ، اين امر موجب چالش هاى سياسى در داخل اين جمهورى و تاثيرات آن بر كشورهاى همسايه شد. سه جمهورى قفقاز جنوبى بيشترين ضربه ها را از تحركات اقوام متحمل شدند. جمهورى كوچك اما دموكراتيك گرجستان با جدايى خواهى سه جمهورى خودخوانده آجاريا، آبخازيا و اوستياى جنوبى روبه رو شد. اگرچه ميخاييل ساآكاشويلى با راه انداختن انقلاب گل سرخ موفق به بركنارى ادوارد شواردنادزه رئيس جمهورى گرجستان و سركوب اصلان اباشيدزه رهبر ياغى آجاريا و متحد كردن اين جمهورى خودخوانده با گرجستان شد اما ساآكاشويلى پس از به قدرت رسيدن با مقاومت آبخازها و جدايى خواهان اوستيايى جنوبى مواجه شد. حمايت روس ها از جدايى خواهان اين دو جمهورى همواره بر روابط تفليس- مسكو سايه انداخته است.

وضعيت در دو جمهورى ديگر ارمنستان و آذربايجان متفاوت است. اين دو جمهورى از سال ۱۹۸۸ جنگ هاى خونينى را بر سر تصرف منطقه قره باغ آغاز كردند كه نتيجه آن جدايى اين منطقه از خاك جمهورى آذربايجان، مرگ بيش از ۲۰ هزار نفر، مجروح شدن ۵۰ هزار نفر به همراه آواره شدن نزديك به يك ميليون انسان شد. بحران قره باغ موجب كشمكش ايروان و باكو شد. وضعيت نه جنگ و نه صلح اكنون حاكم بر روابط دو جمهورى است.

از اين رو نزديكى قدرت هاى منطقه اى يا فرا منطقه اى به هر يك از اين دو جمهورى موجب واكنش شديد جمهورى ديگر مى شود. ايران يكى از قدرت هاى تاثيرگذار منطقه اى است كه هر كدام از دو جمهورى آذربايجان و ارمنستان درصدد نزديكى به آن هستند. تهران و باكو سال گذشته ميلادى را بسيار خوب آغاز كردند. در اواخر ژانويه سال ۲۰۰۴ محسن امين زاده معاون وزير خارجه به همراه مهدى صفرى نماينده ايران در امور خزر به باكو رفتند تا دور تازه اى از گفت وگوها را در آغاز رياست جمهورى الهام على اف آغاز كنند. نتيجه مذاكره اگرچه چندان رضايت بخش نبود اما دوطرف بر تداوم گفت وگوها اصرار ورزيدند.

كمتر از سه ماه معاونان وزيران كشورهاى ساحلى براى سيزدهمين بار در باكو گردهم آمدند. ولايت قلى اف وزير امور خارجه وقت جمهورى آذربايجان مذاكره ميان تهران و باكو را سازنده خواند. «قلى اف» با اعلام اينكه كشورش مخالف نظامى شدن درياى خزر است از خزر به عنوان درياى صلح و ثبات نام برد، اما تنها چند هفته پس از نشست باكو، نظاميان آمريكايى با همكارى وزارت دفاع جمهورى آذربايجان مانورهاى مشتركى را در خزر آغاز كردند. باكو همچنين بارها پذيراى مقام هاى عالى رتبه نظامى  آمريكايى به ويژه دونالد رامسفلد بود. اين امر موجب حساسيت هايى در تهران و مسكو شد. در واكنش به تمرين نظاميان آمريكايى با آذرى ها، روسيه و ايران نيز جداگانه تمرين هاى نظامى در خزر راه انداختند. انجام رزمايش نظامى روسيه و جمهورى ارمنستان در پاسخ به تمرين نظامى تركيه، گرجستان و جمهورى آذربايجان موجب تنش هايى در روابط دو كشور شد.

از سوى ديگر به رغم دعوت از وزير خارجه آذربايجان به ايران اما وى به دلايل نامعلوم بارها سفر خود را به تهران عقب انداخت، اين در حالى بود كه «وارطان اسكانيان» فروردين ماه سال جارى خورشيدى دعوت همتاى ايرانى خود را پذيرفت و به تهران سفر كرد. سفر اسكانيان به ايران موجب فعال شدن توپخانه هاى مطبوعات و رسانه هاى عمدتاً وابسته به محافل پان ترك ها عليه ايرانيان شد.

۱۸ فروردين يك بار ديگر وزراى خارجه كشورهاى ساحلى در مسكو گردهم آمدند. عجيب اينكه محمد ياراف كه جانشين ولايت قلى اف شده بود در نشست مسكو حاضر نشد. جمهورى آذربايجان تنها خلف خلف اف نماينده ويژه خود در امور خزر را به اين نشست اعزام كرد. سرانجام ۳۱ مرداد ماه پارلمان جمهورى آذربايجان به دستور الهام على اف قانونى را از تصويب گذراند كه به موجب آن استقرار پايگاه هاى نظامى بيگانه را در اين كشور ممنوع و مغاير با امنيت ملى اين جمهورى مى دانست. اين قانون تا حدودى نگرانى هاى تهران و مسكو را از بين برد.

اوج تحولات روابط باكو- تهران سفر سيدمحمد خاتمى به جمهورى آذربايجان و امضاى ۱۰ سند مهم براى توسعه روابط دوجانبه بود. اگرچه دست هايى در كار بود تا سفر خاتمى به باكو با ناكامى همراه باشد اما اراده و خواست رهبران و مردم دو كشور همسايه مانع از تحقق آن شد. تنها دو روز مانده به سفر رئيس جمهورى ايران به باكو «محمد ياراف» وزير خارجه اين جمهورى ادعاهايى در خصوص آذربايجان ايران مطرح كرد كه واكنش هاى شديدى را در ميان مقام هاى سياسى ايران به همراه داشت، به نحوى كه نمايندگان اردبيل در مجلس هفتم كه خود را  آماده همراهى رئيس جمهور به جمهورى آذربايجان كرده بودند در اعتراض به اظهارات مغرضانه وزير امور خارجه آذربايجان اين سفر را تحريم كردند. به دنبال آن محمد ياراف مجبور به پس گرفتن حرف هايش شد. با اين وجود روساى جمهورى ايران و جمهورى آذربايجان ۱۰ سند در زمينه هاى همكارى در امور بازرگانى امنيتى، فرهنگى، انتقال گاز ايران به جمهورى خودمختار نخجوان، همكارى هاى ريلى، محيط زيست، مالى، پروژه هاى برق، جاده باكو-  آستارا و امور حمل و نقل امضا كردند. از سوى ديگر ايران با راه اندازى كنسولگرى جمهورى آذربايجان در تبريز موافقت كرد. چند ماه بعد اين كنسولگرى فعاليت خود را آغاز كرد.

بايد اعتراف كرد كه سفر پر سر و صداى سيدمحمد خاتمى به باكو براى هر دو كشور همسايه بسيار پربار بود، كه موجب تقويت همكارى ها و نزديكى بيشتر دو كشور همسايه به يكديگر شد. اكنون ايران منتظر سفر الهام على اف به تهران است، ترديدى نيست سفر على اف به ايران موجب تداوم همكارى هاى منطقه اى ميان دو كشور همسايه خواهد شد. به نظر مى رسد موضوع خزر محور گفت وگوها و چانه زنى هاى دو طرف در اين سفر باشد.

اين در حالى است كه خلف خلف اف با بيان اينكه رايزنى با متخصصان براى مرزبندى درياى خزر در طول ديدار على اف از تهران افزايش خواهد يافت به توافق با ايران بر سر مسائل مربوط به رژيم حقوقى خزر ابراز خوشبينى كرد. ايران و جمهورى آذربايجان به ويژه پس از روى كار آمدن الهام على اف فصل تازه اى از مناسبات را آغاز كرده اند. اگرچه نمى توان اشتهاى وى را در نزديكى به غرب به ويژه آمريكا ناديده انگاشت اما جهت گيرى هاى ديپلماسى منطقه اى على اف نشان از آن دارد كه وى با تبيين استراتژى نو تمايل دارد بحران هاى قفقاز را در چارچوب مسائل منطقه اى حل و فصل كند. به ويژه اينكه او خود از دانشگاه مسكو و در رشته روابط بين الملل فارغ التحصيل شده و به رمز و رازهاى مسائل ديپلماتيك به خوبى آگاه است. با اين وجود در صورت حل و فصل اختلاف هاى ايران با جمهورى آذربايجان در طول سفر وى به ايران بايد روزهاى خوبى را براى آينده روابط دو كشور پيش بينى كرد. واقعيت اين است كه جمهورى آذربايجان به لحاظ موقعيت جغرافيايى در محدوده اى واقع است كه به دليل تعدد اقوام به موزاييك اقوام شهرت دارد. باكو براى فائق آمدن به برخى مشكلات و اختلافات با همسايه ها به ويژه حل بحران قره باغ به كمك تهران نياز دارد.

از سوى ديگر تمدن و فرهنگ ايرانى را مى توان در گوشه گوشه اين سرزمين لمس كرد. اين منطقه تا مدت ها تاريخ مشتركى را با ايران پشت سر گذاشته است. بنابراين سطح روابط دو كشور همسايه بايد بسيار بيشتر از اين باشد. خواست دو ملت همسايه و دوست، تعميق و گسترش اين روابط است و تنها با اراده قوى دولتمردان مى توان به تحقق آن كمك كرد.