متجاوز از چهارده قرن، از تاريخ تنزيل قرآن مجيد مى گذرد. و تفسير اين كتاب مبين و مبارك سابقه اى از صدر اسلام تاكنون دارد. دانشمندان اسلامى همه توان و تخصص و استعداد و دانش خويش را با علاقه و افر و عشق سرشار همه عمر را به پاى تبيين و تفسير اين كتاب عظيم صرف نموده و همه هم خود را در اين راه مقدس و خطير مصروف داشته اند. ارباب ادب و اصحاب بلاغت، از بعد ادبى دقائق و ظرائف كلمات و الفاظ نورانى قرآن را كه به زبان (عربى مبين) نازل گرديده، مورد بحث و فحص قرار داده و به «تدبر» و تبيين ارتباط محكم مفاهيم و انسجام متقن مضامين و هم آهنگى زيباى معانى و اثبات «عدم اختلاف» در كلام الله مجيد پرداخته اند. متكلمان و حكماى اسلام نيز، زبان برهان گشودند و روش تعقلى و مبانى و قواعد فلسفى رابه خدمت تفسير قرآن كريم در آوردند.
نوشتار حاضر نگاهی است به تاریخ تفسیر قرآن کریم بعد از رحلت پیامبر اکرم(ص) تا عصر حاضر که دسته های مختلف مفسرین قرآن کریم و ادوار تاریخی مفسرین را مورد بررسی و ارزیابی قرار داده است.
مجموعه حاضر در سه جلد ارائه شده است که کتاب حاضر جلد دوم از این مجموعه می باشد.
فهرست مطالب کتاب به شرح زیر است:
● تفسير قرآن در عصر تدوين
نخستين مدون تفسير قرآن كريم
1- ابن عباس (م 68 ه . ق)
2- سعيد بن جبير (شهادت 94 يا 95 ه . ق)
3- فراء نحوى (م 207 .ه)
4- عكرمه (م 104 يا 105 .ه)
5- عمروبن عبيد
6- ابن جريح (م 150)
قول ارجح درباره اولين مدون تفسير
سير تدريجى تفسير عقلى
گسترش بحثهاى مستقل و تخصصى در تفسير قرآن كريم
نمونه هايى از تفاسير تخصصى
تفسير به مأثور
اسباب و علل ضعف پاره اى از تفاسير به مأثور
1- وضع و جعل حديث
2- مسائل سياسى
3- حذف اسناد
4- پيدايش فرقه شعوبيه
الف: جعل حديث از طرف اعراب نژاد پرست
ب: مقابله شعوبيه با عرب نژاد پرست در جعل حديث
5- تداخل انواع تفسيرها
6- ورود اسرائيليان در تفسير قرآن كريم
ورود اسرائيليان در تفسير قرآن
اقسام اسرائيليات
1- عبدالله بن سلام (م 43 ه . ق)
2- كعب الاحبار (م 32 ه . ق)
3- وهب بن منبه (م 110 ه . ق).
4- عبدالملك بن عبدالعزيز بن جريح (م 150 - 159 ه . ق)
ابن عباس ناقل اسرائيليات در تفسيرنبوده است
پاسخ به شبهه و رفع اتهام
مصادر ابن عباس در تفسير قرآن
1- پيامبر گرامى اسلام (ص)
2- تفسير على بن ابيطالب (ع)
3- اشعار كهن عربى
4- طرز گفتار باديه نشينان
● مشهورترين كتب تفسير به مأثور و معرفى آنها
الف: تفاسير مأثور مشهور اهل سنت
ب: تفاسير مأثور مشهور شيعه اماميه
الف: تفاسير مأثور اهل سنت:
1- جامع البيان فى تفسير القرآن (طبرى)
2- تفسير بحرالعلوم (سمرقندى)
3- الكشف و البيان عن تفسير القرآن (ثعلبى)
4- معالم التنزيل (بغوى)
5- المحر الوجيز فى تفسير الكتاب العزيز(ابن عطيه)
6- تفسير القرآن العظيم (ابن كثير)
7- الجواهر الحسان فى تفسير القرآن (ثعالبى)
8- الدارالمنثور فى تفسير المأثور (سيوطى)
ب: تفاسير مأثور شيعه اماميه
1- تفسير قمى
2- تفسير نور الثقلين
3- تفسير البرهان (بحرانى)
4- تفسير الهادى و مصباح النادى (بحرانى)
5- تفسير صافى (فيض كاشانى)
6- تفسير الائمة لهداية الامة (نصيرى طوسى)
7- التفسير بالمأثور
8- تفسير عياشى
تفسير به رأى
اول: تفسير به رأى صحيح
دوم: تفسير به رأى ممنوع
نمونه هايى از تفسير به رأى ممنوع
آياتى از قرآن كريم در مورد تفسير به رأى جايز
آياتى از قرآن كريم در مورد تفسير به رأى ممنوع
تفسير به رأى ممنوع در احاديث و روايات
● مكتب معتزله
اصول اعتقادات معتزله
1- توحيد:
2- عدل:
3- وعد و وعيد:
4- منزلة بين المنزلتين:
5- امر به معروف و نهى از منكر:
موضع معتزله در تفسير قرآن
اهم كتب تفسير معتزله
