با روي کار آمدن جناب آقاي خاتمي به عنوان رئيس جمهور اسلامي ايران تحول قابل توجهي در روابط و مناسبات ايران و اروپا به وجود آمد. ابتکار عمل ايشان مبني بر گفت وگوي ميان تمدن ها زمينه ساز حضور بيشتر کشورمان در عرصه بين المللي شد. با تحول در ديپلماسي کشورمان آسنار نخست وزير سابق اسپانيا در راس يک هيات بلندپايه در سال 1379 از جمهوري اسلامي ايران ديدار کرد. اين سفر نقطه عطف قابل توجهي در روابط دو کشور ايجاد کرد. در حاشيه اين ديدار پنج سند همکاري به امضاي دو کشور رسيد، از جمله توافقات انجام شده بيانيه مشترک همکاري بين جمهوري اسلامي ايران و پادشاهي اسپانيا و همچنين يادداشت تفاهمي در خصوص مبارزه با موادمخدر به امضاي دو کشور رسيد. از سوي ديگر آقاي جوزپ پيکه وزير اسبق امور خارجه اسپانيا در آذرماه 1380 به دعوت رسمي و در پاسخ به ديدار آقاي دکتر خرازي وزير سابق امور خارجه از مادريد به کشورمان سفر و با مقامات بلندپايه ديدار کرد.

با تداوم گسترش مناسبات دو کشور سفر آقاي خاتمي از 6 لغايت 9 آبان ماه سال 1381 به اسپانيا زمينه بيش از پيش توسعه روابط دو کشور را فراهم ساخت. اين سفر تاريخي از اين منظر که اولين سفر در سطح رئيس جمهوري پس از انقلاب اسلامي به اسپانيا و نيز تنها سفر به کشورهاي عضو اتحاديه اروپا در سال 1381 شمسي بود، حائز اهميت است. ايشان در اين سفر با پادشاه و نخست وزير اسپانيا ديدار کرد و درخصوص موضوعات مختلف مورد علاقه طرفين در سطوح دوجانبه، منطقه يي و بين المللي به بحث و تبادل نظر پرداخت. آقاي خاتمي همچنين بازديدها و سخنراني هايي در مجلس سنا، دانشگاه کمپلوتنسه و شهرداري مادريد به عمل آوردند.

در زمينه فرهنگي اشتراکات و مشابهت هاي موجود ميان دو کشور به لحاظ تاريخي و با توجه به 8 قرن حضور اسلام در اسپانيا و برخي عوامل و شرايط اجتماعي يکسان، زمينه هاي مناسبي را براي افزايش سطح روابط فرهنگي بين دو کشور ايجاد کرد. در اين خصوص نخستين موافقتنامه فرهنگي بين دو کشور در بهمن ماه سال 1377 به امضاي مقامات دو کشور رسيد. تفاهمنامه مذکور بين معاونان وزراي خارجه دو کشور به امضا رسيد. اين تفاهمنامه ابزار مناسبي براي پيشبرد هر چه بيشتر همکاري هاي فرهنگي با اسپانيا تلقي مي شود. در چارچوب اين موافقتنامه چندين تفاهمنامه ديگر ميان مراکز علمي و دانشگاه هاي دو کشور منعقد شد. ايجاد کرسي زبان فارسي، مبادله استاد و دانشجو، برگزاري نمايشگاه هاي عکس، نقاشي و هفته فيلم ايران در اسپانيا از ديگر نمونه هاي همکاري دو کشور در زمان آقاي خاتمي و آسنار بود. در چارچوب همکاري هاي فرهنگي بين دو کشور در سال 1379 تفاهمنامه يي بين دانشگاه کمپلوتنسه اسپانيا و دانشگاه هاي تهران و اصفهان در رابطه با مبادله استاد و دانشجو و ساير زمينه هاي همکاري به امضا رسيد. همچنين در چارچوب روابط فرهنگي ميان دو کشور چند سمينار تحت عنوان «نشست گفت وگوي تمدن ها بين ايران و اسپانيا» در پايتخت هاي دو کشور برپا شد. گسترش روابط دو کشور طي سال هاي 1382 و 1383 به اوج خود رسيد به گونه يي که دو کشور در آذرماه 1382 با حضور وزراي امور خارجه شان سمينار گفت وگوي تمدن ها را در تولدو (شهري زيبا و تاريخي) جشن گرفتند. همزمان ششصدمين سالگرد روابط دوجانبه دو کشور در مادريد و بارسلون برگزار شد.

همچنين در دوره آقاي خاتمي روابط دو کشور در زمينه اقتصادي شاهد افزايش مبادلات تجاري، استمرار همکاري هاي موثر سيستم هاي بانکي دو کشور، همکاري مثبت موسسه بيمه اسپانيا و مشارکت شرکت هاي اين کشور در طرح هاي برنامه سوم توسعه اقتصادي و تلاش طرف اسپانيايي جهت کاهش درجه ايران در جدول نرخ مخاطره سازمان بود.

روابط ايران و اسپانيا در دوره آقاي احمدي نژاد و ساپاته رو

از زماني که آقاي احمدي نژاد به سمت رئيس جمهوري اسلامي ايران انتخاب شد تحولات شايان توجهي در سياست خارجي کشورمان شکل گرفت. طرح موضوعاتي عليه اسرائيل باعث واکنش کشورهاي غربي عليه کشورمان شد. از سويي موضوع هسته يي و مقاومت کشورمان در مقابل درخواست هاي کشورهاي غربي مبني بر توقف فعاليت هاي صلح آميز هسته يي باعث تشديد فشارهاي بين المللي و صدور دو قطعنامه شوراي امنيت سازمان ملل متحد عليه کشورمان شد. فضاي بين المللي موجود باعث تاثير در روابط دوجانبه ايران و اسپانيا شد. با اين وجود به رغم افزايش فشارهاي بين المللي و تبليغات منفي عليه جمهوري اسلامي ايران در مساله هسته يي دومين دور مذاکرات هسته يي کشورمان با سولانا در تيرماه سال 1386 در مادريد برگزار شد.

هر چند طي دو سال گذشته اسپانيا تلاش کرد سطح مناسبات خود با کشورمان را به صورت عادي نگه دارد ولي واقعيت حاکي از اين است که اين کشور عملاً با پيروي از اتحاديه اروپا به تنظيم روابط خود با ايران پرداخته است.

مقايسه

چارچوب کلي سياست خارجي دولت حزب مردمي اسپانيا و شخص آسنار، همگرايي اتحاديه اروپا، روابط نزديک با ايالات متحده امريکا، مبارزه با تروريسم و روابط مستمر با امريکاي لاتين و حوزه مديترانه بود.

در دوره آسنار شاخص ترين جهت گيري اسپانيا در عرصه سياست خارجي آتلانتيک گرايي بود. البته به طور سنتي توجه به امريکاي لاتين و مديترانه را هم در سياست هاي خود اعمال مي کرد. پس از يازدهم سپتامبر ديدگاه هاي حزب مردمي و نقش آسنار و تمايلات جاه طلبانه و گرايش هاي فردي او نقش مهمي در تدوين و طراحي سياست خارجي اسپانيا داشت.

ولي اولويت هاي سياست خارجي ساپاته رو به ترتيب اروپا، امريکاي لاتين، مديترانه و آسيا است. در اين خصوص ساپاته رو نگاه ويژه يي به امريکاي لاتين و حوزه درياي مديترانه دارد. مرکز ثقل سياست خارجي اسپانيا در دوره سوسياليست ها به جاي امريکا، اتحاديه اروپاست و اسپانيا در حال حاضر روابط خود با امريکا را بيشتر با ملحوظ کردن جهت گيري ها و مواضع اتحاديه اروپا تنظيم مي کند.

بازگشت اسپانيا به قلب اتحاديه اروپا بي ترديد منجر به تضعيف جهت گيري آتلانتيکي اسپانيا شده است البته دو کشور اسپانيا و امريکا منافع استراتژيک خاص و روابط نزديک خود را خواهند داشت و هرچند ساده انگارانه است که تصور شود اين دو کشور روابط خود را به خاطر مسائلي از قبيل عراق يا هر کشور يا ملاحظه ديگري با مشکل مواجه سازند، ولي واقعيت اين است که عقب نشيني نيروهاي اسپانيايي از عراق و عدم رغبت اسپانيا به پيروي از رويکرد امريکا در عرصه سياست خارجي خود در روابط دو کشور تاثيرگذار است.

از سويي علائم مثبت اسپانيا به اتحاديه اروپا باعث تقويت روند همگرايي اتحاديه اروپا شده و به استراتژي جديد امنيتي اتحاديه اروپا و سياست خارجي و امنيتي مشترک اين اتحاديه(به رغم کندي روند آن) قوت بخشيده است.

در يک مقايسه مي توان گفت روابط دو کشور در دوره نخست وزيري آسنار از سطح بسيار خوبي برخوردار بود و روابط نزديک و تبادل مقامات عالي رتبه دو کشور حتي باعث نشد حمايت اسپانيا از جنگ با عراق منجر به تحت الشعاع قرار گرفتن اين روابط شود. ولي در دوره حکومت سوسياليست ها هر چند هر دو کشور مخالف يکجانبه گرايي و اشغال عراق هستند و هرگونه تعامل با مسائل مهم جهاني را در چارچوب سازمان ملل متحد و با آرا و اراده کشورهاي جهان مورد ارزيابي و بررسي قرار مي دهند ولي با اين وجود افق روشني در روابط دو کشور گشوده نشده است.