اكثر ما تا به حال با عبارات يا سخنانى برخورد كرده ايم كه بسيار جذابند و در لفافه اى از كلمات زيبا و يا حتى با ارائه ساختارى مناسب قصد القاى انديشه اى را دارند. متاسفانه اينگونه سخنان كم نيست و حتى خود ما نيز در پاره اى اوقات اينگونه رفتار مى كنيم. شناخت چگونگى استدلالات به كار رفته در اين عبارات به ما كمك مى كند تا فريب هر ظاهر جذابى را نخوريم. مثلاً به اين عبارت دقت كنيد:

«برخى افراد معتقدند كه نمايش خشونت در تلويزيون تاثيرى بر رفتار بينندگان ندارد. اما اگر آنچه در تلويزيون نشان داده مى شود تاثيرى در رفتار بينندگان ندارد، پس آگهى هاى بازرگانى كه براى خريد كالايى تبليغ مى كنند نيز نبايد تاثيرى بر بينندگان داشته باشد. اما مى دانيم كه اينگونه نيست و آگهى هاى بازرگانى تاثير دارند. بنابراين اين گفته كه نمايش خشونت در تلويزيون تاثيرى بر رفتار بينندگان ندارد، سخن درستى نيست.»

اين عبارت در نگاه نخست استدلال قانع كننده اى به نظر مى رسد. اما اگر دقيق به آن بنگريم درمى يابيم كه اتفاقاً چه استدلال سستى است. نتيجه اصلى كه اين عبارت در پى القاى آن است، اين است: «نمايش خشونت در تلويزيون بر رفتار بينندگان تاثير دارد.» حال ببينيم اين عبارت از چه دلايلى براى حمايت از اين نتيجه استفاده مى كند. مهمترين دليلى كه ارائه شده اين است: «آگهى هاى بازرگانى بر رفتار بينندگان تاثير دارد.» (مقدمه اول) يك نتيجه واسطه اى از اين مقدمه كه استدلال براى معتبر بودن به آن متكى است اين است: «آنچه در تلويزيون نشان داده مى شود بر رفتار بينندگان تاثير مى گذارد.» (مقدمه دوم) بنابراين از اين دو مقدمه اين نتيجه گرفته شده كه نمايش خشونت در تلويزيون حتماً بر رفتار بينندگان تاثير دارد. اگر نتيجه واسطه اى را بدين صورت بيان كنيم كه «برخى از چيزهايى كه در تلويزيون نمايش داده مى شود بر رفتار بينندگان تاثير دارد» آنگاه مى توان گفت كه اين نتيجه واسطه اى از مقدمه اول كه درباره تاثير آگهى هاى بازرگانى بود حاصل مى شود. چون آگهى هاى بازرگانى يكى از آن چيزهايى است كه در تلويزيون نشان داده مى شود. اما نتيجه واسطه اى اگر اينگونه تعبير شود نمى تواند نتيجه اصلى عبارت را حمايت كند چون ممكن است خشونت يكى از چيزهايى باشد كه در تلويزيون نشان داده مى شود اما بر رفتار بينندگان تاثيرى نداشته باشد.اما اگر نتيجه واسطه اى اينگونه بيان شود كه «همه چيزهايى كه در تلويزيون نشان داده مى شود بر رفتار بينندگان تاثير مى گذارد» آنگاه اين نتيجه واسطه اى از مقدمه اول كه درباره تاثير آگهى هاى بازرگانى بود حاصل نمى شود. چون از اين دليل كه آگهى هاى بازرگانى بر رفتار بينندگان تاثير دارد نمى توان به اين نتيجه رسيد كه همه چيزهاى نشان داده شده در تلويزيون بر بينندگان تاثير مى گذارد.در واقع، اينكه برخى چيزهاى نشان داده شده در تلويزيون تاثيرگذارند دليل خوبى براى اين عقيده نيست كه خشونت نشان داده شده در تلويزيون حتماً بر روى رفتار بينندگان تاثير مى گذارد. يا اين واقعيت كه آگهى هاى بازرگانى بر رفتار بينندگان تاثير مى گذارد دليل خوبى نيست تا اين نتيجه را بگيريم كه هر چيزى در تلويزيون نشان داده مى شود تاثيرگذار است.در اينجا تنها خطاى اين استدلال و نادرست بودن آن نشان داده شد، بدون آنكه درستى يا نادرستى دلايل آن خصوصاً دليل اصلى آن (تاثيرگذار بودن آگهى هاى بازرگانى) بررسى شود. اگر بتوانيم عيوب يك استدلال را نشان دهيم ديگر نيازى نيست قدمى فراتر برداريم و درستى ادعاهاى مطرح شده در استدلال را بررسى كنيم.البته مى توان به طريق ديگرى نيز خطاى اين استدلال را نشان داد. يعنى اينكه مى توان آگهى هاى بازرگانى و خشونت را با يكديگر مقايسه كرد؟ آيا اين دو به هم شبيه اند؟ وقتى مى خواهيم استدلالى را بررسى كنيم توجه به تمثيل هاى به كار رفته بسيار مفيد است. يعنى دو چيزى كه با هم مقايسه مى شوند آيا در تمام جهاتى كه به نتيجه مربوط است به هم شبيه اند؟ آگهى هاى بازرگانى و خشونت در برخى جهات به هم شبيه اند. مثلاً هر دو مورد در خاطره بينندگان باقى مى مانند يا هر دو حالت دراماتيكى دارند اما شايد تفاوت هاى آنها تاثيرى بر اثرگذارى آنها داشته باشد مثلاً برنامه هاى خشونت آميز تلاشى براى فروش خشونت نمى كنند يا حتى به گونه اى است كه چندان مورد قبول عمده مردم نيست. بنابراين اين فرض كه چون آگهى هاى بازرگانى تاثيرگذارند دليلى نمى شود كه نمايش خشونت در تلويزيون هم بر رفتار بينندگان تاثير مى گذارد، بلكه اين عبارت براى آنكه نتيجه اش مقبول باشد بايد دلايل قوى ترى عرضه كند تا خواننده آن را بپذيرد.

منبع:

Ann Thomson. Critical reasoning.

Routledge. 2002