تا قبل از ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ مجموعه كشورهاي آسياي مركزي و با اندكي تفاوت كشورهاي قفقاز جنوبي از لحاظ تحولات داخلي و جهت گيري هاي راهبردي و امنيتي چندان مورد توجه قدرت هاي جهاني قرار نداشتند و بيشترين دليل و علت توجه به اين منطقه وجود ذخاير نفت و گاز آن بود كه ريشه رقابت هاي موجود در منطقه محسوب مي شد. پس از ۱۱ سپتامبر شرايط جديدي در آسياي مركزي و قفقاز شكل گرفت و حضور نيروهاي نظامي آمريكا در آسياي مركزي كه قبلا حياط خلوت روسيه ناميده مي شد، موجب پيدايي شرايط جديد ژئوپلتيك در منطقه شد و اهميت ژئوپلتيك منطقه با اهميت ذخاير نفت آن تلفيق شد و اهميت منطقه تا آن حد بالا رفت كه ديگر براي قدرت هاي بزرگ جهاني بي اعتنايي به تحولات داخلي و منطقه اي آسياي مركزي و قفقاز و ممكن نبود.
تا قبل از ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ آن چه براي جهان غرب اهميت داشت، استقلال جمهوري هاي آسياي مركزي و قفقاز بود تا اين كشورها با تكيه بر اين استقلال بتوانند فاصله خود را با روسيه حفظ كنند و شرايطي را به وجود نياورند كه احياء شوروي يا امپراطوري روسيه ميسر شود. ولي پس از ۱۱ سپتامبر موضوع هم سويي اين كشورها با منافع غرب خصوصا آمريكا پيش از استقلال اين كشورها اهميت و اولويت پيدا كرد و همين موضوع باعث شد كه بحث مهندسي اجتماعي و سياسي اين شكورها در دستور كار سياست خارجي آمريكا قرار گيرد. نتيجه طبيعي اين تحول نگرشي به مسائل آسياي مركزي و قفقاز آن است كه اگر قبلا امنيت منطقه وابسته به ثبات در منطقه بود، پس از اين تحول نگرشي امنيت منطقه از تغييرات در ساختارها و روندها ممكن مي شود و معني ديگر اين تغيير آن است كه در مرحله اول فروپاشي شوروي آن چه براي حريف مقابل يعني روسيه اهميت داشت، استقلال كشورهاي به جا مانده از شوروي بود و شرايط سياسي و اوضاع داخلي اين كشورها براي غرب اهميت چنداني نداشت. اما در موج جديد تحولات كه پس از ۱۱ سپتامبر در منطقه شاهد هستيم آن است كه غرب به اين جمع بندي رسيده است كه بدون تغييرات ساختاري از اين كشورها كه معني ديگر آن تحقق سياست تغيير رژيم در اين كشورهاست، امكان تثبيت منافع غرب در يك دوره بلندمدت امكان پذير نيست.
در رهيافت جديد مسئله اين نيست كه تا چه حد رهبران اين جمهوري ها سياست هاي غربي را قبول دارند و تا چه ميزان خود را با خواسته هاي غرب همسو مي سازند، بلكه مسئله اين است كه از اساس بايد همسويي كشورها با غرب از اتكا به نقش نخبگان سياسي خارج و به روندهاي اجتماعي پيوند بخورد (مشابه آن چه در طرح خاورميانه بزرگ براي كشورهاي خاورميانه مطرح است) .در رهيافت جديد به امنيت در منطقه مهم نيست كه تا چه حد رهبراني چون شواردنادزه يا آقايف خود را با غرب همسو مي سازند و سياست هاي غربي را در كشور اجرا مي كنند، بلكه مسئله اين است كه همسويي اين كشورها با غرب بايد از اتكا به نقش رهبران خارج و به روندهايي پيوند بخورد كه همسويي با غرب را رهبران سياسي تحميل كند.
كارويژه اصلي انقلاب هاي رنگي در منطقه تقويت و تحكيم روندهاي اجتماعي و سياسي همسو با غرب است و اين نكته بسيار مهمي است كه كمتر مورد توجه تحليل گران سياسي قرار گرفته است. معني و مفهوم راهبرد فوق را به اين شكل بهتر مي توان استنباط كرد كه چه بسا ممكن است رهبران جديد كشورهايي كه در آنها انقلاب رنگي رخ مي دهد، از رهبران قديمي كمتر درباره غرب صحبت كنند و يا حتي در سياست خارجي كشور توجه بيشتري به روسيه داشته باشند، اما اين توجه به روسيه به جهت اتخاذ يك سياست عمل گرايانه براي حفظ منافع ملي انتخاب مي شود و روندهاي اجتماعي و سياسي همچنان در مسير و جهت راهبرد غرب حركت مي كنند.
پس از تحولات گرجستان، اوكراين و قرقيزستان ديگر رهبران منطقه به شيوه ديگري روند تحولات را دنبال مي كنند. آنها به اين ظرافت پي برده اند كه ميزان پايبندي شخصي آنان به گسترش روابط با غرب و حفظ سياست هاي غرب گرايانه هيچ گونه تضميني براي ثبات سيستم موجود به شمار نمي آيد و غرب در يك راهبرد كلان تغيير سيستم را به سود تقويت روندها مي داند و توجه به اين نكته موجب شده است كه در منطقه شيوه هاي جديدي براي مديريت تحولات انتخاباتي طراحي و اجرا شود.
آن چه اين روزها در جمهوري آذربايجان و قزاقستان مي گذرد، صحنه آزمايش شيوه هاي جديد انتخاباتي است كه سيستم دولتي تلاش دارد ضمن رعايت معيارهاي غربي براي آزادي انتخابات از تضعيف دولت به شدت جلوگيري كند و اجازه ندهد نهادهاي دولتي مرعوب خواسته هاي سياسي دوران انتخابات شوند.
اتفاق ديگري كه به موازات تحول در نگرش به روندهاي سياسي و اجتماعي در منطقه در حال شكل گيري است، تفسير و تحليل به عمل آمده از حضور نيروهاي نظامي آمريكا در منطقه است. واقعه ۱۱ سپتامبر را مي توان سرآغاز حضور نظامي آمريكا در آسياي مركزي و قفقاز محسوب كرد. آمريكا ابتدا براي انجام عمليات نظامي خود عليه طالبان از فرودگاه هاي «ماناس» قرقيزستان ،« خان آباد» ازبكستان و«كولاب» تاجيكستان استفاده عملياتي و لجستيك كرد. پس از تسلط رژيم طالبان و استقرار نظم سياسي جديد در افغانستان و باتوجه به مراحلي كه در موافقتنامه«بن » براي استقرار نهايي نظم سياسي جديد افغانستان پيش بيني شده بود، انتظار مي رفت كه آمريكا درمورد خارج ساختن نيروهاي نظامي خود از آسياي مركزي اظهارنظر كند، اما آمريكا اعلام داشت كه همچنان به پايگاه هاي نظامي خود در آسياي مركزي نيازمند است؛ زيرا هنوز مبارزه و جنگ با تروريسم پايان نيافته است.
اين نگرش آمريكا به مسئله جنگ با تروريسم مورد موافقت روسيه و چين نيست و آنها اين سياست آمريكا را پي گيري اهداف ملي و يك جانبه آمريكا در منطقه و جهان مي دانند. لذا در مقابل اين خواسته آمريكا فعال شده و در جريان اجلاس اخير سران سازمان همكاري هاي شانگهاي كه در ششم ژوئيه سال جاري در آستانه پايتخت قزاقستان برگزار شد، به صراحت از آمريكا درخواست كردند تا براي خروج نيروهاي خود از آسياي مركزي يك جدول زماني تعيين كند و در پي اين اعلاميه سازمان شانگهاي، ازبكستان مهلت ۸۰ روزه اي را براي خروج نيروهاي آمريكا از ازبكستان و تخليه پايگاه خان آباد تعيين كرد.
به دنبال اعلاميه سازمان شانگهاي دونالد رامسفلد وزير دفاع آمريكا به منطقه سفر كرد و با رهبران قرقيزستان و تاجيكستان مذاكره كرد و از آنها براي باقي ماندن بيشتر پايگاه هاي آمريكايي فرصت خواست كه در كل قرقيزستان و تاجيكستان با قبول كمك هاي مالي آمريكا با تمديد مهلت حضور آمريكايي ها موافقت كردند. اما ازبكستان بر خروج نيروهاي آمريكايي اصرار كرد و آمريكا هم با خروج نيروهاي خود از ازبكستان موافقت كرد.
نتيجه توافقات فوق در صحنه هاي سياسي و امنيتي آسياي مركزي اين خواهد بود كه آمريكا به قرقيزستان توجه بيشتر خواهد داشت و در مقابل ازبكستان تحت فشارهاي سياسي غرب قرار خواهد گرفت و در صحنه نظامي، آمريكا مجبور است محل جديدي براي نيروهاي نظامي خود كه در«خان آباد » مستقر هستند، پيدا كند.
در حال حاضر به دلايل مختلف امنيتي، سياسي و تشكيلاتي آمريكا در نظر ندارد اين نيروها را به آمريكا بازگرداند و نمي تواند آنها را در داخل افغانستان مستقر كند؛ چون نقش آنها پشتيباني از عمليات داخل افغانستان است. لذا مجبور است براي آنها محلي در منطقه پيدا كند. باتوجه به موقعيت جغرافيايي و سرزميني نزديك به افغانستان، تركمنستان و جمهوري آذربايجان دو كشوري هستند كه مي توانند براي استقرار نيروهاي آمريكايي موردتوجه قرار گيرند.
در مورد ستقرار نيروهاي آمريكايي در تركمنستان بايد گفت كه به دلايل بين المللي (تركمنستان كشور بي طرفي است) و همچنين ايدئولوژيك و باتوجه به تفاوت هاي ارزشي آمريكا و تركمنستان، بعيد به نظر مي رسد كه آمريكا بتواند نيروهاي خود را در تركمنستان مستقر كند. بنابراين باتوجه به روابط خوب آمريكا و جمهوري آذربايجان به نظر مي رسد در تحولات آينده منطقه روابط آمريكا و جمهوري آذربايجان بيشتر گسترش يابد و همكاري هاي نظامي دو كشور بيشتر گسترش خواهد يافت كه اين موضوع موجب پيچيده تر شدن شرايط ژئوپلتيك منطقه خواهد شد.
باتوجه به آن چه گفته شد مي توان درباره تحولات آينده سياسي و امنيتي منطقه اين گونه اظهارنظر كرد كه در بعد سياسي روند گسترش انقلاب هاي رنگي با مانع حكومت ها برخورد كرده و حكومت هاي موجود با تمهيدات بيشتري تحولات اجتماعي و سياسي دنبال مي كنند. در بعد امنيتي و نظامي باتوجه به درخواست سازمان شانگهاي از آمريكا براي خارج كردن نيروهاي خود از خاك اعضا اين سازمان و مقاومت آمريكا در مقابل اين درخواست، منطقه در آينده شاهد شكل گيري رقابت بيشتري بين دو راهبرد آمريكايي و روسي خواهد بود و به عبارت ديگر آسياي مركزي و قفقاز وارد صحنه جديدي از رقابت هاي ژئوپلتيك مي شوند كه با صحنه قديم كه رقابت فقط به خاطر نفت و خطوط انتقال انرژي بود، تفاوت دارد و در اين صحنه جديد ابعاد سياسي، امنيتي و نظامي در هم ادغام شده است و ژئوپلتيك جديد منطقه صحنه رقابت هاي پيچيده سياسي، امنيتي و ايدئولوژيك خواهد بود.
