بعضي صاحب نظران رسانه ، دوره جديدي از تاريخ رسانه ها را با عنوان عصر ماهواره مطرح کرده اند.

از آنجا که فرهنگها نيز مانند ساير پديده هاي اجتماعي از حيات برخوردار هستند ، درگذر زمان و در اثر ارتباط با يکديگر و يا به دليل سهولت جذب يا حذف عناصر يکديگر دچار رشد، توسعه ، افول و حتي تغيير شکل مي شوند.

در دوره جديد - که به طور مشخص با رشد فناوري هاي ارتباطي مصادف است و عده اي از انقلاب فناورانه رسانه اي ياد مي کنند - پديده ماهواره به نحوي جدي و همه جانبه مطرح شده است و سياست ، اقتصاد، فرهنگ ، ايدئولوژي ، علائق ، روحيات و رفتار آدميان را در اقصا نقاط جهان تحت تاثير قرار داده است.

طراحان و اشاعه دهندگان فناوري ماهواره اي ، مقابل اين سوال که آيا با گسترش و فراگيري ماهواره در سطح جهان ، گوناگوني فرهنگي از بين خواهد رفت و فرهنگهاي ملي و بومي آسيب پذير خواهند شد، اظهار مي دارند اگر فرهنگ بومي و محلي ، توان حضور و مبادله فرهنگي با فرهنگ ارائه شده بوسيله ماهواره را ندارد، بهتر است بميرد. روشن است که با اين داوري و ارزيابي ، در مقابله فرهنگها با اثرات ماهواره ، 2فرض متصور است:

1- اصل در تقابل فرهنگ هاست.

2- در نهايت ، پيروزي با فرهنگ مهاجم است ، چرا که از نظر سازندگان و صاحبان فناوري ماهواره اي ، جهان بايد به سوي يکساني پيش برود.

در اين ميان ، به نظر مي رسد با توجه به سلطه شرکتهاي چند مليتي ، توليد فناوري ماهواره اي و سياستگذاري در توسعه فرهنگها در حالت اعتدال و برابر به مشارکت نخواهد پرداخت.

در پي نبود همه عناصر فرهنگ خودي و در مقابل ، حضور همه جانبه عناصر فرهنگ بيگانه (به منظور برآورده ساختن نيازهاي صاحبان فناوري ماهواره و اشاعه دهندگان فرهنگ غربي)، نوعي تقابل فرهنگي صورت مي گيرد که دو نتيجه احتمالي در پي خواهد داشت :

1- سلطه همه جانبه فرهنگ تبليغ شده به وسيله ماهواره که به جذب و هضم عناصر فرهنگهاي محلي و ناحيه اي خواهد انجاميد.

2- حضور توام با سلطه فرهنگ ماهواره اي و مقاومت منفي فرهنگهاي محلي و بومي.

در صورت تحقق فرض اول ، يکساني فرهنگي ايجاد خواهد شد و در آينده بسيار نزديک ، بحران هاي اخلاقي ، فرهنگي و اجتماعي در سطح ملي و بين المللي به وقوع خواهد پيوست.

اگر هم فرض دوم محقق شود، در نتيجه مقاومت منفي فرهنگها به جاي تبادل فرهنگي ، ناسازگاري و تقابل همه جانبه فرهنگي تحقق خواهد يافت.

وضعيت استفاده از وسايل الکترونيکي به ويژه ماهواره در جهان

شواهد و واقعيات نشاندهنده تمايل همه جانبه کشورها به خريد وسايل الکترونيکي بويژه فناوري ماهواره اي است.

در کل ، بازار فروش وسايل الکترونيکي در 30سال گذشته در امريکا، ژاپن و آسيا رشد چشمگيري داشته است ، به طوري که ميزان اين رشد در سال 1990 ميلادي ، 3درصد و در سال 1991 معادل 6درصد بوده است.

اين افزايش فروش در سال 1992 ، به 1/3 درصد کاهش يافته و بار ديگر در سال 1993 به 5/4 درصد افزايش يافته است.

در هر حال ، آمار و ارقام نشاندهنده اين واقعيت است که روند به کارگيري و استفاده از فناوري هاي ارتباطي در سطح جهان سير صعودي داشته و هر روز بر حجم استفاده از اين امکانات در همه جاي دنيا افزوده مي شود. در اين حال ، روند مصرف وسايل الکترونيکي در کشورهاي امريکا ، ژاپن ، قاره هاي اروپا و آسيا و ديگر نقاط جهان به طور يکسان رشد يافته است ، اما مصرف اصلي در امريکا، اروپا و سپس ژاپن متمرکز شده است.

بايد يادآوري کرد حدود 80درصد وسايل الکترونيکي مصرف شده در جهان ، وسايل سمعي ، بصري و ديگر ابزار مرتبط با آن بوده است.

وضعيت ماهواره و استفاده از برنامه هاي ماهواره اي در آسيا و کشورهاي جهان سوم

تا همين يکي دو دهه گذشته ، هيچ کس در اروپا يا امريکا فکر نمي کرد که پيش از پايان قرن بيستم بتواند مقابل تلويزيون خانه خود بنشيند و با فشار يک دکمه ، انواع برنامه هاي ماهواره اي را تماشا کند، اما دريافت همزمان 10-15 کانال مختلف امروزه امري طبيعي به شمار مي آيد. در افزايش شبکه هاي ماهواره اي ، شرکتهاي بزرگ تجاري از مهمترين عوامل به شمار مي روند. اکنون شبکه هاي تجاري با پخش برنامه هاي متنوع و سرگرم کننده رقابت جدي با شبکه هاي ملي را آغاز کرده اند و در موارد زيادي ، گوي سبقت را از آنها ربوده اند. در اين ميان ، دامنه فعاليت شبکه هاي تجاري و خبري ماهواره اي به آسيا و اقيانوسيه هم کشيده شده است و هر سال بر تعداد آنها در اين بخش از جهان افزوده مي شود. بازار وسيع آسيا عمده ترين عامل توجه شرکتهاي تجاري به اين منطقه از جهان است و چه وسيله اي بهتر و فراگيرتر از تلويزيون براي نفوذ در بازاري که حدود نيمي از جمعيت جهان را در خود جاي داده است.

تلويزيون ماهواره اي در جنوب و غرب آسيا هنوز فراگير نشده و بتدريج دامان خود را مي گستراند، اما در خاور دور اين وسيله به يکه تازي پرداخته و در واقع ، اين ناحيه را به تسخير خود درآورده است.

اکنون آنتن هاي بشقابي مانند نقل و نبات بر فراز خانه هاي ژاپن ، کره ، هنگ کنگ ، تايوان و سنگاپور پخش شده اند و حتي در مناطق روستايي چين انواع مختلف آنها در بالاي خانه ها مشاهده مي شود. هنگامي که طبل و زنگ سنتي آسيايي سال 1990 پکن در مراسم افتتاحيه به صدا درآمد ، ماهواره «آسيا ست 1» که بر فراز سنگاپور مستقر است ، پرواز کبوتران آزادي را بر بام ورزشگاه براي کشورهاي مختلف جهان پخش کرد. کشور چين در زمينه استفاده از آنتن هاي ماهواره اي با وجود ممنوعيت به کارگيري آنها با تعارض مواجه است ؛ به اين معني که رهبران ارشد حکومت چين درباره سختگيري به توافق رسيده اند؛ اما به نظر مي رسد اولياي امور به دليل اصطکاک منافع در دولت بشدت تحت فشار باشند. ستاد کل ارتش و وزارت رسانه هاي گروهي از طريق فروش تجهيزات ماهواره اي سود خوبي به دست مي آورند و کارخانه اي که متعلق به وزارت الکترونيک است ، قصد دارد سالانه 60تا 70هزار آنتن توليد کند. در کشور چين ، روزانه 600ميليون نفر تلويزيون خود را روشن مي کنند و با آن که فروش آنتن بشقابي در اين کشور از سوي دولت ممنوع شده است ، خريد و فروش و استفاده از اين بشقاب ها به طور روزافزوني رواج دارد. در هنگ کنگ تا سال 1991ميلادي ، تنها 2شبکه تلويزيوني براي استفاده از برنامه هاي چيني و انگليسي قابل دريافت بود ؛ اما با افتتاح و آغاز کار شبکه منطقه اي استار تي وي تعداد اين کانال ها در سال 1993 ، به 24رسيد.دولت کره به منظور مقابله با نفوذ فرهنگهاي خارجي با وضع محدوديت هايي براي برنامه هاي تلويزيوني ماهواره اي ، استفاده از بشقاب را تا سال 1991 ممنوع کرده بود. با وجود اين ، حدود 200هزار آنتن بشقابي تا اين سال در کره وجود داشت.

پس از سالها تسلط بلامنازع دولت بر وسايل ارتباط جمعي ، حکومت کره در سال 1991 ، به يکي از فرستنده هاي مستقل مجوز فعاليت داد و هنگام انتخابات رياست جمهوري ، يک فرستنده خصوصي در اين کشور داير کرد، اما هيچکدام از اين دو نيز به طور کامل از نظارت دولت برکنار نبودند. تا سال 1993 ، در سنگاپور 2ميليون و 700هزارتن از شهروندان اين کشور مي توانستند از 13کانال تلويزيوني ماهواره استفاده کنند. کشور هند از معدود کشورهاي جهان سومي (در حال توسعه) است که فناوري ساخت ماهواره دارد. اين کشور از ماهواره هاي ساخت خود براي مخابرات ، پخش برنامه هاي راديو تلويزيوني ، هواشناسي استفاده مي کند. به اين ترتيب ملاحظه مي کنيم کشورهاي آسيايي ، بويژه کشورهاي خاور دور نيز به منظور جبران عقب ماندگي هاي خويش و وارد شدن هر چه تمامتر به دنياي فناوري ماهواره اي که يکي از ملزومات اصلي جامعه اطلاعاتي به شمار مي رود با استفاده از توانايي ها و امکانات بالقوه و بالفعل خود براي پيشرفت سريع در اين زمينه تلاش مضاعفي آغاز کرده اند. اين کشورها برآنند که با رفع موانع موجود در کنار ساير کشورهاي پيشرفته در زمينه طراحي و ساخت فناوري هاي ماهواره اي و استفاده از آن در حوزه هاي گوناگون از قبيل تجارت ، فرهنگ ، اقتصاد به جايگاهي متناسب با شان خود چه در سطح ملي و چه در سطح بين المللي دست پيدا کنند. البته بايد به خاطر داشت سيستم هاي ماهواره اي بويژه براي کشورهاي در حال توسعه مشکلاتي به همراه دارند که از آن جمله مي توان به وابستگي مالي و سياسي اين کشورها به کشورهاي پيشرفته توليدکننده اين سيستم ها و احتياج به کارآموزي در سطح بالا نام برد. يکي ديگر از مشکلات ، ناتواني کشورهاي در حال توسعه در همگام شدن با تغييرات سريعي است که در اين فناوري ها رخ مي دهد و استفاده از آنها را عملا ناممکن مي کند.

چشم انداز فناوري ماهواره اي

اولين نسل ماهواره هاي مخابراتي ، جرم پرتابي برابر با 68کيلوگرم و ظرفيتي برابر با 204تماس دو طرفه يا مدار داشتند. بعدها سفينه هاي مخابراتي پيشرفته تر يکي پس از ديگري ساخته شدند و هر يک نمونه قبلي را از نظر کارآيي از ميدان خارج کردند، به طوري که امروزه ، ماهواره مخابراتي اينتلست 6متعلق به امريکا، جرم پرتابي برابر با 3500کيلوگرم و ظرفيتي معادل با 33هزار مدار دارد. حال خواه ظرفيت در چند ماهواره بزرگ متمرکز شود و خواه در سکوهاي کوچک تر پرتاب گسترش يابد، تقاضاي بازار براي ماهواره هاي مخابراتي رو به افزايش است.

بازده وزن مفيد ماهواره ها بالا رفته است و با استفاده از پرتوهاي شناسايي ، مرکز ترافيک از طريق نورافشاني نشان داده مي شود. عمر مفيد ماهواره ها رو به افزايش است ؛ عمر مفيد 10سال الزامي است و عمر مفيد 15سال آزمايش شده و استاندارد آينده خواهد بود. ارتباطهاي بين ماهواره اي که باعث افزايش ارتباطهاي مستقيم مخابراتي مي شود، در حال تکوين است و اولين کاربرد آن ، برقراري ارتباط بين ايستگاه هاي مداري نزديک به زمين است.