راى گيرى اخير آژانس بين المللى انرژى اتمى با تاكيد بر اين موضوع كه ايران تعهدات مربوط به پيمان عدم تكثير هسته اى (NPT) را نقض كرده است، آمريكايى ها را مجبور كرد تا ارجاع پرونده ايران را به شوراى امنيت به تعويق اندازند. تهران مصر است براى توليد الكتريسيته به قدرت هسته اى دست يابد. با وجود اين سياست سازان آمريكايى و همتايان اروپايى شان به طور زيركانه اى تاكيد مى كنند كه موارد تخلف گذشته ايران از ان پى تى بيانگر انگيزه آنها براى سرنگونى دولت هاى همسايه و صدور انقلاب اسلامى از سوى اين كشور است.

اما اين نوع هراس آفرينى، واقعيت هاى ايران را مورد غفلت قرار مى دهد. طى دهه گذشته يك تغيير بنيادين در درك موقعيت جهانى باعث شد تا اولويت بخشيدن به منافع ملى به فاكتورى قطعى و خدشه ناپذير در رويكرد جهانى اين كشور تبديل شود. صرف نظر از توازن قدرت موجود در ايران ميان محافظه كاران و اصلاح طلبان، در واقع سياست خارجى اين كشور براساس اصول ثابتى كه تمام نخبگان سياسى بر آن اتفاق نظر دارند، هدايت مى شوند.

چالش هاى جناحى كه طى دهه گذشته اين كشور را به خود مشغول داشته اند، بروز يك سياست خارجى اجماع يافته را مخفى و ناشناخته نگاه داشت.

تهران با درنظر گرفتن مناسبات خوب خود با بازيگران كليدى جهان نظير چين، روسيه و اتحاديه اروپا تلاش كرد تا «ائتلاف موافق» خود را ايجاد كند و آمريكا را از گسترش دادن رويكرد زورگويانه اش عليه ايران بازدارد. هرچند ايران به حمايت خود در مبارزه عليه اسرائيل ادامه داد و بر تداوم برنامه هسته اى خود اصرار دارد، اما سياست خارجى اين كشور ديگر به يك كشور انقلابى شباهتى ندارد.

اين چشم انداز نظام كشور ايران را از تغيير مصون نگاه خواهد داشت. تركيب جمعيتى حاكمان اين كشور در حال تغيير است. در حالى كه انقلاب ايران دوران بلوغ خود را مى گذراند و سياستمدارانى كه در شكل گيرى جمهورى اسلامى حاضر بودند صحنه را ترك مى كنند، نسل سخت گيرترى در حال به دست آوردن زمام امور در ايران است. «محمود احمدى نژاد» رئيس جمهور جديد ايران و كابينه اش در واكنش به مشكلات متعدد بارها انفعال گذشتگان خود را در برابر تحميل محدوديت هاى اسلامى به جامعه و فساد در كشور مورد انتقاد قرارداده اند. آنها مصمم هستند كه آزادى هاى فرهنگى و اجتماعى دوران اصلاح طلبان را محدود و سياست هاى اقتصادى مساوات طلبانه را به اجرا درآورند. با اين حال در زمينه موضوعات سياست خارجى رئيس جمهور جديد بر سياست بين المللى رايج ايران پافشارى مى كند. آقاى احمدى نژاد در سخنرانى ماه آگوست خود در پارلمان ايران اجماع موجود را بر تداوم چنين سياستى مورد تاكيد قرار داد و به مسائلى نظير اهميت مناسبات سودمند با «جهان اسلام»، منطقه خليج فارس، درياى خزر، آسياى مركزى، منطقه پاسيفيك و اروپا اشاره كرد. افزون بر اين «على لاريجانى» اصلى ترين شخصيت در زمينه موضوعات سياست خارجى نيز كه اخيراً به رياست شوراى عالى امنيت ملى ايران رسيد، بر موضوعات مشابه صحه گذاشته است. اگر چه اين ملى گرايان جسور كه سكان شاخه اجرايى ايران را به دست گرفته اند از لفاظى «گفت وگوى تمدن ها»ى پيشينيان خود ابا دارند و بى اعتنايى شان در زمينه ايجاد رابطه با آمريكا را نشان مى دهند، اما در عين حال تمايلى نيز براى به خطر انداختن سياست تنش زدايى موفق به عنوان تنها دستاورد عصر اصلاح طلبان از خود نشان نمى دهند.

اين بدان معنا نيست كه مذاكرات اخير ميان ايران و سه كشور اروپايى (فرانسه، آلمان و انگليس) كه به منظور حل مسئله هسته اى طراحى شد از سر گرفته خواهد شد. بيش از دو سال است كه اين مذاكرات در رفع اختلافات اساسى ناكام مانده است. ايران همچنان بر حق خود تحت نظارت NPT براى غنى سازى اورانيوم تاكيد مى كند و يك رژيم بازرسى سرزده را پذيرفته است. اين در حالى است كه اروپايى ها اصرار دارند ايران بايد با تعليق دائم چنين فعاليت هايى تخلفات پيشين خود را نسبت به اين پيمان جبران كند. به نظر مى رسد كه در نهايت مصالحه بر سر چنين مواضعى غيرممكن باشد.

با اين حال توجه به اين نكته كه سابقه واگرايى ميان ايران و روسيه به قبل از احمدى نژاد مربوط مى شود، بسيار اهميت دارد. اين در واقع بيانگر يك همگرايى نگران كننده ميان سياستمداران ايران طى دو سال گذشته است. به دلايلى _ در نتيجه يك حس اشتباه ملى گرايى يا به دليل وجود يك احساس نياز _ كنترل چرخه سوخت هسته اى به شرط لازم در سياست هاى مدرن ايران تبديل شده است. نگاه هسته اى اين كشور همچنان جامعه بين المللى را به واكنش واخواهد داشت تا بر قدرتى ريشه دار و دائمى با نام نجات اسلامى تاكيد كند. مريدان آيت الله روح الله خمينى مدت ها است كه ماموريت صدور انقلاب را وانهاده و آن را با اقدامات متعارف در راستاى منافع ملى جايگزين كرده اند. اما با وجود نگرانى ها رئيس جمهور جديد ايران نشان داده است كه به هيچ وجه مايل نيست به تغييرات اساسى در مسير سياست بين المللى ايران مبادرت ورزد.

*رى تكيه يكى از اعضاى ارشد شوراى روابط خارجى آمريكا است كه اخيراً كتابى را پيرامون سياست خارجى ايران به پايان رسانده است.