از آغاز سده نوزدهم، گسترش انديشه دموكراسي، آزاديخواهي و مشروطيت در ايران، به واسطه فرنگ رفته هايي كه به دلايل مختلفي همچون تحصيل، سياحت و يا امور اداري، مدنيت و دموكراسي غربي را مشاهده كرده بودند و يـا روشنفكراني كه كمـابيش از طريق اخبـار، جرايد و كتب رسيده از مغرب زمين با تحولات اروپا آشنا شده بودند، صورت گرفت. انديشه پارلمانتاريسم نخستين بار از طريق سفرنامه هايي چون سفرنامه ميرزا صالح شيرازي، سفرنامه ابوالحسن ايلچي، سفرنامه مصطفي افشـار، سيـاحت نامه ابراهيم بيك و سفرنامه رضا قلي ميرزا وارد ايران شد.

سفرنامه ميرزا صالح شيرازي:

سفرنـامه ميرزا صالح شيرازي شامل مشاهدات دقيقي از نظام حكومتي، سيستم پارلماني وقوانين آن، دستگاه قضاوت، ماليـات، كليسا، مدارس و صنـايع انگليس است. ميرزاصالح آنقدر شيفته آزادي و نظـم موجود در جـامعه انگلستـان شده بود كه آنـرا « ولايت آزادي » مي نـاميد. وي در بحث از نظـام پارلماني انگلستان، پارلمان انگليس را « مشورت خانه »، مجلس عـامه را « خانه وكيل رعايا » و نماينده گـان را « وكيل الرعايا » مي خواند و از مجلس لـرد ها بـا عنوان خـانه خوانين نام مي برد. وي براي مجلس عوام از آن جهت كه توسط انتخـابات آزاد تشكيل مي گردد، اهميت بسياري قائـل مي شود چـرا كه معتقد است تنها در اين صورت است كه شايسته ترين افراد انتخاب مي شوند و زمام امور را در دست مي گيرند. ميرزاصالح دولت انگليس را به سه قسم پادشاه، لردها ( خوانين ) و وكيل عامه منقسم مي كند و به موضوع تفكيك قدرت ميان اين سه نهاد و عدم تمركز قدرت در دست يك فرد خودكـامـه مي پردازد. اصـول ديگري همچون اصل آزادي بيـان و اصل هماهنگي قوا در نظام پارلماني نيز مورد توجه وي قرار مي گيرد.

بدين سان ميرزا صالح حدود آزادي سياسي اجتماعي در جامعه انگليس، اركان نظام پارلماني و ويژگي هاي آن را براي ايرانيان دهه دوم سده نوزدهم بيان نموده و به توصيف اصول پارلمانتاريسم و مشروطيت، مانند: آزادي بيان، آزادي انتخابات و حاكميت پارلماني پرداخته است.

از آنجا كه نظـام حاكم بر هر دو كشور ايران و انگليس نظام سلطنتي بود ولي اوضاع سياسي اجتماعي اين دو بسيار متفـاوت از يكديگر بود لـذا وي چاره كار را در اصلاح ساختار حكومتي موجود به شكل انگلستان مي ديد و چون نمي تـوانست آشكـارا از نظام ايران انتقـاد نمايد، با بيـان پارلمانتاريسم انگلستان به توصيف يك الگوي عملي اصلاحات مي پردازد.

سفرنامه ابوالحسن ايلچي:

ابوالحسن ايلچي كه يكي از وابستگان دربار فتحعلي شاه بود در سـال 1809 ميلادي از سوي شـاه به لندن رفت و به مدت يكسـال و نيم درآنجـا اقـامت گزيد. اين سفر نـامه كه نخستين زمزمه هاي پارلمانتاريسم در ايران را مطرح ساخته، از دستگاه قانون گذاري انگليس با نام پارلمنت انگليس نام مي برد و آنجا را خـانه اي توصيف مي كند كه نمـايندگـان در آنجـا جمع مي شوند و با رضا و راي خود به صلاح رعيت كـار مي كنند. وي در ادامه به آزادي مردمي و اصول حكومت پارلماني و قاعده ملاحظه اكثريت آرا درتصميم گيري ها و علني بودن مـذاكرات و منازعـات پارلماني اشـاره مي كند. عليرغم آنكه اشاره ايلچي به پارلمانتاريسم انگلستان بسيار سطحي و صوري است اما سخنانش دربـاره اندازه اختيـارات پادشـاه و فلسفه وجودي پارلمان و آزادي هاي همگاني، براي ايرانيان زمان كه با اين مسائل بيگانه بودند، نو و بي سابقه بود.

سفرنامه مصطفي افشار:

افشار يكي از رجال دولتي زمان فتحعلي شاه بود كه در سفري ده ماه و نيمه به كشور روسيه درباره دموكراسي پارلماني مطالبي را به رشته تحرير در آورده بود. افشار در اين سفرنامه از قول انديشمندان روسي بارها بر حاكميت راي مردم در انتخاب زمامداران تاكيد ميكند ولي بيشتر از اين مطلبي نمي آورد.

سياحتنامه ابراهيم بيك: حاج زين العابدين مراغه اي در اين سفرنـامه نمودارهايي از فرهنگ و تمدن غرب از جمله رژيم هاي دموكراسي پارلماني اين كشور هـا و تفاوت هـاي آن را با اوضاع نابسامان ايران در ذهن خواننده ترسيم نموده است. كـسـروي در مورد تاثير گذاري اين سفرنامه بر مردم زمـان خويش مي گويد: بسيـاركسـان را مي توان يافت كه با خواندن اين كتاب بيدار شدند و براي كوشيدن به نيكي كشور آماده گرديدند.

سفرنامه رضا قلي ميرزا:

رضا قلي ميرزا نوه فتحعلي شاه بود و در خاطرات خود از سفر به انگلستان به توصيف نظـام پارلماني اين كشور پرداخته است. وي دولت انگلستان را شـامـل دو بخش خاص و عام مي دانست ؛ دولت خاص را شامل پـادشاه و وزرا و بعضي از اركان دولت و دولت عام را همه مردم، از پادشاه الـي فقير مي دانست. او معتقد بود اين مردمند كه حكومت مي كنند و پشتوانه چنين نظامي آرا و مشاركت عموم است كه درنهادپارلمان تبلـور مي يـابد. رضا قلي ميرزا در اين سفرنـامه علت وجودي پارلمان بر مبنـاي مشـاركت عمومي وجـايگـزيني دموكراسي پارلماني به جاي دموكراسي مستقيم را بيان مي كند.

در پايان لازم است به اين نكته اشـاره نماييم كه ويژگي عام نوشته هاي اين دوره اين است كه تنها به توصيفي از نظـام پـارلمـاني، دموكراسي و آزادي در غرب بسنده كرده اند و وارد چارچوب ها و اركان انديشه دموكراسي و پارلمانتاريسم نشده اند. به نظر مي رسد كمترين اثر اين سفرنامه ها ـ كه غالبا توسط وابستگان دربـار و مامورين و سفراي حكومتي نگـارش يـافته است ـ آگـاهي دادن به دست اندركـاران امور كشور وصاحب منصبان، پيرامون يوه هاي نوين فرمـانروايي و نقش مردم در حكومت بوده و اين موضوع در گسترش روند اصلاح و دگرگوني و زمينه سازي تبديل نظام سلطنتي به مشروطه پارلماني موثر بوده است.

تماس با نويسنده:

SHUAIBBAHMAN@YAHOO.COM

* شعيب بهمن: عضو انجمن علمي علوم سياسي دانشگاه تاکستان