پيروزي انقلاب اسلامي معادلات فكري و تئوري هاي اجتماعي، فرهنگي و سياسي غرب و شبه روشنفكران غرب زده را به هم زد. انقلاب اسلامي ايران نزديك به سه دهه اخير با گذر از بحران ها و توطئه هاي كوچك و بزرگ غرب، به عنوان الگويي براي گسستن زنجيره وابستگي ها در عرصه هاي اقتصادي، سياسي، اجتماعي و فرهنگي به استكبار و برون رفت از دايره سرسپردگي به حاكمان مرعوب قدرت هاي پوشالي مطرح شده و مي شود.

بدون ترديد شكل گيري انقلاب اسلامي در كشورمان دستاوردهاي غيرقابل انكاري را به همراه داشته و دارد كه رسانه هاي بيگانه و بلندگوهاي مطبوعاتي دشمن را در سال هاي اخير وادار به انتشار بخشي از اين دستاوردها كرده است.

خيزش غيرتمندانه مهندسان و كارشناسان ايراني در عرصه صنعت و توليد، عبور از مرز خودكفايي در بخش هاي كشاورزي، صنعتي و نظامي به رغم وجود توطئه هاي گوناگون و تحريم هاي اقتصادي، حيرت و شگفتي كشورهاي جهان از يك سو و واماندگي غرب و غرب باوران از ديگر سو را به همراه داشته است.

هم اكنون با گذشت نزديك به سه دهه از پيروزي انقلاب اسلامي، كشور ايران علاوه بر حضور مقتدرانه تر از گذشته در عرصه منطقه اي و جهاني، خود به الگويي در چگونگي مقابله با توطئه هاي نظامي، فرهنگي و اقتصادي تبديل شده است.

پيشرفت ايران اسلامي در مدت زمان مورد اشاره همواره مورد توجه محافل خارجي بوده است. آن گونه كه علي رغم تلاش براي بايكوت خبري موفقيت هاي جهاني ايران اسلامي ناچار تصاوير دانشمندان ايراني و برگزيدگان جوان ايراني در المپيادهاي فرهنگي و علمي و همچنين پيشرفت هاي پزشكي، مهندسي و هسته اي ايران را بر روي خروجي هاي خود قرار مي دهند.

اين موفقيت ها مرهون رهبري مقتدرانه و هوشمندانه نظام انقلاب اسلامي و وحدت كلمه آحاد جامعه براي گذر از توطئه هاي ملون غرب و غرب باوران بوده است.

پردازش به تمامي ابعاد موفقيت هاي نظام اسلامي ايران در قالب چندين شماره گزارش روز اگر چه امكان پذير نيست، اما مي توان به اجمال از مهمترين آنها نوشت. در اين سلسله گزارش روز به تغيير و پالايش نظام فكري وارداتي در آموزش و پرورش به عنوان سنگ زيربناي توسعه و پيشرفت همه جانبه كشور پرداخته ايم.

ورود به ميدان هاي علمي ناشناخته

در سيستم آموزش و پرورش جهاني، محور اصلي تربيت انسان اقتصاد مدار است.

غربي ها معتقدند سيستمي در آموزش جواب مي دهد كه خروجي هاي آن نياز بازار كار كشور و توسعه اقتصادي را پاسخ بدهد.

اما در كشور ما به ويژه پس از پيروزي انقلاب اسلامي انتظار اين است كه هدف هاي آموزشي و تربيتي متفاوت تر و حتي جامع تري را دنبال كنيم. مطمئناً ما به دنبال تربيت روبات هاي كارگر نيستيم. هر چند كه توجه به آموزش نيروي انساني براي تامين نياز بازار كار يكي از نتايج مهم است. همچنان كه مقام معظم رهبري حضرت آيت الله خامنه اي مي فرمايند:« در آموزش و پرورشي كه بهترين دوران عمر انسان ها در آن سپري مي شود بايد افرادي شجاع، خوش خو، خيرخواه، اميدوار به آينده، بلند همت، داراي نگرش مثبت در قضاوت ها، خلاق، پرسشگر، اهل فكر و نوآوري، داراي جرئت براي ورود به ميدان هاي علمي ناشناخته، منضبط و قانون شناس تربيت شوند.»

تغيير نظام آموزشي در ايران: رويكرد به چشم انداز مطلوب

نظام آموزش و پرورش در ايران اسلامي پس از پيروزي انقلاب مورد توجه جدي قرار گرفت. اين نظام در دهه دوم انقلاب از حالت «آموزشي قديم» به نظام ترمي - واحدي تغيير يافته است، اگر چه همچنان كتبي كه يك دانش آموزتا دوره پيش دانشگاهي از آن ها استفاده مي كند، هم از لحاظ مقدار و هم از لحاظ حجم در حد بالايي است.

مسلم سليماني يكي از مدرسان دانشگاه و فرهنگيان شهر اهواز مشكلات سيستم آموزش و پرورش از گذشته تاكنون را به سه گروه الگوي آموزشي، فضاي آموزشي و امكانات و ابزار آموزشي تقسيم بندي مي كند و با اشاره به اين كه اين سيستم تغييرات گسترده اي را داشته است مي گويد:«تلاش هاي زيادي براي دستيابي به استانداردهاي بين المللي صورت گرفته است.»

وي بر ضرورت استفاده از نظرات كارشناسان و فرهنگيان در ايجاد تحول آموزشي تاكيد مي كند و مي گويد كه همراه يك گروه از كارشناسان فرهنگي به بازبيني محتواي كتب و حجم آن ها مشغول شده اند و مي كوشند درباره تناسب بيشتر مطالب با سن و سال دانش آموزان تحقيقاتي را انجام دهند.

بي ترديد تحول بنيادين در هر عرصه اي نيازمند طرح نقشه روشن، جامع و كاملي است. اگر چه در دهه اول انقلاب به دليل تحميل جنگ و توطئه هاي مكرر غرب، امكان اجراي طرح هاي بنيادي در سيستم آموزش و پرورش محقق نشد، اما در دهه سوم انقلاب طرح ويژه اي براي ايجاد تحول اصولي و بنيادي در اين سيستم مورد بحث و بررسي قرار گرفته است. اين طرح مجموعه بايدها و نبايدهايي است كه جايگاه سيستم آموزش و پرورش را در چشم انداز 20 ساله كشور مشخص خواهد كرد.

تأكيد بر اهميت تدوين برنامه هاي راهبردي

بسياري از كشورها علاوه بر حوزه هاي اقتصادي، نظامي و سياسي در حوزه تعليم و تربيت نيز برنامه هاي استراتژيك توسعه طراحي كرده و مبناي تصميم گيري ها و جهت گيري ها و هدايت خود قرار داده اند. كشورهاي كره جنوبي، هند، تايلند، مراكش و اردن از جمله كشورهايي هستند كه داراي برنامه هاي راهبردي و سند ملي توسعه در حوزه تعليم و تربيت مي باشند. مالزي به عنوان بخشي از برنامه توسعه خود تا سال 2020، برنامه هاي راهبردي تعليم و تربيت خود را تدوين نموده است. اندونزي از حدود 20 سال پيش برنامه راهبردي ملي براي آموزش و پرورش تهيه كرده و عربستان نيز از چند سال پيش تدوين برنامه راهبردي ملي آموزش و پرورش خود را آغاز نموده است.

اهميت تدوين برنامه هاي راهبردي ملي در عرصه هاي تعليم و تربيت به حدي است كه يونسكو در سال 2001 از كشورها خواسته است كه سند ملي «آموزش براي همه»را تهيه كنند.

تا اوايل سال 2005 بيش از 35 كشور اقدام به تهيه چنين سندي نموده اند. بنابراين لازم است كشور ايران و به تبع آن استان ها نيز در راستاي تحولات سريع علمي و فني و الزامات ملي و بين المللي سند ملي آموزش و پرورش خود را تهيه كنند.

تصوير و ابلاغ سند چشم انداز 20 ساله جمهوري اسلامي ايران به دستگاه هاي برنامه ريزي و اجرايي كشور هم به عنوان الزام و تكليف و هم به عنوان يك فرصت، زمينه هاي مناسب براي تدوين سند ملي در آموزش و پرورش فراهم ساخته است.

ترسيم آينده مطلوب در متن سند

اصول و سياست هاي حاكم بر برنامه چهارم توسعه و قوانين مربوط مصوب آن از سوي مجلس شوراي اسلامي و تأييد طرح اوليه سند ملي آموزش و پرورش در جلسه مورخه 83.3.21 هيئت وزيران و مصوبه مرحله دوم تدوين سند ملي به تاريخ 83.7.23 و مصوبات شوراي عالي آموزش و پرورش مباني قانوني و اجرايي مناسبي براي تهيه سند ملي آموزش و پرورش كشورمان و استان ها فراهم ساخته است.

كيومرث امجديان يكي از اعضاي پروژه تدوين سند ملي برنامه هاي آموزش و پرورش توضيح مي دهد: «در كشور ما برنامه ها بيشتر حل مشكلات به صورت موردي است، اين درحالي است كه هر چه ثبات اجتماعي كشور بيشتر باشد، مي توانيم آينده دورتري را براي خود ترسيم كنيم. برنامه هاي ما بيشتر جنبه واكنشي دارند، يعني راضي به وضع موجود هستيم، اما برنامه هاي فراكنشي به صورتي تنظيم مي شوند كه آينده مطلوب را به تصوير مي كشند. ما ممكن است آينده اي را ترسيم كرده باشيم، اما اين آينده بيشتر آينده مورد نظر است تا آينده مطلوب و لذا براي آموزش و پرورش تنظيم سند اهميت دوچنداني پيدا مي كند. آموزش و پرورش مبناي تحول در هر كشور است و چنانچه نگاهي به آينده دور نداشته باشيم، نمي توانيم آينده كشور را تعيين كنيم.»

امجديان مهم ترين مشكلات موجود را برنامه ريزي و مديريت غيرعلمي، سياسي شدن و رقابت احزاب در آموزش و پرورش به جاي نگاه كارشناسانه، عدم نگاه نظامند و نبود ارتباط منسجم بين عناصر مختلف در نظام آموزش و پرورش، عدم توجه به نيروي انساني برمي شمرد و تأكيد مي كند: «هميشه به جاي اصلاح و بهبود قاعده هرم آموزش و پرورش كه مدارس هستند، به اصلاح و بهبود تغيير در سطوح بالا پرداخته ايم. نمونه آن تغيير ساختار در سطح ستادي است كه اين مشغله فراواني را براي مديران عالي آموزش و پرورش ايجاد مي كند و مديران آموزش و پرورش در سطح عالي به جاي تفكر ادراكي به تفكر عملياتي مي پردازند.»

اصلاح ساختار الگوي تدريس

وي درخصوص اصلاح ساختار الگوي تدريس و به كارگيري آموزش غيرمتمركز مي گويد: «پيشنهاد اين است كه به جاي كتاب درسي بايد راهنماي معلم را تدوين كرد. اين راهنما شامل هدف هاي دوره تحصيل، هدف هاي هر عنوان درسي، هدف هر جلسه تدريس و نيز روش ها و الگوهاي پيشنهادي خواهد بود، به طوري كه معلم خود را محدود به كتاب درسي نمي داند و بايد همواره دانشش را افزون كند.

آموزش و پرورش به اين صورت عمل خواهد كرد كه سرفصل ها را به انتشارات مختلف پيشنهاد مي دهد و آنها كتاب درسي مناسب را تأليف مي كنند. از ميان تمام كتاب هاي تأليف شده در انتشاراتي هاي بيرون منابعي انتخاب و چندين كتاب در اختيار معلم قرار مي گيرد. دانش آموزان مي توانند از طريق كتابخانه مدرسه به همه اين منابع دسترسي داشته باشند.»

امجديان با اشاره به ويژگي هاي اين طرح مي گويد: «اين وضعيت چند سود دارد هزينه هاي توليد و تغيير سالانه كتاب درسي از مجموعه هزينه هاي آموزش و پرورش خارج مي شود. از اتلاف كتاب هاي درسي در هر سال تحصيلي جلوگيري مي شود. به اين ترتيب هزينه ها در بخش هاي ديگر نظام تربيت و تربيت صرف خواهد شد.»

به طور كلي لزوم داشتن سندي همه جانبه نگر از منظر يا نگاه هاي مختلف زير احساس مي شود:

الف: نگاه تكليفي و الزام قانوني به انجام اين امر.

ب: نگاه دروني به وضعيت كنوني آموزش و پرورش و چالش هاي آن.

ج: نگاه فرصتي: بازانديشي نقش و جايگاه آموزش و پرورش در توسعه كشور و رويارويي موثر با بدفهمي هاي تاريخي... اتمام حجت نظام آموزشي باكل نظام.

د: نگاه ملي (برنامه اي): پيشگيري از وارد ساختن شوك هاي مقطعي به آموزش و پرورش از طريق ايجاد تغيير يا ترديد در سياست هاي كلان... مديريت بهينه تغيير در آموزش و پرورش.

و: نگاه ماهيتي (ماهوي) به نظام آموزشي: تغيير و تحول در ساختار و برنامه هاي آموزشي جزء لاينفك يك نظام آموزشي است، نظام آموزش و پرورش ايران نيز از اين قاعده مستثني نبوده و در دوره هاي مختلف دست به تغييرات آموزشي زده است.

هـ: نگاه جهاني: باز تعريف كاركردهاي آموزش و پرورش در عصر جهاني شدن و دانايي محوري.