تا پيش از پيروزي انقلاب اسلامي در بهمن ماه سال 1357رويكرد عامه مردم- و چه بسا اهل فرهنگ- به خاطره نويسي و توجه و اهتمام آن، بسيار محدود و ناچيز بود.

تا پيش از پيروزي انقلاب اسلامي در بهمن ماه سال 1357، رويكرد عامه مردم- و چه بسا اهل فرهنگ- به خاطره نويسي و توجه و اهتمام به آن، بسيار محدود و ناچيز بود. آن دوران اكثر كتاب هاي منتشر شده در زمينه خاطرات، مربوط بود به رجال عصر قديم كه بيشتر دورة مشروطيت را در بر مي گرفت. با پيش آمدن انقلاب اسلامي كه فضا و جو فرهنگي جامعه ايراني را به كلي تغيير داد، انتشار كتاب خاطرات نيز دستخوش تحولي عظيم شد.

در سالهاي اول پيروزي، خاطرات مبارزان و زندانيان سياسي از زندانها، مبارزات و شكنجه هاي دوره شاهنشاهي، كه  هدفش بيشتر انتقال تجربه به نيروهاي مبارز جوان  بود، توسط احزاب و گروههاي سياسي باب شد. در آن روزها برخي از اهل ادب نيز به نگارش خاطرات خود از روزهاي انقلاب، در مطبوعات پرداختند.

تحميل جنگي كه هشت سال به طول انجاميد نيز تحولي عظيم در فرهنگ خاطره نويسي به وجود آورد. آناني كه جنگ را ديده و درك كرده بودند، ناخواسته اين وظيفه را در خود احساس كردند كه دربرابر نسلهاي آينده مسئوليت خطير انتقال حقايق جنگ و انقلاب بر دوش آنان است، لذا با وجود عدم تجربه در نويسندگي و گاه تحصيلات پايين، اقدام به نوشتن خاطرات (روزشمار) حضور خود در جنگ كردند. در اين گونه خاطرات،  فرد رزمنده را بسيار كمتر مي توان ديد و بيشتر شاهد صحنه هايي هستيم كه وي در آن حضور داشته است.

 غالب خاطراتي كه در دوران جنگ (1359 تا 1367) به صورت كتاب و يا در مطبوعات منتشر شدند، از روالي خاص پيروي مي كردند. اين خاطرات با وجودي كه توسط رزمندگان جوان نوشته مي شدند، ولي به هنگام چاپ دستخوش برخي تغيير و تحولها نيز مي شدند. تبليغ شعارها و آرمانهاي جنگ و انقلاب اسلامي، تحقير دشمن، برتر نشان دادن روحيه نيروهاي خودي و در نظر گرفتن اينكه در زمان جنگ نبايد مطلبي منتشر شود كه به روحيات مردم خللي وارد كند، از جمله مواردي بود كه در اينگونه خاطرات وجود داشت و چه بسا نيز اين ضرورت مهم مد نظر بود كه براي حفظ امنيت و روحيه مردم، از ذكر برخي موارد خودداري شود.

با وجود اين بسياري از رزمندگان، خاطرات  روزشمار خود راكه در كنج تنهايي و در اوج جنگ نوشته بودند، نزد خود محفوظ داشتند.

پس از پايان جنگ، دفتر ادبيات و هنر مقاومت، با همّت سه نفر از كساني كه تا پيش از آن در مطبوعات به فرهنگ دفاع مقدس مي پرداختند (مرتضي سرهنگي، عليرضا كمره اي، هدايت الله بهبودي) پايه گذاري شد و موفق شد صدها عنوان كتاب  منتشر سازد. از ويژگي هاي اين خاطرات، بكر بودن آن است كه چه بسا اگر قرار بود همين كتابها توسط برخي ارگانها و سازمان هاي تابع دولت منتشر شود دستخوش بسياري كج سليقگي ها قرار مي گرفت.

بعدها در كنار اين دفتر، دفتري ديگر با عنوان «دفتر ادبيات انقلاب اسلامي» توسط عده اي از همين افراد تأسيس شد كه به گردآوري خاطرات شخصيتهاي رده بالاي فعلي نظام كه در دوران مبارزه عليه شاه، داراي سوابق و خاطرات بسياري بودند، مبادرت ورزيد. سرعت عمل اين دفتر، در برابر شركتها و مؤسسات خصوصي كه  بيرون از مجموعه هاي دولتي قرار داشتند، بسيار پايين بود و چه بسا بودند سوژه ها يي از خاطرات سران رژيم شاه كه در خارج از كشور به انگليسي چاپ شده بود و تا اينان بخواهند آن را ترجمه و آماده سازند، توسط چند ناشر ديگر منتشر شده بود كه از آن ميان مي توان به خاطرات اسدالله علم اشاره كرد. شايد اين كه دفتر ادبيات  انقلاب اسلامي زير نظر يك ارگان دولتي (حوزه هنري سازمان تبليغات اسلامي) فعاليت مي كرد باعث اين كندي بود ولي در كنار آن ناشرين خصوصي، در قدمهايي بلند و سريع،  اقدام به انتشارات كتابهاي خاطرات سران رژيم شاه كه در خارج از كشور چاپ شده بود كردند. با اين روال تحولي گسترده در عرصه خاطره نويسي بوجود آمد كه كم كم سران جمهوري اسلامي ايران را نيز متوجه اين امر كرد و آنان را نيز بر آن داشت تا خاطرات خود را (هر چند شايد بتوان گفت منفعلانه و بسيار دير) منتشر سازند.

سردمداران حكومت شاه كه عرصه را خالي ديده بودند، توجيهات و توضيحات خود را در غالب خاطراتي در داخل منتشر ساختند كه مي توان گفت در اكثر آنان تبرئه حكومت پهلوي مد نظر بوده و هست.

نظر به اينكه نسل جوان امروز، از آن دوران پرهياهو و نبرد و مبارزه هيچ در خاطر ندارند و با  سرودها و مارش هايي كه در دهه فجر از تلويزيون پخش مي شود، به هيچ وجه نمي توانند آن فضا را دريابند، امروز سيل هجوم خاطرات سران رژيم شاه آنان را تهديد مي كند.

 انتشار برخي كتب حاوي خاطرات بعضي از مسئولان جمهوري اسلامي ايران، نه تنهاحقايق، حوادث و پيش آمدهاي انقلاب را نمايان نكرد، كه وجود برخي موارد ضد و نقيض و عدم آگاهي فرد از برخي موارد مبهم و پرداختن ناقص به آن حوادث، باعث ايجاد توهمات بسياري شد.

به عنوان مثال در هيچيك از خاطرات چه خاطرات سران رژيم شاه و چه خاطرات سران جمهوري اسلامي، نمي توان فهميد كه در روز 17 شهريور 1357 چند نفر شهيد شده اند. برخي از 15000 نفر شهيد مي گويند، بعضي نزديك به هزارنفر . مسئله مهمي كه وجود دارد، اين است كه هيچكدام  ازاينها حقيقت آمار و ماجرا نيست. از همين قبيل است ماجراي عاشوراي سال 1357 در پادگان لويزان .از اين موارد در روزهاي انقلاب بسيار مشاهده مي شود كه متأسفانه بايد منتظر بود تا برخي با تحريف و تغيير آن را منتشر سازند.همان كاري كه با بزرگترين واقعه سالهاي اخير ـ جنگ تحميلي ـ  كردند و بسياري از حقايق آن را تحريف كرده و در ذهن و چشم نسل جوان امروز وارونه جلوه دادند.

بايد اذعان داشت كه چندان نبايد منتظر كتاب خاطراتي خوب از سردمداران انقلاب اسلامي بود، چرا كه غالب كتابهاي منتشر شده، از سوي افرادي است كه به دلايلي از مسئوليتهاي خود كنار گذاشته شده  يا كنار رفته اند. به همين لحاظ در ذكر خاطرات خويش دچار خود سانسوري شديد شده و در پي پوشاندن و يا توجيه بسياري از موارد برآمده اند.

به عنوان مثال  يك بار در نشريه اي، خاطره اي ذكر شده از يكي از مسئولان منتشرشد كه در خلال آن، از حمله به يكي از مأموران ساواك و به قتل رساندن وي با چاقو سخن به ميان آمده بود. وي شديداً معترض شد كه چرا از كشته شدن آن مأمور نوشته ايد، و خواست كه در شماره بعد در توضيحي از قول وي بنويسيم: «البته بعدها آن مأمور ساواك را ديديم و فهميديم كه او كشته نشده است».

به هر طريق آنچه مهم است، آگاهي نسل امروز از حقايق پيش آمده در دوران انقلاب اسلامي است كه امروزه بسيار بيشتر از قبل، اين مهم ضروري و لازم به نظر مي رسد و اين كار ميسر نيست جز با انتشار خاطرات ناب و دست نخورده، نه اينكه به دليل برخي شبهات حقايق را به گونه اي ديگر جلوه دهيم.

مثالي ديگر كه بسيار مهم به نظر مي آيد:   در زندانهاي وحشت آور رژيم شاه، بسياري افراد در پي اين بودند تا با نوشتن يك توبه نامه كتبي و عذرخواهي به پيشگاه اعليحضرت! از دوران محكوميت خود كاسته، آزاد شده و مجدداً به جمع مبارزين بيرون از زندان بپيوندند كه اين مسئله كم كم مورد توجه ساواك قرار گرفت و جلوي اين حربة نيروهاي مبارز را سد كرد. همين عده، امروز از عنوان اين مطلب ابا داشته و سعي دارند خود را بري از هر گونه عذرخواهي و اظهار ندامت هر چند به لفظ براي فريب دشمن، جلوه دهند. البته بودند عده اي كه پا را از اين نيز فراتر نهاده و به اظهار ندامت در برابر دوربين تلويزيون و گريه به پيشگاه شاه پرداختند و يا برخي كه لو دادن همرزمان خود را براي دور ماندن از هر گونه شكنجه و رنج، به حساب      

تقيه و… گذاشته اند ولي امروز آنچنان پز مبارزه مي دهند كه جاي بسي تعجب دارد.

 همه اين عزيزان براي پيروزي انقلاب اسلامي زحمت كشيده اند. امروز نمي توان در آرامش و امنيت نشست و اعمال آن روز آنان را زير سؤال برد و بر آنان هجوم آورد؛ چرا كه ظرفيت افراد با يكديگر متفاوت است. مگر نه اينكه بودند افراد غير مسلمان كه در زير شديدترين شكنجه ها لب باز نكرده و ياران خود را لو نداده اند؟!

متأسفانه اين روزها كمتر شاهد انتشار خاطرات مردم عادي بخصوص نسل جوان آن روزها، از انقاب اسلامي هستيم. بايد در نظر داشت كه رده بالايي ها، همواره خاطراتي از بالا دارند و اين مردم و جوانان بودند و هستند كه مستقيم شاهد برخي حماسه آفريني ها در كوچه و خيابانها بوده اند.

اين خود مي تواند تحولي ديگر در عرصه خاطره نويسي باشد. يعني همان چيزي كه در خاطره نويسي جنگ شاهد هستيم. در خاطره نويسي جنگ به جاي اينكه شاهد انتشار خاطرات سرداران و بزرگان باشيم (كه به هيچ وجه چنين نشد) شاهد انتشار خاطرات رزمندگان معمولي در حد يك تيرانداز يا آرپي جي زن هستيم.

شايد انتشار خاطرات افرادي كه در صحنه هاي 15 خرداد 1342 و 17 شهريور 1357 بوده اند- بخصوص سربازاني كه در صف مخالف حضور داشته اند و امروز نيز در ميان ما زندگي مي كنند- خالي از لطف نباشد و ابهامات بسياري را رفع كند.

اميدواريم در سالهاي آتي بيشتر شاهد انتشار حقايق باشيم نه اينكه از بيرون برايمان خاطرات به داخل صادر كنند.