اگر چله نبود، نطفه کودک کي علقه مي بست؟ اگر چله نبود، چله خانه از کجا مي آمد؟ اگر چله نبود، مرگ کي نگاه برمي داشت؟ اگر چله نبود، اربعين از کجا مي آمد تا عشق زنده بماند و ياد سيدالشهدا همراه ما؟ راستي که زه کمان را چله گويند تا چله نشيني کنيم چهل و اربعين را.

 گاهي از شدت حضور نور به روشنايي خيره کننده آن بي توجه مي شويم و شايد از همين روست که گاهي فراموش مي کنيم برخي چيزها مانند اعداد از جايگاه ويژه اي برخوردارند و ما کمتر بدان ها توجه مي کنيم. اعداد از اين گونه اند و عددهايي مانند «7» و «40» در فرهنگ ايران باستان و اسلامي همواره قداست خاصي داشته است.

موضوع مورد بحث ما اربعين است که همان 40 فارسي است. به چهلمين شب شهادت سيدالشهدا، امام حسين (ع)، مصادف با روز بيستم ماه صفر، اربعين گفته مي شود و ايرانيان که همواره به عزيزان اهل قبور توجه خاصي داشته و دارند، در چهلمين روز درگذشت آنها، مراسم ويژه اي به اين عنوان برگزار مي کنند.

عزاداران امام حسين (ع) نيز پس از سوگواري از آغاز محرم تا روز عاشورا (که عزاداري ها به اوج خود مي رسد) با ياد سالار شهيدان، اربعين را با مراسم باشکوهي زنده نگه مي دارند. عزاداري و افروختن شمع، شايع ترين رسم در اين روز به شمار مي رود که در واقع نمادي از شعله ور بودن عشق حضرت حسين (ع) در دل هاست.

اربعين حسيني هرساله همزمان با 20 صفر هجري قمري در کشورهاي مختلف و شهرها و روستاهاي سراسر ايران برگزار مي شود و عاشقان حسين بن علي (ع) با زنده نگه داشتن اين روز نشان مي دهند 40 روز در سوگ او گريسته اند و شب زنده داري کرده اند. در يک جمله، عزاداري آنها را مي توان نشان از تداوم راه حسين (ع) دانست.

روايت است جابربن عبدالله انصاري و عطيه عوفي، در اولين اربعين شهادت امام حسين (ع) موفق به زيارت قبر سيدالشهدا شدند. در همين روايت آمده، کاروان اسراي اهل بيت (ع) نيز در بازگشت از شام، در راه مدينه توانستند هنگام عبور از کربلا، با جابربن عبدالله انصاري ديدار کنند.  (اين روايت به وسيله برخي مورخان نفي شده است. )

اربعين در فرهنگ اسلامي از جايگاه ويژه اي برخوردار است که قبل از آن به نمونه هايي از نمود عدد 40در تاريخ و فرهنگ انسان توجه مي کنيم ؛ چله نشيني براي نزديکي به معبود در ميان عرفا و صوفيان، خلوص 40صبح، دعا خواندن براي 40مومن و رسيدن به کمال در سن 40سالگي، همگي نشان از ارزش اربعين دارند و اربعين بزرگداشت اهالي قبور (خانواده، دوستان و بزرگان ) و سالار شهيدان از اين صيغه است.

تعزيه

تعزيه که از تعزيت مي آيد، به طور عموم به عزاداري کردن اطلاق مي شود. اين کلمه در عين حال براي برپاداشتن مجلس عزا براي حسين بن علي (ع ) و نمايش دادن وقايع کربلا و حوادثي که بر سر برخي از ائمه آمده، مورد استفاده قرار مي گيرد. تعزيه در واقع همان نمايش مذهبي و شبيه خواني است که به برپا دارنده مجلس تعزيه، تعزيه دار و به کسي که در تعزيه نقشي ايفا مي کند و اشعار مخصوص را مي خواند، تعزيه خوان مي گويند. به کارگردان و مدير تعزيه، تعزيه گردان و محل انعقاد مجلس تعزيه نيز، تعزيه داري گفته مي شود. (فرهنگ معين ج 1)

با اين که تعزيه امروزه به عنوان يک بازي نمايشي يادآور مظلوميت امام حسين (ع ) و ياران باوفايش است، در واقع نمايشي مردمي است که در تاريخ ايران، سابقه دارد.

محققان بر اين باورند که «يادگار زرير» يا «يادگار زريران » در دوران ساسانيان و «سوگ سياوش » بسيار به تعزيه امروزي که در سوگ حماسه آفرينان کربلا برگزار مي شود، شباهت داشتند. در يادگار زرير، رامشگران و خنياگران، مراسمي درباره «زرير» که در راه دين زرتشتي جان خود را فدا کرد، برگزار مي کردند.

در سوگ سياوش يا «سياووشون » نيز برگزارکنندگان مراسم داستان يک شاهزاده جوان را روايت مي کردند که از دست پدر کينه توزش از ايران مي گريزد و به توران زمين مي رود. در آنجا نيز به فرمان افراسياب کشته مي شود.

با اين حال، آنچه بيشتر پژوهشگران بر آن متفق القولند، اين موضوع است که مراسم تعزيه، در قرن چهارم هجري به فرمان معزالدوله ديلمي در ايران رسميت يافت و هر ساله برگزار شد. جمشيد ملک پور در سير تحول مضامين در شبيه خواني (تعزيه ) مي نويسد: مضمون شبيه خواني رويارويي دو نيروي خوب و بد، خير و شر، نيکي و بدي و نور و ظلمت است و به همين دليل شبيه به عنوان يک هنر ديني طرح ثابت داستاني مختص به هنرهاي ديني را داراست. طرحي که در همه مذاهب و در انواع هنرهاي ديني تقريبا به طور همسان وجود دارد و در شبيه خواني نيز در هيات اوليا و اشقيا و رويارويي اين دو در مقابل هم حيات اين بن مايه ديني و روايي ادامه مي يابد.

تعزيه گردانان، مقتل نويس و معين البکائ نيز خوانده مي شوند. اين نمايش با کرنا نوازي و دميدن شيپور و کوبيدن طبل و دهل آغاز مي شود. شبيه خواني بدون استفاده از موسيقي به دل نمي نشيند و به همين دليل، طبل دمان و شيپورنوازان همراهان هميشگي تعزيه خوانان هستند.

آيين هاي محرم در ايران

عزاداري شيعيان ايران در دهه محرم چنان فراگير است که پرداختن به آن، مجال ويژه اي مي طلبد، با اين حال، مروري خواهيم داشت بر برخي از مراسم در اين دهه.

مردم بندرعباس، صبح تاسوعا تابوت هايي را از حسينيه ها بيرون آورده و از شهر خارج مي کنند تا به طرف قدمگاهي که مردم معتقدند به حضرت علي (ع ) منسوب است، ببرند. اهالي بر اين باورند که با رقص دجله به طرف اين قدمگاه حرکت نمادين فرزند به سوي پدر و ديدار با او انجام مي شود.

مردم تالش، در شب ششم محرم به ياد حضرت عباس (ع ) تشتي که روي آن را با پارچه اي سياه پوشانده اند، در محله ها به گردش درمي آورند و مردم نيز نذورات خود را اهدا مي کنند که توسط تشت گردانان، جمع آوري مي شود. تالشيان ماسوله همچنين در روز هفتم مراسم «علم گيري » يا «طوق بندي » اجرا مي کنند. ابتدا علم همه مساجد ماسوله را به طرف مسجد جامع مي برند. پس از گردهمايي در برابر در مسجد و نوحه خواني و سينه زني علم ها به مساجد مختلف بازگردانده مي شود.

مردم دزفول، طاقي با 4گلدسته به حرکت درمي آورند که روي آن به سبک نقاشي هاي قهوه خانه اي، صحنه هايي از عاشورا به تصوير درآمده است. اين طاق «شيدونه » نام دارد و نذورات مردم در آن پخش مي شود. شيدونه ها به بزرگاني که در روز تاسوعا نقش داشته اند، اختصاص دارد.

زنان و دختران جوان بيرجندي، غروب تاسوعا و عاشورا به هفت حسينيه و مسجد مي روند و براي برآورده شدن نذر خود، شمع روشن کرده و در بين مردم، نقل و نبات و خرما توزيع مي کنند.

يکي از معروف ترين مراسم دهه محرم در اردبيل، رسم «تشت گذاري » است. دسته سينه زنان و زنجيرزنان، به محل هايي که تشت گذاشته شده، مي روند و تشت ها را به حرکت درآورده و ضمن پر کردن تشت ها از آب، فاتحه مي خوانند.

در ميان مردم مازندران نيز کساني که نذر شير دارند، روز هشتم و نهم و دهم محرم، همراه نخل گرداني، شير پخش مي کنند. مراسم به اين ترتيب برگزار مي شود که نخل به در خانه هر کس مي رسد، صاحبخانه نذر خود را به جا مي آورد. نخل گرداني در اغلب مناطق ايران در روزهاي محرم انجام مي شود. در يزد، نخل را به شکل تابوت سيدالشهدا يا نمادي از يکي از شهداي کربلا درمي آورند. مردم يزد به آن «نقل » نيز مي گويند. نخل از جنس چوب و به شکل برگ درخت يا سرو است. دکتر اسلامي ندوشن مي گويد: «با آن که نخل هيچ شباهتي به درخت نخل ندارد، اما به اين نام خوانده مي شود. »

در باورهاي مردم آذربايجان، «علمي » در روز عاشورا بنا به نذر و نياز اهالي، به جوشش درمي آيد و علم گردان را به اين سو و آن سو مي کشاند. اگر چنين حالتي رخ دهد، علم گردان درمي يابد که نذرش ادا شده و سر بر شانه علم مي گذارد.

برخي از مردم آران و بيدگل، نذر مي کنند در ايام دهه اول محرم و مخصوصا روزهاي تاسوعا و عاشورا (بويژه وقتي که ماه محرم به فصل گرما مي رسد) با به دوش کشيدن مشک هاي چرمي، ميان عزاداران حسيني، آب توزيع کنند.

در فرهنگ تشيع، مردان در سوگواري سالار شهيدان امام حسين (ع ) و يارانش، نقش فعال تري دارند اما در ميان مردم ايلام، زنان در رسم «چايينه » ديگر تنها شاهدان اندوهگين نيستند و به اجراي مراسم ويژه اي مي پردازند. از جمله اين چايينه ها مي توان به چايينه حضرت قاسم (ع ) در روز هفتم، چايينه حضرت عباس (ع ) در روز هشتم، چايينه امام حسين (ع ) در روز دهم و چايينه روز اربعين حسيني اشاره داشت. به طور مثال در چايينه قاسم، بر تن دختري جوان و ازدواج نکرده لباس عروسي مي پوشانند و پس از آن چايينه خوان ها، اين رسم را به جا مي آورند.

عدد مقدس 40

نطفه انسان پس از 40 روز علقه مي شود.

حضرت آدم، 40 شبانه روز در کوه صفا راز و نياز کرد و در سجده بود.

ميان خداوند و حضرت موسي، 40 شبانه روز وعده داده بود تا ديدار صورت گيرد و تورات نازل شود.

براي ديدن حضرت خضر بايد 40 صبح خانه را آب و جارو کرد تا حضرتش رخ بنمايد.

قوم بني اسرائيل 40 سال از ورود به سرزمين موعود ممنوع شد.

حضرت محمد(ص )، 40شبانه روز در غار حرا عبادت کرد.

حضرت محمد (ص) در 40 سالگي به نبوت رسيد.

از حضرت محمد (ص) نقل است که هر کس 40 روز اعمال خود را براي خداوند متعال خالص کند، چشمه هاي حکمت از قلبش بر زبانش جاري مي شود. (چله نشيني صوفيان)

رسول اکرم (ص) مي فرمايند: اگر کسي 40 ساله شد و خيرش بر شرش غلبه نکرد، آماده رفتن به جهنم مي شود.

حضرت محمد (ص): مردمان طالب دنيايند تا 40 سالشان شود.

در روايتي آمده است: بنده وقتي به 40 سالگي مي رسد، خداوند به 2 فرشته مراقب او دستور مي دهد بر اين بنده سخت گيريد.

نقل است از اميرمومنان (ع) که مي فرمايند اگر 40 مرد با من بيعت مي کردند، در برابر دشمنانم مي ايستادم.

پيامبر اسلام (ص) مي فرمايد: اگر از امت من کسي 40 حديث حفظ کند که در امر دين به او ياري رساند، خداوند، او را در روز قيامت، فقيه و عالم محشور مي کند.

کسي که شراب خواري کند، نمازش تا 40 روز مقبول واقع نمي شود.

کسي که 40 روز طعام حلال بخورد، قلبش نوراني مي شود.

کسي که لقمه حرام بخورد تا 40 روز دعايش مستجاب نمي شود.

زمستان در دوران ايران باستان به 2 بخش چله بزرگ و چله کوچک تقسيم مي شود.

واژه اربعين به معناي چهل، در 4 آيه قرآن کريم آمده است.

40 در سوره احقاف اشاره به کمال رشد انسان دارد.

برخي مردم ايران از جمله کرماني ها بر اين باورند که اگر در شام غريبان شهداي عاشورا، در 40 تکيه و منبر، 40 شمع افروخته شود، امام حسين (ع) و شهداي کربلا، شمع افروزنده را مورد توجه قرار مي دهند.