تمایز میان کیفیت و پیشرفت در بسیاری از فعالیت های هدف محور از اهمیت بالایی برخوردار است. کیفیت یک مفهوم فعالیت محوری است که در ربط با کارایی و کفایت در اجرا بعضی کارها مطرح می شود، در حالیکه پیشرفت یک مفهوم نتیجه محور است. تمام کارهای قابل پذیرش علمی نیز مطابق استاندارد های تعریف شده برای کیفیت، انجام می گیرد. با این حال به نظر می رسد بین کیفیت و پیشرفت در علم، ارتباطی ضروری وجود ندارد.

3- مفهوم پیشرفت

1-3 جنبه های پیشرفت علمی

علم سیستم چند لایه پیچیده ای است که جمعی از دانشمندان را برای تولید دانش جدید ملزم می کند تا در پژوهش هایشان از روش های خاص علمی استفاده کنند. براساس این تعریف مفهوم علم باید از موسسات اجتماعی، پژوهشگران، پروسه های پژوهشی، روش پژوهش و دانش علمی تاثیر پذیرد. مفهوم پیشرفت می بایست با توجه به نسبت آن با هریک از جنبه های علم تعریف شود. اختلاف عناوین پیشرفت را باید از روی نسبت آن با علم تشخیص داد. مثلاً از جنبه اقتصادی (افزایش یافته های پژوهشی علمی)، حرفه ای (رشد وضعیت دانشمندان و موسسات آکادمیک آنها در جامعه)، آموزشی (افزایش مهارت و تخصص دانشمندان)، روش (ابداع روش های جدید پژوهشی و بازگشت به ابزارهای علمی) و شناختی (افزایش یا دستیابی دانش علمی). این عناوین پیشرفت را باید به لحاظ مفهومی از پیشرفت در سایر حوزه های بشری تمیز داد و البته ممکن است به این نتیجه برسیم که بالاخره پیشرفت علمی با پیشرفت تکنولوژیکی (افزایش کارایی ابزارها و تکنیک ها) و پیشرفت اجتماعی (موفقیت اقتصادی، کیفیت زندگی و عدالت اجتماعی) ارتباط حقیقی پیدا کند.

تمام جنبه های پیشرفت علمی وابسته به ملاحظات مختلفی هستند. بنابراین یک مفهوم یگانه و واحدی وجود ندارد که همه آنها را پوشش دهد. لذا در این مقاله از منظر شناختی درباره مفهوم پیشرفت وارد بحث می می شویم. یعنی شرحی از جلو رفتن علم در زمان های موفقیت علم در یافتن دانش، ارائه خواهیم کرد.

2-3 پیشرفت در برابر توسعه

واژه پیشرفت یک مفهوم هنجاری – دستوری یا Oxiological است که می بایست بین این واژه و اصطلاحات توصیفی دیگر شبیه "تغییر" و "توسعه" تمایز قایل شد. به طور کلی هرگاه از A یک گام در جهت رسیدن به B برداریم، پیشرفت حاصل گردیده است. به این معنی که A در بعضی نسبت ها بهبود یافته B است. یعنی A نسبت به بعضی معیارها و استاندارد ها از B بهتر است. یک رویکرد اصلی در علم این است که در تمام همکاری ها در پژوهش باید نفع و سود آن کار برای دانش مورد توجه قرار گیرد. تعیین و تشخیص موفقیت این همکاری ها قبل از انتشار به کمک داور علمی و بعد از انتشار وظیفه خود همکاران است. بنابراین نظریه پیشرفت علمی یک شرح توصیفی محض از مدل های توسعه ای که علم تا کنون در پی داشته نیست، بلکه تئوری پیشرفت علمی باید مشخصات اهداف و ارزش هایی را که باید در ترکیب بندی معیارها و ضوابط علم (خوب) بکار می رود را ارائه کند.

تحلیل و فروکاهش سوالات اصلی فلسفه علم به تحقیقات تاریخی و جامعه شناسی حقایق علم، از جمله برنامه های پیشنهادی طبیعت گرایان در مطالعات علمی است. در این شرایط، لودن به کمک تاریخ علم از برنامه پژوهشی آزمایش مدل های فلسفی تغییر علمی دفاع کرده است. مدل هایی که اغلب در زبان عادی در لفافه و پنهان هستند، باید از نو ساخته شوند و آنها را به گزاره های خبری درباره چگونگی رفتار علم تبدیل نمود. آنچه مسلم است اختلاف نظر دانشمندان درباره ضوابط و معیارهای علم (خوب)، با یکدیگر است. وجود پژوهشگران رقیب، سبب اختلاف در گزینش نظرات و برنامه های پژوهشی برتر می شود. از این رو در مقابل طبیعت گرایان می توان چنین استدلال کرد که مفهوم توسعه علم با مفهوم پیشرفت علم با یکدیگر متفاوت هستند. در واقع تعریف پیشرفت علم با تمسک به توسعه حقیقی علم امکان پذیر نیست بلکه پیشرفت باید به گونه ای تعریف شود که برای ارزیابی انتخاب هایی که جوامع علمی انجام می دهند (در زمان گذشته، حال و آینده) استاندارد هنجاری- دستوری، ارائه کند. یافتن و تعریف چنین استانداردهایی یک وظیفه فلسفی است که می بایست از قید و بند تقلیل مطالعات تجربی علم به جامعه شناسی و تاریخ رهانیده شود.

3-3 پیشرفت، کیفیت و اثر متقابل

تمایز میان کیفیت و پیشرفت در بسیاری از فعالیت های هدف محور از اهمیت بالایی برخوردار است. کیفیت یک مفهوم فعالیت محوری است که در ربط با کارایی و کفایت در اجرا بعضی کارها مطرح می شود، در حالیکه پیشرفت یک مفهوم نتیجه محور است. تمام کارهای قابل پذیرش علمی نیز مطابق استاندارد های تعریف شده برای کیفیت، انجام می گیرد. با این حال به نظر می رسد بین کیفیت و پیشرفت در علم، ارتباطی ضروری وجود ندارد.

ابا این وجود بهترین استراتژی کاربردی در پیش برندگی علمی عبارت است از حمایت و پشتیبانی کردن از کیفیت بالای پژوهش است. Solla (1963)  با پیشگام شدن در علم سنجی Scientometrics، شاخص های کمی علم را برای سنجش فعالیت های علمی پیشنهاد کرد. برای مثال وقتی تعداد کارهای منتشر شده مورد سنجش قرار می گیرد، در حقیقت این تعداد کارهای منتشر شده، معیاری برای اندازه گیری موفقیت های دانشمندان است. اما مساله اینجاست که آیا چنین سنجش خامی به عنوان یک شاخص کیفیت کافی است؟ داوری کردن بر اساس کمیت و تعداد مقالات در نشریات علمی، در واقع شاخص و معیاری برای سنجش نویسندگان این مقالات است. اما پر واضح است که این شاخص نیز نمی تواند معنی مفهوم پیشرفت را روشن کند. نمونه دیگر یک شاخص علم، پیوست های نقل قول های مقالات است، که شاخصی برای تاثیر یک مقاله در برجسته شدن نویسنده مقاله در جامعه علمی است. در 1983 به پیشنهاد مارتین و لروین مفهوم پیشرفت علمی با مفهوم "Impact " - یعنی تاثیر و نفوذ واقعی پژوهش در فراگرفتن فعالیت های علمی در یک زمان معین- ارتباط پیدا کرد. شکی نیست که دانش علمی بدون تاثیر اپیستمیک جامعه علمی نمی تواند پیش برود. اگر علم را یک فرایند هدف محور بدانیم، پس باید تصدیق کنیم که تغییرات در جهت خطا، سبب پیشرفت علم نمی شود.

4- تئوری های پیشرفت علمی

1-4 واقع انگاری و ابزارانگاری

مناقشه بر سر نظریه های علمی، جدال اصلی فلاسفه علم میان نظرات رئالیست ها و ابزارانگاران است. ابزار انگارانی مثل دوئم بر این عقیده اند که نظریه ها صرفاً ابزارهای مفهومی و تصوری برای دسته بندی و سیستماتیک کردن توضیحات نظری است. در مقابل، رئالیست های علمی، نظریه ها را کوششی در جهت تبیین حقیقت ورای چیزهای مشاهده پذیر و انتظامات می دانند. به نظر می رسد که مطالب هنجاری در مورد پیشرفت علمی مبتنی بر دیدگاه های ابزارانگارانه و رئالیستی است. رئالیست های خام در خصوص پیشرفت علمی دیدگاهی انباشتی دارند و بسیاری از فلاسفه دیدگاه رئالیستی مفهوم پیشرفت علمی را با نظریات Oxiological که حقیقت را هدف مهم پژوهش های علمی می داند، ترکیب می کنند. با کاربست مفهوم Truthlikeness یا حقیقت وارگی می توان نسخه غیر انباشتی نظریه پیشرفت رئالیستی را فرموله نمود. البته فلاسفه ای نیز هستند که امکان وجود رفتار رئالیستی نظریات را پذیرفته اند اما هنوز منکر این مساله هستند که دستیابی به حقیقت، هدف و ارزش علم است که کارکرد آن در توصیف مشخصه های پیشرفت علمی است. Frassen، داشتن کفایت تجربی را مطلوب علم می داند. یعنی در یک نظریه، قابل مشاهده بودن آن، درستی آن را تضمین می کند. برای پذیرش یک نظریه، تنها این ادعا که آن نظریه تجربی است، کفایت می کند نه حقیقت آن نظریه در سطح نظری.

ابزارانگاری که داشتن ارزش حقیقی را برای نظریه ها انکار می کند، معمولاً پیشرفت علمی را با مراجعه به خواص و ویژگی های دیگر نظریه از قبیل افزایش موفقیت های تجربی تعریف می کند. پیر دوئم در 1908 این دیدگاه را با این تمثیل توضیح داد که پیشرفت علمی شبیه یک جریان جذر و مد است. در یک مقطع مثل موج بلند می شود و در مقطع دیگر برمی گردد. اما برایند این عمل رفت و برگشت بگونه ای است که یک پیشرفت آهسته و پایدار را در پی دارد.

2-4 موفقیت تجربی و حل مساله

از نظر یک تجربه گرا که کفایت صرف تجربی را برای پذیرش نظریه کافی می داند، نظریه T2 نسبت به T1 بهتر است اگر T2 شامل مشاهدات درست و صدق بیشتری نسبت به T1 باشد. اپنهايم و كمني در 1956 یک وضعیتی شبیه تعریف تقلیل ارائه کردند به این ترتیب که T1 تقلیل پذیر به T2 است، اگر و تنها اگر T2 در پایان عین T1 رده بندی شده باشد و T2 به لحاظ مشاهده نیرومند تر از T1 باشد. یعنی همه شرح های مشاهده ای که توسط T1 تبیین شده اند، نتیجه T2 نیز هستند. متغییر هایی مثل تحلیل روابط تجربی توسط ساختارگرایان پیشنهاد شده است. مشابه این نظر را (جایی که تئوری T1 تسط مدارک مشاهده ای ابطال شده) لاکاتوش در ارائه تعریف تجربی از پیشروندگی برنامه های پژوهشی، مورد استفاده قرار داده است.

همه محتویات مربوط به تئوری T1 باید توسط تئوری جدید جایگزین T2 تایید شده باشد و T2 باید شامل همه محتویات تکذیب نشده T1 باشد. بر اساس تعریف جدید، Kuipers رد تجربی تئوری جدید T2 را نیز مجاز می داند. لاکاتوش در نظری مشابه و البته کاربردی برای جاهایی که تئوری T1 به کمک مشاهدات دیگری ابطال شده، تعریف جلوروندگی تجربی برنامه های پژوهشی خودش را چنین بیان می کند: T2 باید نسبت به T1 از موفقیت های تجربی بیشتر و مثال های نقض کمتری برخوردار باشد. در برابر این تعریف های انباشتی، این استدلال شده است که تعریف های تجربی پیشرفت باید شرح یک پیچیدگی مهم را بدست دهند.

هر نظریه جدید معمولاً نتایج نظریات پیشین را اصلاح می کند. مدل های گوناگون تبیین تقریبی و تقلیل تقریبی که معرفی شده اند با همین وضعیت ها سرو کار دارند. یک مورد ویژه و مهم، رابطه تطابق معین است. به این معنا که زمانی تئوری T2 به تئوری T1 نزدیک می شود –یا نتایج مشاهده ای T2 به نتایج مشاهده ای T1 نزدیک می شود- که بعضی پارامتر های قوانین آن تئوری به یک ارزش معینی نزدیک شوند. مثلاً نظریه نسبیت زمانی به مکانیک کلاسیک نزدیک می شود که سرعت نور بدون هیچ محدودیتی بزرگ شود. در این صورت گفته می شود T2 صورت ایدآل T1 است. با این وضعیت برای هیچ یک از مدل های گفته شده ضمانتی وجود ندارد که بتواند نشان دهد حرکت از تئوری قدیمی به سوی تئوری جدید حالت جلوروندگی دارد. به عنوان مثال مکانیک کلاسیک را می توان با تطابق وضعیت به تعداد نامحدودی از پیشنهادات دیگر و متقابلاً تئوری های ناسازگار، شرح داده شود.

اعراض از مفهوم حقیقت و تلقی علم به عنوان فعالیت در جهت حل مساله به عنوان استراتژی کوهن شناخته شده است. پارادایم مبتنی بر علم نرمال، از انباشت مسایل حل شده در آن دوره شکل می گیرد. و حتی تغییر پارادایم یا انقلاب ها به لحاظ مفهومی جلورونده اند چرا که بخش نسبتاً زیادی از مشکلات حل شده در تئوری قدیم توسط تئوری جدید حفظ می شود. اما همانطور که کوهن نیز استدلال کرده است این امکان وجود دارد که بعضی مسایل حل شده در تئوری قدیم برای تئوری دوم معنی دار و مناسب نباشد. این موارد Kuhn-Losses نامیده شده است. شرح سیستماتیک این نظرات توسط لودن چنین توضیح داده شده است: سودمندی حل مساله یک نظریه با تعداد و اهمیت مسایل تجربی حل شده منهای تعداد و اهمیت مسایل مفهومی و غیر متعارفی که تئوری تولید می کند، تعریف شده است. در اینجا مفهوم غیر متعارف به مسایلی بر می گردد که تئوری برای حل آنها شکست خورده است ولی توسط برخی از تئوری های رقیب حل شده است. اشکال وارد بر حل مساله در این است که یافتن چهارچوبی مناسب برای شناسایی و شمارش مسایل وجود ندارد.