قره باغ سرزميني است در جنوب قفقاز كه اكنون رسماً در تركيب جمهوري آذربايجان قرار دارد. اين سرزمين باستاني به دو پاره جلگه اي (سفلي) و كوهستاني (عليا) تقسيم شده است. بخش سفلي در شمال واقع شده كه شهر گنجه مركز آن است و قسمت كوهستاني آن با عنوان رسمي «استان خودفرمان قره باغ كوهستاني» "Mountainous Karabagh Autonomous District" شناخته مي شود. قسمت كوهستاني تقريباً 5/12 درصد كل سرزمين قره باغ را دربرگرفته است. مساحت اين استان 4388 كيلومتر مربع، درازاي آن از جنوب به شمال 120 كيلومتر و پهنايش از خاور به باختر بين 35 تا 60 كيلومتر است. اين استان از 5 ناحيه (عسكران، مارتوني، هادروت، شوشا و مارداكرت ) تشكيل مي شود. داراي دو شهر به نامهاي خان كندي(استپاناكرت) و شوشا، 5 شهرك، يك قصبه و 220 روستا است.

از ديدگاه موقعيت جغرافيايي بين 39 درجه و 25 دقيقه و 40 درجه و 30 دقيقه عرض شمالي و 46 درجه و 20 دقيقه و 47 درجه و 20 دقيقه طول شرقي قرار دارد. قره باغ از سوي شمال به كوههاي قفقاز كوچك (موروداغ با قله 3724 متري جاميش داغي)، از باختر و جنوب به كوههاي موسوم به قره باغ (قله هاي قيزقالا سي به بلندي 2843 متر، قيرخ قيز 2827 متر و بويوك كيره 2725 متر) و از خاور و شمال خاور، به كناره هاي باختري دشت ميل مغان و دشت قره باغ مي پيوندد. حدود اين منطقه در جنوب، از پل خداآفرين آغاز و به پل شكسته بر روي رود ارس پايان مي پذيرد. مرز قره باغ در خاور، رود كُر است كه در روستاي جواد (صابرآباد كنوني) به رود ارس مي پيوندد. رود گوران، حد شمالي را از مرز ايالت گنجه تا رود كُر بوجود آورده است و قله كوههاي كوشبَك، سالوارتلي و اَريكلي به عنوان پايانه اين سرزمين در باختر شناخته مي شوند. دشت گنجه – قازاخ بین دامنه های شمال خاوری کوههای قفقاز کوچک و رود کُر قرار دارد. این دشت در شمال باختری به زمینهای هموار کارتلی پایین (در گرجستان) و در جنوب شرقی به دشت قره باغ محدود می شود. بلندی این دشت از 100 تا 550 متر از سطح دریا در نوسان است.

جلگه کُر- ارس توسط رودهای کُر و ارس به 5 قسمت تقسیم می شود: دشتهای شیروان، قره باغ، میل، مغان و سالیان. ارتفاع قسمتهای شرقی و مرکزی جلگه، پایینتر از سطح دریای آزاد است (در سواحل خزر تا 28 متر پایینتر از دریا)، در دامنه کوهها و دشتهای شیبدار به حدود 200 متر (در شمال) و بعضی جاها به 300 تا 400 متر می رسد. (محل تلاقی دشت قره باغ و دامنه کوهها) در دشت قره باغ بریدگیها و گودیهای زیادی وجود دارد. در این جلگه شبکه کانالهای آبیاری (شیروان بالا، قره باغ بالا و مغان بزرگ) احداث شده است. آبهای زیرزمینی آن عمدتاً شوراند. کانالها و کولکتورهای زهکشی (شیروان – میل - قره باغ – مغان و سالیان) کشیده شده است.

اين ناحيه از ديدگاه اقليمي، به سه منطقه آب و هوايي معتدل گرم، معتدل سرد و سرد تقسيم مي شود. جنگلها 33 درصد زمينهاي آن را پوشانده و در اين جنگلها درختان ميوه اي همچون گردو، سيب، گلابي، گوجه سبز و زغال اخته پرورش يافته اند. زمينهاي كوهپايه اي، زمستانهاي خشك و تابستانهاي ملايم و كوهستانهاي بلند اقليمي سرد دارند. متوسط درجه حرارت كوهپايه ها در دي ماه 2 تا 5/0 درجه سانتيگراد، بلنديها 3 تا 4 درجه و در ماه خرداد بين 16 تا 25 و 14 تا 15 درجه است. به طور ميانگين هر سال در كوهپايه ها و دشتها 400 تا 550 ميليمتر و در بلنديها بين 800 تا 900 ميليمتر باران مي بارد. بارندگی در رشته کوه قره باغ و فلات آتش فشانی آن در بهار، اوایل تابستان و پاییز صورت می گیرد.

در اين سرزمين كوههاي بلندتر از 5000 متر يا قله هاي آتشفشاني همچون اِلبروس يا البروز و كازبَك برافراشته اند. بلنديهاي رشته كوه موروداغ سراسر سال پوشيده از برف است. دربلنديهاي 2000 تا 2300 متري سبزه زارهاي آلپي و نيمه آلپي گسترش يافته اند. در سواحل رود کُر و در پاره ای موارد ارس، بیشه زارهای کوچک توغای (بلوط گرمسیری، تبریزی، بید، سنجد، گز، بید خادار) و در دشت قره باغ جنگلهای گرمسیری (درخت بن و بلوط گرمسیری) وجود دارد.

اين سرزمين از رودهاي بزرگ همچون كُر(با شاخه هاي تَرتَرچاي، اينجه چاي، خاچين چاي و قارقارچاي) و ارس (با شاخه هاي كوندَلَن چاي و قوروچاي) بهره مي گيرد. رود ارس از دامنه هاي كوه بيسال در تركيه سرچشمه گرفته و به درياي خزر مي ريزد. ارس به وسيله آبهاي زيرزميني و برف تغذيه شده و آب آن از مارس تا ژوئن كاملاً بالا مي آيد. اين رود قابل كشتيراني نبوده و در بخش پاييني، براي آبياري مورد استفاده قرار مي گيرد. درازاي آن 1072 كيلومتر و مساحت حوضه رود 102000 كيلومتر مربع است.

رود كُر با درازاي 1364 كيلومتر، در گرجستان، جمهوري آذربايجان و تركيه جريان داشته و درازترين رودخانه قفقاز به شمار مي آيد. حوضه آن 18800 كيلومتر مربع پهنا دارد. در تأمين آب اين رودخانه برف 36 درصد، آبهاي زيرزميني 30 درصد، باران 20 درصد و توده هاي يخ 14 درصد سهم دارند. تأسيسات مهم برق هيدروالكتريك مينگه چِئوير و مخزني با مساحت حدود 605 كيلومتر مربع و حجمي نزديك به 16 كيلومتر مكعب بر روي اين رود ساخته شده است. رود ترتر از بلنديهاي قره  باغ (محلي به نام گَلين قايا در ارتفاع 3120متر) سرچشمه گرفته و شاخه چپ رود كُر را به وجود مي آورد. اين رود 184 كيلومتر درازا و 2650 كيلومتر مربع حوضه آبريز دارد. از آبهاي زيرزميني تغذيه شده، از آوريل تا ژوئن بالا مي آيد. از اين رود براي آبياري زمينهاي كشاورزي بهره گرفته مي شود. اين رودخانه در نواحي كَلبَجَر، آغ دره و بَردع جريان دارد. جريان پايين دست آن، در دشت قره باغ بوده و ارتفاع رود در مصب آن 3 متر است.

در زمينهاي پست و بلند قره  باغ، درياچه هاي بسياري وجود دارند. به طور مثال در بلنديهاي آتشفشاني اين ناحيه در ارتفاع 2729 متری، درياچه اي به نام آلا گؤل با مساحت 5 كيلومتر مربع و ژرفاي 8 متر جاي گرفته كه بزرگترين درياچه پديد آمده از توده هاي يخ در قفقاز است. درازی این دریاچه حداکثر به 7/3 کیلومتر و پهن ترین قسمت آن 9/2 کیلومتر است.

خاك قره  باغ را خاكهاي شاه بلوطي رنگ، خاكهاي كوهستاني، جنگلي قهوه اي رنگ، كوهستاني، جنگلي خاكستري رنگ، كوهستاني، استپي سياه رنگ و ديگر گونه ها تشكيل مي دهند. اين ناحيه داراي كانهاي پربار روي، مس، باروت، مرمر، تراورتن، گچ، گل نسوز، سنگهاي آسياب و تعداد بيش از 120 چشمه آب معدني گازدار، آهن دار و كربن دار( به ويژه در نزديكي شهر شوشا) مي باشد که می توان به چشمه های تورش سو، شیرلان، توغ، کیرس و زرداناشن اشاره کرد. در نواحی کلبجر و گئده بیگ معادن مس وجود دارد. در ناحیه کلبجر معادن شوربولاق و آقایاتاق دارای منابع غنی جیوه بوده و بسیار معروفند. آب معدنی «ایستی سو» در کلبجر به جهت دارا بودن ویژگیهای کم نظیر، معروفیت جهانی دارد ولی از 10% آن بهره برداری می شود.

جمعيت قره باغ 10% در بلنديهاي تا 500 متر، 86% بين 500 تا 1500 متر، 3% بين 1500 تا 2000 متر و 1% در بيش از 2000 متر بالاتر از سطح دريا پراكنده اند. در جغرافياي تاريخي از قره باغ به گونه سرزميني پهناور، بلند و گذرناپذیر شمال ارس با يخچالهاي طبيعي و زيبا، جنگلهاي پوشيده از درختان و رستنيهاي گوناگون در سايه جاودانه كوههاي سر به فلك كشيده ياد شده است.

پی نوشتها:

1. بنا به تحقيق نگارندگان، اين مناطق در جهان با نام قره باغ شناخته مي شوند:

- روستايي در يکی از دهستانهای بخش مرکزی شهرستان شيراز که مرکز آن طغرآباد است. رودخانه اي نيز به اين نام در آنجا جاری است كه از كوههاي قبله سرچشمه گرفته و پس از سيراب نمودن قره باغ به درياچه بهارلو مي ريزد.

- دهی از دهستانهای انزل بخش حومه شهرستان اورميه که مرکز آن انزل است.

- دهی جزء دهستان قاقازان بخش ضياءآباد قزوين

- منطقه اي در استان كابل و زادگاه داود سرمد شاعر افغاني است كه در 1358 شمسي به دست روسها كشته شد. قره باغ در 37 مایلی جنوب غربی غزنین قرار دارد. در زمان حمله نادرشاه به هندوستان در سال 1738م/1151ه.ق، زمانی که سپاهیان ایرانی به قره باغ رسیدند، حکمران غزنین به کابل گریخت. آنگاه قضات، دانشمندان و بزرگان غزنین همگی به قره باغ آمده و در حضور نادرشاه تسلیم شدند. ن.ک:

لاکهارت، لارنس. نادرشاه آخرین کشورگشای آسیا. ترجمه اسماعیل افشار نادری. نشر دستان. 1377. تهران. ص 392

- دهی از دهستان طاغنکوه بخش فديشه شهرستان نيشابور

- منطقه اي در شمال رود ارس و در قلمرو جمهوری آذربایجان كه مورد بحث اين كتاب است.

2. در زبان تركي «داغليق قاراباغ مختار ولايتي» و در زبان روسي «ناگورنو كاراباخسكايا آوتومنايا اوبلاست».

- در دایره المعارف کلمبیا (دانشگاه کلمبیا آمریکا) چاپ 1947 ص 953 به این صورت آمده است:

Autonomous province of mountainous karabagh

3. برخي از پژوهشگران وسعت قره باغ كوهستاني را 4400 و 4392 كيلومتر مربع گفته اند. در دايره المعارف بريتانيکا 4400 کيلومتر مربع آمده است. طبق نظر رسمي سفارت آذربايجان در ايران، مساحت قره باغ كوهستاني 4388 كيلومتر است.

4. Aliyef,Egrar. Daglig Garabag.Elm. Baku.1989.Se.3

5. در مورد شوشا مفصلاً توضیح داده خواهد شد.

- آغ دره را ارمنیان مارداکرت می نامند. در 63 کیلومتری شمال خان کندی و 41 کیلومتری جنوب غربی بردع و برسرراه بردع – ایستی سو واقع است. از بناهای باستانی آن معبد گانزاسار در روستای بانکلو، قلعه خانابرت، بازمانده قلعه گلستان، قلعه جرموک در قصبه جرابرد، کلیسا، معبد یاکوب مقدس در روستای کولاتاغ(635م)، معبد روستای ماغاویز(سده 12م)، پل رودخانه ترتر، بازمانده قلعه در نزدیکی روستای ماغاویز (سده 12 و 13 م)، پل رودخانه ترتر، معبد اورک در نزدیکی روستای طالش (سده 12م)، معبد در مجاورت رود ترتر(سده 12م)، قلعه ملیک حاتم در روستای قاساپت، معبد یکیش آراکل در روستای ماداگیز(سده 12م) و... را می توان نام برد. تا 1939 جرابرد نام داشت. از 1930 شهرستان شد. 1705 کیلومترمربع وسعت، 2 شهر و 57 روستا دارد. به طو متوسط در هرکیلومترمربع 26 نفر ساکن هستند. در جنوب کوهستانی و در شمال مایل به دشت است. در شمال به سلسله کوههای موروداغ می پیوندند. اقلیمش در بسیاری جاها سرد ملایم و در بلندیها سرد است. دمای میانگین در ژانویه 1 تا 10- درجه و در ژوئیه 10 تا 25 درجه است. بارندگی سالانه 400 تا 900 میلیمتر است. رودخانه ترتر و خاچین از اراضی آن می گذرد. دریاچه کوهستانی قاراگؤل در آنجا قرار دارد. 44% مساحت شهرستان را بیشه زار (بلوط، پسته، صمغ و... ) تشکیل می دهد. چمنزارهای آلپی نیز موجود است. حیواناتی چون بز کوهی، سنجاب و خرس در آنجا زندگی می کنند. از پرندگانش نیز می توان قرقاول و دراج را نام برد. نشریه بارکاماتیون از 1932 در آنجا منتشر می شد.

- خوناشئن اکنون مارتونی نامیده می شود.این نام گذاری به افتخار میاسنیکوف انجام گرفت. در 1930 شهرستان شد. در 41 کیلومتری خان کندی، در کنار جاده آغ دام – فضولی و در ساحل رود خوناشئن در دامنه کوه واقع است. این شهرستان 779 کیلومترمربع وسعت، 2 شهر و 39 روستا دارد. کوهستانی پست است. بلندی آن از 10 تا 1000 متر است. اقلیمش در بیشتر جاها تابستانی خشک و گرم ملایم است. دمای میانگین در ژانویه 1- تا 2- درجه و در ژوئیه 24 تا 36 درجه است. بارندگی سالانه 400 تا 500 میلمیتر است. رودخانه خوناشئن و کؤندلن چای در این شهرستان واقعند. بیشه زارهایی با درختان برگ پهن دارد. روباه، شغال، خرگوش، موش صحرایی و کبک و کبوتر و... از حیوانات آن است. قبرستان مارتونی (سده 17) و قبرستان هاترک از آثار باستانی آن هستند. نشریه «آشخاتانک» از 1932 در آنجا منتشر می شد که از 1964 نام آن به «کمونیزم» تغییر یافت.

- هادروت در 437 کیلومتری باکو، 95 کیلومتری خان کندی، 49 کیلومتری ایستگاه راه آهن هورادیز، در دره رود قوزلوچای و در دامنه جنوبی کوه آرگو قرار دارد. کشت انگور و بافت فرش از شغلهای مهم مردم است. قبل از 1939 دیزاق نامیده می شد. این شهرستان در 1930 تشکیل شده است. یک شهر و 41 روستا دارد. اساساً در شمال کوهستانی و در جنوب پست است. بلندی آن از 500 تا 2725 متر(قله بویوک کیرس) است. زمستانهای سرد و تابستانهای ملایم دارد. میانگین دمای ماهانه در ژانویه 0 تا 50 درجه و در ژوئیه 20 تا 24 درجه است. بارندگی سالانه 600 تا 800 میلیمتر است. معدن گرانیت در این شهرستان موجود است. رودخانه های قوزوچای و قوروچای در این شهرستان واقع هستند. خاک آن قهوه ای  جنگلی است. 9/21 هزار هکتار جنگل دارد. گرگ، روباه، سنجاب و موش زمینی از حیوانات آن است. به طور متوسط 21 نفر در هر کیلومتر مربع زندگی می کنند. سکونتگاههای بزرگ آن قصبه هادروت و روستای متس تاغلار و توغ است. معبد گوتیک در روستای متس تاغلار (1241م)، معبد روستای دولانلار و معبد سرخ در روستای توغ ( سده 10 میلادی) از آثار باستانی آن است.

- عسکران در 17 کیلومتری شمال شرق خان کندی و در کنار جاده شوشه یولاخ – لاچین – نخجوان، ساحل چپ رود قارقار و در دامنه شمال شرقی سلسله کوههای قره باغ قرار دارد. قلعه عسکران نیز در ساحل رست و چپ رود قارقار وقع و از سنگ رودخانه ساخته شده است. قلعه ساحل راست دارای برج و دیوارهای دولایه است. ضخامت دیوار 2 تا 3 متر است. اردوی ارتش روسیه در جنگ اول ایران و روس در نزدیک قلعه بود. مذاکرات صلح میان دو کشور نیز در این قلعه انجام شد. شهرستان عسکران در 1930 تشکیل شده و تا 1978 استپاناکرت نامیده می شد. 920 کیلومترمربع وسعت دارد. یک قصبه کارگری و 5 روستا دارد. اساساً کوهستانی و در طرف غرب سسله قره باغ کشیده شده است. کوههای بلند آن قیزقالا (2843متر) و قیرخ قیز (2827متر) است. اقلیمش بیشتر گرم ملایم و در کوهها سرد است. میانگین دمای ماهانه در ژانویه -1 تا 1 درجه و در ژوئیه 22 تا 24 درجه است. بارندگی سالانه 500 تا 700 میلیمتر است. رودهایش به حوزه های کر و ارس می ریزند. رودخانه مهم آن قارقار است. خاکش قهوه ای چمنزاری است. 40% اراضی شهرستان را جنگل (بلوط، پسته و...) پوشانده است. در کوههای بلند چمنزارهای آلپی وجود دارد. از حیوانات آن می توان خرس، گربه جنگلی، گرگ، روباه، کبک و کبوتر را نام برد. به طور متوسط در هر کیلومتر مربع 21 نفر ساکن هستند. 96% اهالی رووستایی هستند. مراکز مهم جمعیتی آن باللیجا، نوراگوغ، خرامورت؛ داش بولاق، چاناقچی و خان آباد است. از اراضی این شهرستان، راههای شوسه یولاخ – لاچین- نخجوان، فضولی - آغ  دره و یولاخ - خان کندی می گذرند. رقصی نیز به نام رقص عسکرانی در دستگاه 8-6 رقص آذربایجانی وجود دارد که جوانان عسکران در مجالس عروسی آن را به صورت تک، دوتایی و جمع اجرا می کنند.

- یکی از شهرهای مهم قره باغ آغجابدیع است. در 374 کیلومتری باکو و در 45 کیلومتری ایستگاه راه آهن آغ دام قرار دارد. از سالهای 1959 تا 19862 به شهر تبدیل شد. در دشت میل و قره باغ واقع است. میان آن با شهرهای یولاخ، بردع، آغ دام و ایمیشلی راههای شوسه وجود دارد. از آثار باستانی آن کامل تپه، نرگس تپه، قاراکوبر، جان تپه و قالاتپه است. مقابری نیز در اوچ تپه، شاه تپه و... وجود دارد. در گورستانهای برجای مانده از قرون وسطی گوسفندهای سنگی وجود دارد. آغجابدیع از 1930 شهرستان شد ولی در 1963 به آغ دام پیوست. در 1965 دوباره شهرستان شد. 1765 کیلومترمربع وسعت دارد. یک شهر و 44 روستا درد. مرکز آن آغجابدیع است. اراضی ان هموار است و از شمال شرق به جنوب غرب بلندتر می شود. اقلیمش گرم ملایم است. میانگین دمای ماهانه در ژانویه از 1- تا 7درجه و در اوت 25 تا 26 درجه است. بارندگی سالانه 300 تا 350 میلیمتر و شبکه رودخانه هایش پراکنده است. از 45 کیلومتری شمال شرق آن، رودخانه کر می گذرد. از بخش مرکزی آن نیز رودخانه قارقار جاری است. از اراضی این شهرستان کانالهای آبیاری قره باغ بالا و ارژنیکیدزه می گذرند. برکه های آب شور و در قسمتهای مرکزی آن شوره زار وجود دارد. 7/4 هزار هکتار جنگل دارد. جیران، گرگ، گراز، شغال، روباه، کفتار، خرگوش خاکستری، موش صحرایی آسیای کوچک، دراج، کبوتر، قرقاول و... می توان نام برد. منطقه محافظت شده آغ گؤل در این شهرستان است. به طور متوسط در هر کیلومترمربع 7/36 نفر زندگی می کنند. 3/70% اهالی روستایی هستند. روستاهای مهم آن هیندارخ، اوزئییرکند، خوجاوند، حاجی بدللی، حوسولو، شنلیک، یئنی قاردولاق و قاراوللی هستند. کشت پنبه و دامداری شغل اصلی مردم است. جاده شوسه باکو – یولاخ- ایمیشلی از این شهرستان می گذرد. خط هوایی میان باکو و آغجابدیع قبل از آغاز جنگ دایر بود. در دوران کمونیستی نشریه «سرعت» از 1932 منتشر می شد. از 1936 رادیو محلی آغاز به کار کرد. ذوالفقار صمداوغلو آدی گوزلوف خواننده مشهور آذربایجان در 1898 در روستای قرادولاق (شائومیان کنونی) و اوزئییر حاجی بیگوف آهنگساز بزرگ آذربایجان و پدر موسیقی مدرن آذربایجان در اوزئییر کند متولد شده اند.

6. طول و عرض جغرافيايي گفته شده، به صورت تقريبي و توسط نگارندگان به دست آمده است.

جمهوری آذربایجان دارای 114 هزار کیلومتر مربع مساحت و 3514 کیلومتر مرز مشترک با ایران، ارمنستان، گرجستان، روسیه و دریای خزر است. 11 کیلومتر نیز با کشور ترکیه مرز مشترک دارد. این کشور در 38 درجه و 25 دقیقه تا 41 درجه و 55 دقیقه عرض شمالی و 44 درجه و 50 دقیقه تا 50 درجه و 51 دقیقه طول شرقی واقع است.

برای آگاهی از مختصات جغرافیایی منطقه قفقاز ن.ک:

- امیراحمدیان، بهرام. جغرافیای کامل قفقاز. سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. تهران. 1381

- اسدی کیا، بهناز. جمهوری آذربایجان. نشر وزارت خارجه. تهران. 1374

7. تكميل همايون، ناصر. نگاهي به قره باغ در مسير تاريخ ايران. مطالعات آسياي مركزي و قفقاز. سال2. شماره1. ص61

8. برای آگاهی بیشتر درباره گذشته ارتباطات میان دو سوی رود ارس و پلهای واقع در آن و همچنین پل خداآفرین ن.ک:

- حافظ زاده، محمد. ارس در گذرگاه تاریخ. انتشارات نیا. تبریز. 1374

9. رود kyr. در زبان یونانی Y مثل زبانهای آلمانی و روسی صدای واو معدوله می رود یعنی Kurus با حذف us یونانی کور kyr یعنی kur می شود. فرانسویها k را طبق معمول به c تبدیل و سیروس می  خوانند ولی انگلیسیها y را (آی) کرده و سیروس می گویند. عربها آن را نهرالكر و گرجيان كورو مي نامند. ابوعبدالله بشاري مقدسي آن را نهرالملك ناميده و كسروي تبريزي برآن است كه اين رود به نام كوروش ناميده شده است به گفته او، كوروش گونه يوناني نام كور است. در منابع قديم از آن به نامهاي كُر، الكور، متكواري و غيره ناميده شده است. كُر بزرگترين رودخانه قفقاز است.

ن.ك: رضا، عنايت الله. آذربايجان و اران(آلبانياي قفقاز). مجله مطالعات سياسي و اقتصادي. شماره 55 و56. ص12

10.Javanshir garabagi, mirza jamal. Garabag tarikhi. Yazichi.Baku.1989.Se.107-108

11. دشت قره باغ از شمالغرب به دشت گنجه – قازاخ، از غرب به کوههای قفقاز کوچک و موروداغ، از جنوب و جنوب شرق به دشت میل ختم می شود. به واسطه رودخانه کور از دشت شیروان جدا می شود. در دامنه ها بلندی اش 500 متر است. سطحی به صورت پلکانی ضعیف است. تیره های دوزداغ و گوکبوز در شمال غرب این دشت بوده و در بردع نیز یافت می شوند. اقلیمش گرم ملایم است. دمای میانگین در ژانویه 0 تا -2 درجه و در ژوئیه 27 درجه است. بارندگی سالانه 250 تا 350 میلیمتر است. در آن رودخانه های اینجه چای، ترتر، خاچین چای و قرقار جاری هستند که همگي آنها به کر می ریزند. چون از این رودخانه ها برای آبیاری استفاده می شود، بیشتر آنها به مصب نمی رسند. کانال قره باغ از این دشت می گذرد. از چاههای زیرزمینی نیز استفاده می شود. این دشت نیمه صحرایی جنگلهایی با درختان صمغ، بلوط ارانی، نارون و... دارد. در ساحل رود کر جنگلهای کم پشت وجود دارد. در این دشت پنبه و انگور به دست می آید. دامداری جریان داشته و قشلاقهایی در آن قرار دارد.

لازم به ذکر است که ییلاق  قره باغ نیز از مناطق مهم جغرافیایی و اقتصادی این منطقه است. این ییلاق آتشفشانی میان زنگزور و رشته کوه قره باغ واقع است. بیشتر مساحت آن در آذربایجان است. بلندی متوسط آن 2000 تا 2500 متر است. با رودخانه و دره ها بخش بخش می شود. اقلیمش اساساً سرد و در جنوب گرم است. دمای میانگین ماهانه در ژانویه 0 تا 10- درجه در ژوئیه 10 تا 22 درجه است. 500 تا 800 میلیمتر درسال باران می بارد. رودخانه هایش به کر و ارس می ریزند. رودخانه ترتر، حوجازسو، زابوخ و بازارچای از این ییلاق سرچشمه می گیرند. در آن برکه های آلاگؤل و قاراگؤل وجود دارد. دارای چمنزارهای آلپی است. در کوههای میانه، بیشه های بلوط وجود دارد. دامداری، توتون کاری رونق دارد.

12. بهراد، عبدالاحد. قره باغ در چشم انداز تاريخ. انتشارات ارك تبريز. 1372.ص15

13. اميراحمدي (امیراحمدیان)، بهرام. سرزمينهاي آن سوي ارس- قره باغ: پيشينه تاريخي و ريشه هاي درگيري. مجله اطلاعات سياسي و اقتصادي. شماره 71-72. ص78

- امیراحمدیان، بهرام. قره باغ از دیرباز تاکنون: بررسی رویدادها. مجله مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز. شماره 4. بهار 1373

- امیر احمدیان، بهرام. آذربایجان و مسئله قره باغ. مجله رشد جغرافیا. شماره 23. سال 1369

14. یک جهانگرد سده میانی گفته است:«اگر می خواهی قره باغ راببینی، به وادی ترترچای سربزن». این وادی از نظر جغرافیا و طبیعت جایگاهی ویژه در قفقاز کوچک دارد. این دره که محل گذر کوچ روان از ییلاق به قشلاق است، آثاری از حوادث بسیار بر خود دارد. ین آثار عبارت است از: قلعه هایی بر بالای کوههای بلند، مجموعه عبادتگاههای دینی، قراولخانه و سکونتگاههای موقتی. یکی از آثار مهم اینجا، معبد خوتاونگ است. طبق افسانه این معبد بر مزار آپستول فادده یکی از 12 حواری عیسی (ع) در سده اول میلادی ساخته شده است. معبدی که اکنون موجود است، اساساً در سده 13 ساخته شده است. این معبد شامل کلیسا، بناهای کمکی، مهماخانه، قربانگاها، دیوار قلعه و چند صومعه که تمام اینها را احاطه کرده است. یکی از نوشته های موجود در معبد نشان می دهد که بسیاری از حکمرانان خاچین و حتی میناخاتون همسر حسن جلالی حکمران معروف آلبانی در سده 13 در اینجا دفن شده  اند. همچنین نوشته هایی از آرزوخاتون بانوی پرنفوذ زمانه باقی مانده است. صاحبان معبد، زمینداران بزرگی بوده و در حیات سیاسی و اقتصادی کشور نقش بزرگی داشتند. مخیتارقوش در خوتاونگ بوده و سنگی به یادگار گذاشته است. یکی دیگر از آثار مهم، سکونتگاه کالانکات محل تولد موسی کالانکاتویسکی (کالانکاتی) مورخ آلبان است. این شهر زیبا که در دامنه جنوبی موروداغ، ساحل راست ترترچای و درمیان جنگلهای سحرانگیز بنا شده است. یکی دیگر از آثار ترترچای، قانلی قایا است که لاچین قالا نیز نامیده می شود. این قلعه بر بالای پرتگاهی بر سر راه کنونی کلبجر-آغ دره و در ساحل راست ترتر واقع است. مردم آن قوش قونماز می نامند. به نخستین اطلاعات درباره این قلعه در آثار کیراکوس مورخ گنجه سده 13 برمی خوریم. به نظر او این قلعه در سده 12 از طرف حکمران خاچین برای مقابله با زمینداران محلی و دشمنان خارجی ساخته شده است. در زمان حمله مغول، بسیاری از اهالی به قلعه پناه بردند. اهالی قتل عام شدند و رد خون بر صخره ها باقی ماند. مردم این قلعه را قانلی قایا یعنی قلعه خونین نامیدند. اکنون آنجا زیارتگاه اهالی بومی است.

15. واژه چاي در زبان تركي به معناي رود و واژه چايلاق به معناي رودخانه است. نامهاي سيحون و جيحون نيز در اصل به ترتيب سو هون (آب هون) و چاي هون (رود هون) مي باشد.

16. اميراحمدي (امیراحمدیان)، بهرام. جغرافياي قفقاز. انتشارات وزارت امور خارجه. 1376. تهران. ص36

17. اسدي كيا، بهناز. جمهوري آذربايجان. انتشارات وزارت امور خارجه. تهران. 1374. صص 2-5

18. کلبجر در 458 کیلومتری باکو، 139 کیلومتری ایستگاه راه آهن بردع، کنار جاده بردع- ایستی سو و در دره رود ترتر واقع است.

19. امیراحمدیان، بهرام. جغرافیای کامل قفقاز. همان. ص 425

20. اميراحمدي، بهرام. سرزمينهاي آن سوي ارس- قره باغ: پيشينه تاريخي و ريشه هاي درگيري. همان. ص 78-81

21. تراب زاده، منيژه و ديگران. ماهيت تحولات در آسياي مركزي و قفقاز. وزارت امور خارجه. تهران. 1373. ص123

تماس با نویسنده:

shahmarasi@yahoo.com