روابط هند وایران ارتباط زیادی به ابعاد ابرقدرتی هند دارد و هدف و دستور کار گسترده هند برای آسیای مرکزی و فراتر از آن، که انرژِی تنها یکی از آنهاست والبته مهم هم می باشد، قابل ملاحظه است. تا چه اندازه هند می تواند روابط دوجانبه خود با ایران را توسعه دهد در حالی که روابط گسترده و عمیق آن با ایالات متحده، اسرائیل و سایر کشورها برای ایران نگران کننده است؟

از پایان جنگ سرد، دهلی نو آهسته اما مطمئن روابط گسترده ای را با تهران مبتنی بر همکاری در بخش انرژی و تجارت و تحولات زیربنایی در ایران و فراتر از آن روابط اطلاعاتی و نظامی ایجاد کرده است. از آنجایی که ایران دسترسی منحصر به فرد هند به افغانستان و آسیای مرکزی، دو منطقه ای که هند در پی اعمال نفوذ گسترده تر در آن بوده را فراهم ساخته است، اهمیت ویژه ای برای دهلی نو پیدا کرده است.

جالب اینکه، تنش زدایی هند و ایران تا پاییز سال 2005 جذابیت چشمگیری در ملاحظات دولت بوش که کنگره تغییرات عامدانه ای را در قانون به منظور صدور مجوز جهت انجام معامله هسته ای غیر نظامی با هند را انجام داد، نداشت. در حالیکه بحران هسته ای ایران، در این شرایط عمیق تر می شد، مخالفان این معامله دلیل آوردند که این امر رژیم عدم اشاعه سلاح های هسته ای که برای مجبور ساختن ایران به ترک تولید مواد شکافت پذیر نیاز بود را تضعیف می کند.

منتقدان این ابتکار عمل، نگران روابط استراتژیک و نظامی تهران و دهلی نو بودند که این موضوع را برای مردم کشور خود بزرگ جلوه دادند. در حالی که این موضوع برای مخاطبان آمریکا کم اهمیت نمایش داده شد. به منظور برطرف کردن این نگرانی، مقامات آمریکایی استدلال کردند که روابط هند و ایران به نیازهای افزایش یافته انرژی وابسته است. این رقابت، معامله هسته ای آمریکا و هند را توجیه و وابستگی هند به ایران را کاهش می دهد و این نتیجه گیری را تسهیل می کند که روابط ایران و هند برای منافع آمریکا بی خطر است حتی اگر به طور تلویحی مخالف سیاست آینده میان دهلی نو و واشنگتن باشد. گرچه هند به عنوان یک مصرف کننده عمده انرژی به طور مسلم در پی تامین منابع بادوام و همیشگی است اما این روابط ویژه تک بعدی میان ایران و هند ناقص است.

روابط هند وایران ارتباط زیادی به ابعاد ابرقدرتی هند دارد و هدف و دستور کار گسترده هند برای آسیای مرکزی و فراتر از آن، که انرژِی تنها یکی از آنهاست والبته مهم هم می باشد، قابل ملاحظه است. تا چه اندازه هند می تواند روابط دوجانبه خود با ایران را توسعه دهد در حالی که روابط گسترده و عمیق آن با ایالات متحده، اسرائیل و سایر کشورها برای ایران نگران کننده است؟

نقطه اشتعال هسته ای ایران

انتقادات از روابط ایران و آمریکا و معامله هسته ای آمریکا و هند زمینه های معقولی برای نگرانی هستند. در اکتبر 2005، نتوار سینگ وزیر امور خارجه هند برای نخستین بار اعلام کرد که هند از تلاش آمریکا برای ارجاع پرونده ایران به شورای امنیت حمایت نمی کند؛ که با این کار اعضای کنگره مات و مبهوت ماندند. افزون بر این، دو دانشمند هسته ای هند به برنامه هسته ای ایران کمک کردند که در نهایت هر دو برپایه قانون عدم اشاعه هسته ای در سال 2001 تحریم شدند. گرچه تحریم علیه یکی از آنها لغو گردید. بسیاری از اعضای کنگره از دومین مانور دریایی ایران و هند که تقریبا با دیدار ماه مارس 2006 بوش همراه شد، خشمگین شدند.

در نهایت، هند دو رای علیه ایران در آژانس بین المللی انرژی اتمی موسوم به IAEA داد.

نخست به قطعنامه سپتامبر 2005 که در خصوص عدم پیروی ایران تصویب شده بود رای داد و سپس برای ارجاع پرونده ایران به شورای امنیت سازمان ملل در فوریه 2006 . این آراء از جهات بسیاری خشم سیاست سازان آمریکایی که از تلاش هند در جلب توجه همزمان تهران و واشنگتن تردید داشتند را کاهش داده است. گرچه مقامات هندی و آمریکایی سیاست خارجی مستقل هند را تصدیق کرده اند، هند دریافت که کوتاهی و قصور در حمایت از اقدامات مخالف ایران در شورای امنیت سازمان ملل، معامله هسته ای ارزشمند آمریکا و هند را به مخاطره می افکند.

همان گونه که انتظار می رفت رای هند در آژانس بین المللی انرژی اتمی اختلاف نظرهای قابل ملاحظه ای را در هند برانگیخت. به طوری که احزاب مخالف خواستار آن شدند که سیاست خارجی دهلی نو در برابر حکم و دستور قدرتهای خارجی مقاومت کند و تاکید کردند که رای هند نشانه ای از تمایل ننگین دولت برای ترک استقلال سیاست خارجی خود به منظور تقویت همکاری استراتژیک خود با آمریکاست.

انتقاد از دولت نخست وزیر «مون موهان سینگ» سه مسئله را سبب گردید: مخالفت مردم با تعظیم هند در برابر آمریکا، حمایت گسترده ای برای آشتی مجدد ایران و هند، و اعتقاد به این که ایران تحت پیمان عدم اشاعه سلاح های هسته ای حق دارا بودن تکنولوژی هسته ای غیر نظامی را دارد. گرچه برخی مفسران هندی بلافاصله بر معین بودن حق ایران در دارا بودن تکنولوژی هسته ای صلح آمیز تحت معاهده NPT تاکید کردند اما همین انتقادها، زمانی در خصوص نقض معاهدات توسط برخی کشورها، ساکت بود.

حکومت و رهبری هند به یک نحو عمل می کنند. با این وجود، نشان داده اند که ایران مسلح به سلاح هسته ای را تحمل نمی کنند گرچه آنها از حق ایران برای تکنولوژی هسته ای غیر نظامی حمایت کرده اند. «سینگ» کرارا تکرار کرده است که ایران باید به تعهدات خود تحت معاهده NPT پایبند باشد و افزون بر این وجود یک کشور مسلح هسته ای در منطقه مخالف منافع هند است.

واکنش های هند به برنامه هسته ای ایران متناسب با سایر کشورها که عمدتا دیدگاههای منفی نسبت به ایران دارد، بیشتر ضد و نقیض و دوگانه است.

در ابتدای امر، ممکن است تمایل هند برای حمایت از حق ایران برای تکنولوژی هسته ای صلح آمیز و عدم حمایت از هسته ای شدن ایران تناقض به نظر رسد. دلایل خوبی برای رفتار دوگانه هند وجود دارد. برنامه هسته ای ایران به طور مسلم از بازار سلاح های هسته ای که توسط دانشمند پاکستانی عبدالقدیر خان اداره می شد بهره مند می گردید. یک مقاله نویس این نظر را اینگونه بیان کرده است که یک رای به ایران یک رای به «خان» است.

برخی از هندی ها به خاطر تلاش ایران جهت برابر دانستن برنامه هسته ای خود با هند به منظور بیان اینکه مواضع آمریکا در قبال برنامه هسته ای هند و ایران تداوم استاندارد دو گانه است و همچنین برای موضع گیری در قبال دفاع ایران در استفاده از عبارت «آپارتاید هسته ای» در این خصوص که هند ضمن تعقیب برنامه هسته ای خود در حال رقابت نیز هست، دچار مشکل شده اند. گرچه هند یک منتقد جدی از آپارتاید هسته ای بوده است اما موضع رسمی آن این است که ایران، یکی از امضاء کنندگان معاهده منع گسترش سلاح های هسته ای بوده و از اینرو تعهداتی دارد که باید انجام دهد.

اهمیت ایران بیش از نفت و گاز است

علیرغم آن که هند به خاطر روابطش با تهران به تدریج تحت فشار قرار گرفته است، هند روابط خود با تهران را نه فقط بر پایه توافقات مربوط به انرژی بلکه بعنوان حمایت کننده ابعاد رشد جهانی خود می نگرد. هند خواستار آن است که از سوی دیگران به عنوان قدرت جهانی در حال ظهور تلقی شود که جدا از رقابت امنیتی دشوار خود با پاکستان دارای منافع امنیتی است. با توجه به منافع فرامنطقه ای هند، دهلی نو به طور رسمی سیاست «نگاه به شرق» خود را برای توسعه و پیگیری یک حضور چند بعدی در خاورمیانه بزرگ اعلام کرده است. هند همچنین برای تحکیم و تقویت موقعیت استراتژیک خود در آسیای مرکزی تلاش می کند یک پایگاه هوایی در تاجیکستان احداث کرده و رد پای خود را به افغانستان و ایران نیز گسترش دهد. هند به آسیای مرکزی به عنوان یک عنصر مهم از تلاش های خود جهت متنوع ساختن نیازهای انرژی خود می نگرد.

افزون براین، هند خواستار توسعه حضور خود در این منطقه جغرافیایی ارزشمند به منظور محروم ساختن پاکستان از عمق استراتژیک خود است. ایران به هند یک امتیاز منحصر به فرد ارائه داده است که برای پیش بینی قدرت دهلی نو اصولی است. یعنی مجاورت جغرافیایی و دسترسی به کشورهای گوناگون. جدا از آمال هند، روابط دوجانبه میان دو کشور بوسیله یک رشته از اهداف و منافع مشترک و وسیع مهار شده است: نخست، هر دو کشور با جهان تک قطبی – که تعبیری برای سلطه آمریکاست- و با نقشی که آمریکا در خاورمیانه بازی می کند و احتمالا مایل به ادامه آنهاست، بویژه مداخله نظامی آن در عراق و احتمالا ایران، مخالفند. «پراناب موخرجی» وزیر امور خارجه هند که در راس هیاتی بلند پایه در فوریه 2007 از تهران دیدن کرد، مواضع هند را در این خصوص که بن بست هسته ای ایران از طریق نظامی حل نخواهد شد را مجدداً تکرار کرد و خواستار مذاکره گردید. گرچه این مذاکره می تواند سخت و دشوار باشد. تهران و دهلی نو همچنین در خصوص پیامدهای زیانبار گسترش شبه نظامیان اسلامگرای سنی در جنوب آسیا و همچنین سایر نقاط نگران هستند. هر دو کشور نگران احیا قدرت و نفوذ وهابیت در افغانستان و فراسوی آن می باشند. نشانگر دامنه این تهدیدات امنیتی مشترک این بود که ایران و هند همسو با روسیه طی دوره طالبان کمک های نظامی را دراختیار نیروهای ائتلاف شمال قرار دادند. انعکاس نگرانی مشترک آنها درباره تروریسم به طور کلی و القاعده در افغانستان به طور اخص سبب شد که گروه کاری مشترک هند و ایران برای مقابله با تروریسم در 2003 ایجاد شود. همسو با کار آنان در خصوص تروریسم، ایران و هند یک گروه کاری مشترک را در خصوص مقابله با قاچاق مواد مخدر و قاچاق اسلحه بویژه از پاکستان و افغانستان، ایجاد کرده اند. هند وایران نگرانی مشترکی درباره نقش گذشته و حال پاکستان در تقویت اسلام وهابی و تامین انواع کمک برای طالبان دارند. در حال حاضر، هر دو کشور نسبت به صداقت پاکستان در نبرد با طالبان و حضور و نفوذ طالبان در خاک پاکستان تردید دارند. طی دوره طالبان، ایران همکاری های گسترده ای را با هند و روسیه به منظور جلوگیری از تهدیدات تحمیل شده از سوی اشکال گوناگون دخالت پاکستان و افغانستان داشت.

روابط تجاري

ايران و هند منافع روشني در توسعه روابط انر‍ژي و تجاري دارند. با توجه به دارا بودن سومين ذخاير عظيم نفت جهان و دومين ذخاير ثابت شده گاز جهان، ايران نگران استخراج هيدروكربن خود و ارسال آن به بازارهاي جديد است؛ در حاليكه هند كه تشنه انرژي است خواستار دسترسي به اين منابع مي باشد. عليرغم تلاقي منافع آنها، پيشرفت در روابط انرژي بسيار كند است. باتوجه به اينكه نفت خام ايران صرفاً 5/7 درصد از مجموعه واردات نفتي هند را شامل مي‌ شود.

تعهد ايران به فروش گاز مايع (LNG) به هند بعيد است كه محقق شود، زيرا ايران ظرفيتها و امكانات توليد گاز مايع را ندارد. تعهد هند براي كمك به ايران جهت ساخت ترمينال گاز طبيعي مايع احتمالا مشمول قانون تحريم ايران- ليبي گردد كه براساس آن شركتهايي كه بيش از 20 ميليون دلار هر ساله در بخش انرژي ايران سرمايه گذاري كنند تحريم خواهند شد. اخيراً كنگره قوانين تحريمي را ارائه داده است كه از سنت صرفنظر کردن دولت از تحريم شركتهايي كه تجارت وسيعي در بخش هاي انرژي ايران كرده اند، جلوگيري مي‌كند. اين درحالي است كه شماري از كشورها به اميد دستيابي به گاز طبيعي مايع با قيمت مناسب در اين حوزه سرمايه گذاري كرده اند.

از نظر تجاري، دو كشور در حال پيشرفت در توسعه كريدور شمال- جنوب هستند كه اجازه انتقال آسان اجناس از بنادر هند به بندرعباس در ايران و درآينده به چابهار را مي دهد.

كالاها از طريق ايران بوسيله راه آهن به درياي خزر و شمال اروپا و روسيه منتقل خواهد شد. به عنوان بخشي از اين كريدور، هند در حال توسعه بندر چابهار است و در حال ساخت مسير راه آهن براي مرتبط ساختن آن به زرنج در افغانستان است. هنور روشن نيست كه چه تاسيساتي قرار است در چابهار ايجاد شود و در چه رابطه اي اين تاسيسات تاسيس خواهند شد.

گرچه هند ادعا مي كند كه ادعا مي كند كه اين يك بندر تجاري خواهد بود اما پاكستان و چين در اين خصوص ترديد دارند و معتقدند هر زمان كه اين بندر تكميل شود، نيروي دريايي هند در آنجا مستقر خواهد شد. با توجه به اين ابتكار عمل، هند و ايران در حال بهينه سازي جاده‌‌اي به طول 215 كيلومتر هستند كه زرنج و دلاران را به عنوان بخشي از جاده غيرمستقيم به هم متصل مي كند كه اين مسير هرات و كابل را از طريق مزار شريف در شمال و قندهار در جنوب مر تبط مي سازد. اين زيربناها براي دستر سي هند به افغانستان از طريق ايران ضروري هستند.

عليرغم لفاظي هاي سياسي و همكاري هاي عملي، هند و ايران از سال 1980 تا كنون تنها سه توافقنامه دو جانبه را امضا كرده اند. گرچه نخستين آنها در 1983 منعقد شد اما تا قبل از سفر آتال بيهاري واجپایی نخست وزير وقت هند به تهران كه به همراه محمد خاتمي اعلاميه تهران را اعلام كردند، حركت قابل ملاحظه كمي صورت گرفت.

اين سند در ارتباط با انرژي و تجارت، تاكيد مجدد بر توسعه كريدور شمال- جنوب و حفظ توافقات براي ادامه همكاريهاي علمي و فني بود. مهمتر از همه اينكه، اين ديدار منتج به مذاكرات استراتژيك هند –ايران گرديد و نوعي نگراني امنيتي بين‌المللي را شكل داد.

سند اساسي ديگري كه روابط هند و ايران را در چارچوب قرار داد، اعلاميه دهلي نو بود كه طي ديدار خاتمي از دهلي نو در ژانويه 2003 هفت يادداشت تفاهم ميان دو كشور امضا شد. با اتكاء به سند سال 2001، اين اعلاميه بيانگر نگراني‌‌هاي مشترك دو كشور در خصوص تروريسم بين المللي و همچنين يكجانبه گرايي آمريكا در عراق بود و برمنافع دو جانبه در تقويت همكاري در حوزه‌هاي گوناگون علوم و تكنولوژي تاكيد گرديد.

مسائل آب و هيدروكربن در اين سند برجسته بود و آنها بر روي همكاري هاي دوجانبه و ايجاد زيربناهاي اقتصادي در افغانستان بعد از طالبان موافقت كردند.

ادامه دارد ...