«خانواده» از مهم ترين عوامل «تربيت» محسوب مي شود و نقشي محوري و بنيادي در پرورش صحيح فرزندان ايفا مي نمايد. اين نقش به گونه اي حائز اهميت است كه در صورت حذف آن از زندگي و حيات كودك و نوجوان اساس و مبناي رشد و كمال شخصيت انسان متزلزل مي شود و فرو مي ريزد. اين «واقعيت» به آن دليل ارزش و اعتبار حياتي و منزلت و اهميت اساسي به خود مي گيرد كه انسان تا ديده به دنيا مي گشايد و پاي در عرصه حيات خاكي مي گذارد محيط و كانوني به نام خانواده را مي يابد و با پرورش هاي والدين مواجه مي شود و پروانگاني را مشاهده مي كند كه به گرد شمع وجودش در حال حركت و چرخش مي باشند.

اگرچه ساير عوامل تربيتي ـ همچون معلم مربي مدرسه اجتماع ـ در شكل گيري شخصيت كودكان و نوجوانان تاثيرگذار مي باشند و زمينه ساز تربيت و پرورش همه جانبه آنان مي گردند لكن خانواده عاملي است مهم تر و داراي جايگاهي رفيع تر و به همين دليل اولين محيط نضج خميرمايه هاي اصلي رشد و شكوفايي شخصيت روحي فكري معنوي اخلاقي و اجتماعي فرزندان به شمار مي رود.

خانواده و هر عامل موثر در تربيت و پرورش نونهالان در صورتي در اين امر حياتي و مسئوليت بزرگ و بنيادين توفيق حاصل مي نمايند كه از قبل صلاحيت ها و شايستگي هاي لازم را كسب كنند تا بتوانند روح و جسم فرزندان را در حصار مستحكم و مطمئن «تربيت جامع» قرار دهند و آنان را از خطرات و آسيب ها مصون و محفوظ دارند و به رشد و كمال همه جانبه برسانند.

نظام تربيتي اسلام درباره ضرورت كسب صلاحيت هاي لازم والدين براي تربيت جامع و صحيح فرزندان رهنمودهاي كامل و همه سونگري دارد كه از آن جمله است رهنمود ذيل از حضرت امام محمدباقر(ع ):

«يحفظ الاطفال بصلاح آبائهم»

«مصونيت اطفال از خطرات و انحرافات در پرتو صلاحيت و شايستگي پدران آنها تحقق مي يابد.»

پدران در جلوگيري از خطرات و انحرافات فرزندان در محيط گسترده جامعه بيشتر موظف هستند تا مادران كه بالاترين ميزان وقت خود را در كانون خانواده و با اشتغال به مسئوليت هاي پرورشي مختص به خويش مي گذرانند و به همين دليل امام محمد باقر(ع ) از «پدران» و مسئوليت ويژه آنان در اين باره ياد مي نمايند.

احراز صلاحيت و شايستگي هاي لازم براي تحقق «تربيت جامع» ـ هم براي پدران و هم براي مادران ـ يك ضرورت مهم و حياتي است و داراي جنبه ها و ابعاد مختلف مي باشد كه بايد همه آنها كسب گردند. اين گوناگوني صلاحيت ها را مي توان در موارد ذيل مورد توجه قرار داد:

1 ـ صلاحيت اعتقادي و فكري

والدين و به ويژه پدران بايد صلاحيت هاي لازم در كسب شناخت و آگاهي هاي اعتقادي را كسب نمايند تا بتوانند در پرتو آن فرزندان خويش را از خطرات و انحرافات فكري مصون و محفوظ نگاه دارند. اين نوع صلاحيت داراي دو جنبه مي باشد. جنبه اول عبارت است از به دست آوردن شناخت و آگاهي نسبت به مباني اعتقادي و جلوه هاي گوناگون فرهنگ و معارف اسلامي كه اين وظيفه با مطالعه كتب و حضور در محافل و مجالس سخنراني هاي آگاهي بخش مذهبي و نيز استفاده از برنامه هاي بينش زا و شناخت آفرين رسانه هاي گروهي به ويژه راديو و تلويزيون انجام خواهد گرديد.

جنبه دوم اين صلاحيت آشنايي نسبي والدين به جريان هاي اعتقادي و فكري ناسالم و گمراه ساز است كه بر سر راه نوجوانان دام مي گسترند و آنان را به بيراهه هاي انحراف مي افكنند و از حركت در راه حق باز مي دارند.

والدين چنانچه از اين دو جنبه از صلاحيت اعتقادي و فكري برخوردار گردند فرزندان خويش را از خطرات و انحرافاتي كه در كمين آنها مي باشد رهايي مي بخشند.

2 ـ صلاحيت اخلاقي و رفتاري

اين نوع صلاحيت در اثر تهذيب نفس و به نتيجه و ثمرنشستن تلاش ها و مراقبت هاي والدين در مسير خودسازي و نيل به درجات و مراتب تقوا و خويشتن داري از انجام معاصي و طرد صفات زشت و رذايل اخلاقي و اتصاف به خصال نيكو و فضايل اخلاقي تحقق مي يابد.

والدين براي اين كه بتوانند فرزندان خود را با اخلاق و رفتار ممدوح و پسنديده بپرورند و از رذايلي چون دروغ غيبت تهمت حسد تكبر سخن چيني پرخاشگري و بدزباني برهانند و فضائلي چون راستگويي صداقت فروتني خيرخواهي و نرمخويي و خوش زباني را در وجود آنان بارور نمايند بايد هم از جنبه كسب اطلاعات لازم درباره آثار رذايل و فضايل اخلاقي قصور و كوتاهي نورزند و هم قبل از هرگونه تذكر و نصيحت و موعظه به فرزندان درباره رعايت ارزش هاي اخلاقي و رفتاري خودشان به آنچه مي گويند و امربه معروف و نهي ازمنكر مي نمايند «عامل» باشند تا به اين وسيله از طرفي در تشخيص صحيح حق و باطل و خير و شر و سعادت و شقاوت هاي اخلاقي توانا گردند و از طرفي ديگر با تقيد و پايبندي هاي عملي خويش نسبت به انجام ارزش هاي اخلاقي و پرهيز از ضدارزش هاي اخلاقي در ايجاد جاذبه و تاثير در كودكان و نوجوانان توفيق به دست آورند و براي آنان «الگوي هاي مناسب» در مسير تبعيت و پيروي از فضايل اخلاقي و اجتناب و دوري از رذايل اخلاقي گردند.

3 ـ صلاحيت نظارت و كنترل

ترديدي وجود ندارد كه محيط اجتماع همواره همراه با آلودگي و فساد و گناه و خلافكاري كساني است كه سعي دارند به مطامع و منافع نامشروع و ضدانساني خويش نائل آيند و حيات ننگين خود را با گسترش فسق و تباهي تداوم بخشند.

گروه هاي ترويج كننده بي بندوباري جنسي باندهاي مخوف توزيع موادمخدر گروه هاي عامل دستبرد به اموال مردم و باندهاي قتل و جنايت در هر جامعه و كشور وجود دارند و كم و زيادبودن آنها با ضعف يا قدرت قوانين و تحرك قوه قضايي و نيروي انتظامي هر كشور مرتبط مي باشد.

در كنار قوانين مستحكم و انجام صحيح وظايف قوه قضايي و نيروي انتظامي «نظارت و كنترل والدين» نيز از جايگاه و اهميت خاصي برخوردار مي باشد و به همين دليل پدران و مادران بايد صلاحيت هاي لازم را براي نظارت و كنترل فرزندان كسب نمايند و آمدوشد و تحرك افرادي كه با كودكان و نوجوانان در ارتباط مي باشند را زيرنظر بگيرند و در صالح يا فاسدبودن آنان شناخت كافي به دست آورند.

صلاحيت هاي لازم والدين براي نظارت و كنترل فرزندان تا آنجا حائز اهميت است كه چنانچه به نحو مطلوب محقق گردد در كاهش جرم و بزه و فساد بسيار موثر خواهد بود و وظايف نيروهاي انتظامي و امنيتي را آسان تر مي كند و مقابله با خلافكاري هاي اجتماعي را سهل تر و نتيجه بخش تر مي نمايد.

4 ـ صلاحيت پرورش روشمند

تربيت و پرورش فرزندان وظيفه اي است مهم و حياتي و مسئوليتي است بزرگ و بنيادي كه همواره بر دوش والدين سنگيني مي نمايد. اين وظيفه و مسئوليت را نبايد ساده و سهل پنداشت و از كنار آن به سهولت گذشت زيرا چنانچه اين امر حساس و حياتي به نحو مطلوب تحقق نيابد سلامت كودك و نوجوان از جنبه هاي گوناگون با خطر و تهديد جدي مواجه خواهد شد و زيان هايي متوجه كانون خانواده خواهد گشت كه جبران آن سخت و مشكل و در مواردي غيرممكن مي گردد.

براي جلوگيري از خطرات و انحرافاتي كه در اثر قصور در تربيت و پرورش صحيح فرزندان رخ مي نمايانند بايد والدين به طور نسبي و به صورت مطالعه و بهره برداري از برنامه هاي مفيد رسانه ها نسبت به «روش هاي تربيتي» شناخت و آگاهي هاي لازم را كسب نمايند تا از اين طريق بتوانند به نحو مطلوب و متناسب با موانع و مشكلات به وجود آمده در مسير تربيت جامع و پايدار كودكان و نوجوانان راه هاي پرورش بالنده و پايدار فرزندانشان را صاف و هموار سازند.

اگر تربيت و پرورش فرزندان «روشمند» نباشد به نتيجه و ثمر نمي رسد زيرا فقدان آگاهي هاي لازم نسبت به شيوه هاي مناسب و مفيد تربيتي موجب مي گردد كه نصايح كلي و نامنطبق با عمق رنج و مانع به وجود آمده در روح و روان كودك و نوجوان تاثيري به جاي نگذارند و تحول و اصلاحي به وجود نياورند و پرورش صحيح را به منصه ظهور نرسانند.

باتوجه به رهنمود ژرف حضرت امام محمدباقر(ع ) در كسب صلاحيت هاي چهارگانه اي كه به آن اشاره شد مي توان فرزندان را از خطرات و انحرافات مصون و محفوظ داشت و «تربيت جامع» را در آنان به بروز و عينيت درآورد.

والدين بايد در كسب اين صلاحيت ها قصور و كوتاهي روامدارند و خود را مجهز به شناخت و آگاهي هاي لازم و دقت و مراقبت هاي مستمر نمايند تا بتوانند به مرور و متناسب با سنين و دوره هاي حيات كودك و نوجوان و جوان با تربيت و پرورش هاي صحيح خود عناصري سالم و رشديافته و مفيد و سازنده به جامعه انساني تحويل دهند.