كارشناسان و صاحبنظران، فعاليت ميسيونرها در جمهوري‌هاي تازه استقلال يافته شوروي سابق و از جمله در جمهوري آذربايجان را يكي از ابزارها و برنامه‌هاي عقيدتي و ايدئولوژيكي غرب براي سلطه در اين كشورها مي‌دانند.

غرب كه برنامه فروپاشي شوروي را سالها قبل طراحي كرده بود پس از سقوط بلوك شرق در صدد گسترش نفوذ سياسي، اقتصادي، فرهنگي و ايدئولوژيكي خود در جمهوري‌هاي تازه‌استقلال يافته برآمد و در اين ميان سلطه عقيدتي با استفاده از ميسيونرها در اولويت برنامه‌هاي آنها قرار گرفت.

در پي فروپاشي شوروي سابق و تشكيل جمهوري‌هاي مستقل در منطقه قفقاز و آسياي ميانه، نظام يك قطبي كمونيستي روسيه و ساير كشورهاي تازه استقلال- يافته به تاريخ پيوست.

در دوران كمونيسم اگرچه سياست دين ستيزي۷۰ ساله حكومت شوروي در افكار اجتماعي و ذهنيت جامعه آثار فراواني داشت ولي بيشتر مردم جمهوري‌هاي مسلمان اعتقاد و گرايش‌هاي دروني خود را در قبال اسلام حفظ كرده بودند.

آمريكا و متحدان غربي برنامه سلطه بر جمهوري آذربايجان را به عنوان كشوري كه ‪ ۸۳درصد جمعيت آن را مسلمانان شيعه تشكيل مي‌دهد در اولويت برنامه كاري خود قرار دادند.

آنان كه در طول تاريخ با توسل به زور و فشار در ديگر كشورهاي مسلمان شيعه از جمله عراق و ايران داغ شيعيان را در دل داشتند، با آگاهي از خطر شيعيان جمهوري آذربايجان با احتياط و بكارگيري شيوه نرم‌افزاري عقيدتي و با استفاده از ميسيونرها، كار خود را در اين كشور آغاز كردند.

تحولات بعدي نيز نشان داد كه هدف اصلي ميسيونرهاي غربي فعال در جمهوري آذربايجان تنها تبليغ و معرفي اصول راستين آيين مسيحيت و يهوديت نبود، بلكه مقصود واقعي آنان مقابله با اسلام و ريشه‌كني ارزشهاي اسلامي در اين كشور مسلمان منطقه قفقاز است.

طبق بررسي‌هاي محافل اجتماعي و كارشناسان سياسي جمهوري آذربايجان، اولين گروه‌هاي ميسيونري بيگانه در سال ‪ ۱۹۹۲يعني يك سال پس از استقلال جمهوري آذربايجان وارد اين كشور شدند و به تبليغات عقايد ديني خود پرداختند.

با توجه به اينكه انگليس تجربه طولاني در مبارزه با مسلمانان شيعه و سابقه ‪ ۹۰سال شيعه‌كشي در عراق را در پرونده خود دارد لذا قدم اول در برخورد با شيعيان جمهوري آذربايجان از سوي اين كشور برداشته شد.

مبلغان آيين كريشناي هند با حمايت مالي انگليسي‌ها اولين گروهي بودند كه وارد باكو شدند و دهها جلد كتاب در زمينه‌هاي مختلف به زبان روسي و آذري چاپ و در ميان جوانان آذري پخش كردند.

گروه‌هاي ميسيونري مسيحي‌غربي، دومين گروهي بودند كه وارد صحنه ايدئولوژيك جمهوري آذربايجان شدند و تحت عنوان تشكل‌هاي انسان دوستانه فعاليت خود را در اين كشور آغاز كردند.

وهابيون سومين گروه از ميسيونرها بودند كه در فضاي بكر ديني و عقيدتي جمهوري آذربايجان وارد عمل شدند و مبلغان اين فرقه از سال ‪ ۱۹۹۵ميلادي به بعد به تبليغ وهابيگري و تخريب ساير مذاهب اسلام به ويژه تشيع پرداختند.

ميسيونرهاي خارجي بويژه غربي‌ها رفته‌رفته با گسترش فعاليت‌هاي خود در جمهوري آذربايجان به صورت سازمان‌يافته و ريشه‌اي كار تبليغاتي و جذب مغزها در اين كشور رها يافته از كمونيسم را ادامه دادند.

به اعتقاد كارشناسان، سست بودن اعتقادات اسلامي جوانان و نسل كمونيست در آستانه فروپاشي شوروي و پس از آن، آگاه نبودن جامعه آذري به ويژه توده‌هاي مردم از سابقه فعاليت ميسيونرهاي غربي در كشورهاي اسلامي، بي‌تفاوتي حكومت باكو به تحركات ميسيونرها، آماده نبودن نهادهاي اجتماعي و فرهنگي براي مقابله با فعاليت آنان و نيز اوضاع نابسامان اقتصادي و ترويج فقر به دنبال فروپاشي نظام اقتصادي سوسياليستي، از جمله عوامل مهم نفوذ و گسترش فعاليت ميسيونرها و مبلغان غربي در جمهوري آذربايجان هستند.

در واقع پس از استقلال جمهوري آذربايجان در اين كشور دو جريان ايدئولوژي مخالف با هم به رقابت و ستيز پرداختند كه يكي از آنها گرايش‌هاي اسلامي و بازگشت مردم به هويت اصلي و ديگري تحركات ميسيونرهاي مذهبي و سياسي غرب براي اجراي برنامه هويت‌زدايي و ايجاد وابستگي در اين كشور بودند.

در پي فعاليت ميسيونرهاي غربي در جمهوري آذربايجان تبليغات ضد اسلامي در نشست‌ها و سخنراني‌ها بيشتر بروز يافت و مبلغان غربي با جرات بيشتر و به صراحت دين اسلام را بنيادگرا و افراطي خواندند.

اين ميسيونرها در اوايل كار خود به دليل نداشتن شناخت درست از شرايط و محيط اجتماعي و سياسي جمهوري آذربايجان با احتياط وارد عمل شدند و ابتدا حوزه فعاليت‌هاي آنان متوجه روسها و خانواده‌هاي دورگه در باكو بود سپس با گذشت زمان با اقدامات وسيع‌تر، دامنه تبليغات خود را به شهرستانها و خانواده‌هاي مسلمان كشيدند.

مبلغان غربي با سوء استفاده از فضاي مناسب ايجاد شده در اين كشور در نتيجه جنگ قره‌باغ، بحران اقتصادي و اجتماعي، خستگي مردم از درگيري‌هاي سياسي و ضعف پايه‌هاي معنوي و اخلاقي، مسلمانان را به پيوستن به مسيحيت و ساير مذاهب غيرسنتي و نيز كريشنا دعوت كردند.

برخي از ميسيونرهاي بيگانه در قالب نهادهاي انسان دوستانه در جمهوري آذربايجان فعاليت داشتند زيرا طبق قانون اساسي اين كشور اتباع بيگانه و سازمانهاي خارجي بدون قرارداد نمي‌توانند در اين كشور به تبليغات ديني بپردازند.

از سال ‪ ۱۹۹۱تا ‪ ۱۹۹۶ميلادي يعني پنج سال اول استقلال جمهوري آذربايجان حدود ‪ ۲۰تا ‪ ۲۵گروه مذهبي بيگانه به تبليغ غير سنتي و تحريف شده اديان مسيحي و يهودي مشغول بودند.

رسانه‌هاي جمهوري آذربايجان موفق به آشكارسازي نام و حوزه فعاليت برخي از گروههاي مذهبي بيگانه شدند كه از جمله آنها "پدران مقدس"، "كليساي لطف"، "پدران حياتبخش"، "صداي زندگي"، "زندگي جديد"، كليساي حواريون جديد"، "صداي اميد"، "برادران گيدون"، "مركز آموزش حيات عيسي" و "شاهدان يهوه" بودند كه برخي از آنها در دادگستري جمهوري آذربايجان تحت عنوان انجمن خيريه به ثبت رسيدند.

اين گروهها با برنامه مشخصي وارد صحنه ايديولوژي جمهوري‌آذربايجان شده و طي پنج سال فعاليت اوليه خود با ميليون‌ها دلار حداقل پنج هزار نفر را جذب مسيحيت كردند.

طي مدت مذكور آنان در اين ارتباط ‪ ۱۵۰هزار نسخه كتاب چاپ و پخش كردند و شمارگان يك ساله بولتن‌هاي تبليغي اين گروهها بيش از ‪ ۱۰۰هزار نسخه بوده است.

بعد از آن مبلغان مسيحي با طرح برنامه ويژه با عنوان "انجيل ‪ "۲۰۰۰در صدد جذب ‪ ۲۰هزار نفر از مردم مسلمان جمهوري آذربايجان به دين مسيحيت بر آمدند، ولي آنها در رسيدن به تمامي اهداف خود ناكام ماندند زيرا جمعي از جوانان آذري كه بر اثر بيكاري و فقر به دام اين گروهها افتاده بودند پس از چند سال دوباره به اسلام روي آوردند.

بزرگترين مركز ميسيونري غرب در باكو نمايندگي كليساي جهاني با عنوان "لطف حياتبخش" است كه رهبر آن در آمريكا اقامت دارد.

در اواسط سال‪ ۱۹۹۲هيات ۱۲نفري اين كليسا كه خود را حواريون مي‌خواندند به باكو آمد و با حمايت سفارت آمريكا در اين كشور، انجمن تورات باكو را تاسيس كرد.

اين انجمن مذهبي مسيحي تحت عنوان تشكل خيريه در وزارت دادگستري جمهوري آذربايجان به ثبت رسيد و "جان پالمر" رييس اين انجمن كه قبل از فروپاشي شوروي با اوضاع اجتماعي و فرهنگي جمهوري آذربايجان آشنا بود، فعاليت كليسا را كنترل مي‌كند.

وي به طور مستمر به باكو سفر مي‌كند و با دستورات و برنامه‌هاي جديد امور تبليغاتي انجمن را در ميان جوانان آذري هماهنگ و گسترش مي‌دهد.

در زمان حاضر مبلغان اين انجمن در باكو و ساير شهرهاي جمهوري‌آذربايجان مستقر شده و علاوه بر تبليغات ديني به جوانان زبان انگليسي ياد مي‌دهند و تعدادي از آنان نيز در اردوگاه‌هاي آوارگان جنگي به تبليغات مي‌پردازند.

اين انجمن دو بولتن سالانه به زبانهاي آذري به نام "مژده" و روسي با عنوان "لطف" به ترتيب با شمارگان ‪ ۷۵و ‪ ۱۰۰هزار نسخه منتشر و بين جوانان پخش مي‌كنند.

انجمن تورات باكو از سال ‪ ۱۹۹۵به بعد با اعزام جمعي از جوانان با سواد آذري و روس تبار به مراكز آموزش ديني واقع در آمريكا و انگليس به تربيت مبلغان محلي مبادرت ورزيدند.

كتابها و بروشورهاي زيادي كه توسط اين انجمن و ساير مبلغان مذهبي غربي در باكو منتشر و پخش مي‌شود، ارزشهاي اسلامي و فرهنگ بومي آذري‌ها را مخدوش مي‌سازد.

يكي از اين كتابها "تورات براي كودكان" است كه در آن نقشه ارمنستان بزرگ نيز درج شده و بخشي از سرزمين‌هاي تركيه، ايران و جمهوري آذربايجان به عنوان مناطق ارمني ذكر شده است.

كتاب ديگر "خدا در اسلام" است كه درآن درباره قرآن مجيد و حضرت محمد (ص) پيامبر گرامي اسلام، مطالبي اهانت‌آميز درج شده است.

"شفاي سليمان و ابراهيم" و "نفس مسيح" از جمله اين كتب است كه در آنها نيز دين اسلام تحقير و به مقدسات آن اهانت شده است.

دومين مركز عمده فعاليت ميسيونري غرب در باكو مركز آموزش "لرنينگ سنتز" است كه هدف آن انتخاب جوانان با هوش آذري براي تهيه مبلغان محلي است.

بيشتر افراد جذب شده دراين مركز اقليتهاي قومي و ديني جمهوري آذربايجان هستند و مبلغان اين مركز با هماهنگي كليساي لطف در مناطق مختلف اين كشور به تبليغ ضد اسلامي مي‌پردازند.

روش تبليغ و كار ميسيونرهاي غربي در جمهوري‌آذربايجان به اين شكل است كه آنان ابتدا به تبليغ ارزشهاي انساني مي‌پردازند و از اين راه مردم را به سوي خود جذب و در مرحله بعدي افراد مختلف را به عضويت انجمن مي‌پذيرند و پس از طي دوره آموزشي، رفتار و حركت‌هاي اعضاي جديد را تحت كنترل خود در مي‌آورند.

براساس بررسي‌هاي انجام شده، در جلسات و مراكز آموزشي پايگاههاي ميسيونري غربي اغلب افراد دورگه حضور مي‌يابند و آمار حضور آذريها در اين مراكز ‪۲۵ درصد، روسها و روس زبانها ‪ ۴۵درصد و يهوديها ‪ ۲۰درصد است.

با وجود اين تلاش‌ها در سالهاي اخير، افزايش آگاهي جوانان و آشنايي بيشتر مردم جمهوري آذربايجان با معارف اسلامي و نيز گسترش فعاليت تشكل‌هاي اسلامي، بازار تبليغاتي ميسيونرهاي غربي در اين كشور را بي‌رونق كرد و اكنون آنان در حال ايجاد تغيير در روشهاي تبليغاتي و فعاليت‌هاي خود هستند.

بر اين اساس، مبلغان غربي در جمهوري آذربايجان اهداف خود را در قالب تشكل‌هاي غيردولتي و حقوق بشر محلي با حمايت مالي كشورهاي غربي دنبال مي‌كنند كه يكي از اين تشكل‌ها "سپاه صلح" نام دارد.

اين تشكل را آمريكايي‌ها در سال ‪ ۲۰۰۲ميلادي با هدف ظاهري گسترش آموزش زبان انگليسي در باكو و ساير شهرستانها تاسيس كردند.

در اين تشكل در واقع تمدن غرب و ارزشهاي ليبراليسم تبليغ مي‌شود.

در واقع مبلغان اين تشكل جديد به هويت زدايي و اسلام‌ستيزي زيرپوشش آموزش زبان انگليسي و موازين دموكراتيك غربي مشغول هستند.

در تبليغات آنها بر خلاف روش ميسيونرهاي ديني قبلي مسيحيت سنتي مطرح نيست، بلكه يك ايديولوژي تلفيقي مركب از مسيحيت به اصطلاح مدرن و ارزشهاي ليبرال غربي مورد توجه قرار مي‌گيرد.

علاوه بر اين آمريكا و ساير كشورهاي غربي اهداف خود در جمهوري آذربايجان را از طريق برخي احزاب سياسي وابسته به خود از جمله "جبهه خلق"، "مساوات"، "دموكرات" و "استقلال ملي" دنبال مي‌كنند.

حتي برخي از مبلغان غربي با نفوذ در درون حاكميت باكو از جمله برادر "فاطمه عبدالله‌زاده" مسوول امور فرهنگي و انساني دفتر رياست جمهوري آذربايجان به تبليغ فرقه "باپتيست" مسيحيت بين آذريها مشغول است.

فعاليت اين فرقه كه با اصول مسيحيت سنتي مغاير است در روسيه، آلمان و ساير كشورهاي مسيحي ممنوع شده اما در جمهوري آذربايجان تاكنون هيچ اقدامي براي جلوگيري از فعاليت آن انجام نگرفته است.

پيشتر نيز برخي نمايندگان مجلس ملي جمهوري آذربايجان اين موضوع را در جلسه علني مجلس مطرح و به فعاليت آن اعتراض كردند.

خلاصه اينكه در زمان حاضر ميسيونرهاي غربي با دادن رنگ و بوي سياسي به كار تبليغات ديني، خود را به عنوان مبلغان آزادي و دموكراسي در جامعه جمهوري آذربايجان معرفي و درصدد گسترش همكاري خود با احزاب سياسي غربگرا و تشكل‌هاي غيرحكومتي هستند.

جمهوري تازه استقلال يافته آذربايجان كه نخستين بار با پديده حضور و ظهور ميسيونرهاي مذهبي و سياسي غربي روبرو شده تا سال ‪ ۱۹۹۶ميلادي عملا نتوانست واكنش چنداني در قبال فعاليت آنان از خود نشان دهد.

ابتدا مطبوعات باكو وجود اين پديده جديد را مطرح، بررسي و گزارشهايي درباره فعاليت مبلغان بيگانه منتشر كردند ولي نهادهاي حكومتي موضوع را غيرجدي تلقي كرده و حتي مطبوعات را به بزرگنمايي مساله متهم كردند.

پس از گسترش شبكه‌هاي تبليغاتي ميسيونرهاي غربي در باشگاهها، سينماها و اردوگاه‌هاي آوارگان جنگ قره‌باغ و انتشار دهها هزار نسخه كتاب و نشريه توسط آنها، دولت باكو در سال ‪ ۱۹۹۶با تصويب قانون منع تبليغ اديان توسط اتباع بيگانه در صدد جلوگيري از اين پديده خطرناك برآمد.

در آن زمان دهها آذري پس از گذراندن دوره‌هاي آموزشي در مراكز تبليغاتي ميسيونري از آنجا فرار كردند زيرا آنان از اين افراد مي‌خواستند كه قره‌باغ و برخي از مناطق جمهوري آذربايجان را متعلق به ارمني‌ها بدانند و به گفته ميسيونرها آذريها بايد اين مناطق را به برادران ديني خود يعني ارمني‌ها تسليم كنند.

براساس تبليغات ميسيونرهاي غربي، جنگ با ارمني‌ها براي آزادي سرزمين‌هاي اشغالي به منزله مخالفت با دستورات خدا و مغاير با موازين دموكراتيك است.

در اوايل استقلال جمهوري آذربايجان يك مركز مطالعات ديني در هيات دولت اين كشور وظيفه بررسي فعاليت مبلغان مذهبي را برعهده داشت اما اين مركز از امكانات و بدنه كارشناسي كافي برخوردار نبود.

بااين حال، گزارشهاي اين مركز بعدا باعث واكنش دولت باكو نسبت به فعاليت ميسيونرهاي غربي شد اما چندان موثر نبود.

اداره روحانيت مسلمانان قفقاز كه يك نهاد باقي مانده‌از دوران كمونيستي است، صلاحيت و امكانات لازم براي مقابله با ميسيونرهاي بيگانه را ندارد.

گذشته از آن، بيشتر فعاليت اين نهاد وابسته به حكومت كنترل مساجد است و هيچ گونه اقدامي در زمينه افزايش آگاهي جامعه و تبليغ معارف اسلامي انجام نمي‌دهد.

بين سالهاي ‪ ۱۹۹۷تا ‪ ۲۰۰۰ميلادي فعاليت گروههاي وهابي تحت عنوان نهادهاي خيريه و كمك‌هاي انساندوستانه در جمهوري آذربايجان گسترش يافت و وهابيون در صدد گسترش نفوذ در نهادهاي حكومتي بر آمدند و حتي برخي تشكل‌هاي وهابي مساله تغيير حكومت لاييك در جمهوري آذربايجان را مطرح كردند اما دولت باكو براي كنترل و مهار فعاليت تشكل‌هاي ديني و شبكه‌هاي ميسيونري كميته امور ديني تاسيس كرد.

اين كميته از سال ‪ ۲۰۰۱ميلادي فعاليت خود را شروع و مقرر شد كه كليه تشكل‌هاي ديني در اين كميته به ثبت برسند.

اگر چه اين كميته در امر ثبت و كنترل بسياري از تشكل‌هاي اسلامي و غيراسلامي اقداماتي انجام داد ولي ميسيونرهاي غربي نيز با ايجاد تغييراتي در شيوه فعاليت و تبليغات خود هنوز هم خارج از كنترل باقي مانده‌اند.

در اين ميان "رافيق علي‌اف" رييس اين كميته كه در زمان شوروي در زمينه تبليغات ضداسلامي به تحقيق مشغول بود و با فرستادگان ديني عربستان روابط نزديك داشت تا اندازه‌اي تحت تاثير وهابيت قرار گرفت به طوري كه حتي برخي كارشناسان و رسانه‌ها وي را عامل وهابيگري خواندند.

رييس كميته دولتي امورديني به‌جاي كنترل فعاليت ميسيونرهاي غربي با رييس اداره روحانيت مسلمانان قفقاز (الله‌شكور پاشازاده) به رقابت و مخالفت پرداخت و دو سال پيش با دستور رييس جمهوري از پست خود بركنار شد.

اكنون مشكل اساسي دولت جمهوري آذربايجان در مبارزه با فعاليت ميسيونرها و مبلغان غربي، برخورداري آنها از حمايت سياسي و مالي كشورهاي غربي به ويژه آمريكا است.

در سال ‪ ۱۹۹۸چهار تن از مبلغان مذهبي خارجي به اتهام تبليغات علني عليه منافع و ارزشهاي ملي و معنوي جمهوري آذربايجان دستگير شدند و تحت پيگيرد قضايي قرار گرفتند ولي سفير آمريكا در باكو بلافاصله با مداخله در اين مساله خواستار آزادي آنها شد.

اين چهار نفر كه دو تن آنها ميسيونر مسيحي، يكي كريشنا و ديگري وهابي بودند، آزاد شدند.

بدنبال اين حادثه وزارت امور خارجه آمريكا طي گزارشي مدعي شد، درجمهوري آذربايجان حقوق اقليت‌هاي ديني نقض مي‌شود و بر اين اساس برخي نخبگان باكو پي بردند كه آمريكا و ساير كشورهاي غربي در واقع به بهانه طرح مساله حقوق بشر از ميسيونرهاي غربي و اهداف اسلام ستيزي آنها در جمهوري آذربايجان حمايت مي‌كنند.

دراين حال احزاب سياسي و به ويژه نيروهاي غربگراي وابسته به آمريكا نيز عملا نسبت به فعاليت مبلغان مذهبي بيگانه دراين كشور مسلمان بي‌تفاوت بوده و شبكه‌هاي تلويزيوني جمهوري آذربايجان در اين‌باره سكوت اختيار كردند.

با اين حال نقش مطبوعات و روشنفكران مستقل و نيز تشكل‌هاي اسلامي جمهوري آذربايجان درافشاگري اهداف ميسيونرهاي غربي و همچنين بالا بردن سطح آگاهي جوانان قابل توجه بود و به‌همين دليل از سال ‪ ۲۰۰۰ميلادي به بعد تااندازه‌اي از نفوذ گروههاي ميسيونري غرب در اين كشور مسلمان كاسته شده است.

گفتني است تعدادي از جوانان آذري كه در اوايل بحران اقتصادي در جمهوري آذربايجان بين سالهاي ‪ ۱۹۹۱ - ۱۹۹۶بخاطر تامين زندگي به دام مبلغان مذهبي غربي افتاده بودند پس از مدتي با پي بردن به مساله خود را نجات دادند.

در اين ميان مسوولان برخي تشكل‌ها و احزاب اسلامي جمهوري آذربايجان با پي بردن به خطر ميسيونرها براي بي‌اعتبار كردن ارزشها و مقدسات اسلامي خواستار هوشياري مردم مسلمان اين كشور شدند.

"الشن مصطفي‌اف" رييس تشكل اجتماعي "دعوت به صافي معنوي" معتقد است، در شرايطي كه برخي ميسيونرهاي ديني با سوء استفاده از خلاء موجود سعي دارند عقايد بيگانه را همواره در ميان شهروندان جمهوري آذربايجان ترويج كنند، بر تدريس مباني ديني اسلام در مدارس اين كشور تاكيد كرد.

وي گفت: آشنا نبودن دانش‌آموزان با دين خود، تاثيرات منفي بر درك و هويت اصلي آنها داشته و اين روند مغاير منافع ملي است و پرورش معنوي در مدارس بايد در اولويت آموزه‌ها قرار گيرد.

"گوندوز اسماعيل‌اف" نماينده كميته دولتي امور تشكل‌هاي ديني جمهوري آذربايجان نيز اعتراف كرد كه ميسيونرهاي ديني بيگانه در اغلب موارد سعي دارند از خلاء موجود در جمهوري آذربايجان در عرصه ديني سوء استفاده كنند و در زمان حاضر خلاء بزرگي در تدريس دين اسلام در مدارس جمهوري آذربايجان وجود دارد.

روزنامه غربگراي اكسپرس نيز پيشتر با درج مطلبي با هشدار به مسوولان در خصوص خطر ميسيونرهاي خارجي نوشت: فعاليت ميسيونرهاي خارجي در جمهوري آذربايجان ثبات اين كشور را بر هم مي‌زنند و خواستار انجام اقدامات لازم براي جلوگيري از فعاليت آنان شد.

حاجي‌آقا نوري رييس سابق حزب اسلامي جمهوري آذربايجان نيز مي‌گويد: در شرايط فعلي جهان كه در برخي موارد با حملات به ارزشهاي اسلامي روبرو هستيم تلاش براي حفظ و گسترش اين ارزشها در جامعه و ابراز اعتراض نسبت به حملات خصمانه دشمنان عليه اسلام وظيفه همه مسلمانان است.

"عاقل علي عسگرلي" رييس اتحاديه دين شناسان جمهوري آذربايجان نيز با تقدير از فعاليت‌هاي رييس حزب اسلامي در حفظ ارزش‌هاي اسلامي دراين كشور گفت:

برخي محافل وابسته به غرب سعي دارند تا افتراهاي واهي را درباره اسلامگرايان آذري و وابستگي آنها به كشورهاي خارجي مطرح كنند.

وي افزود: اين محافل به قدرت وحدت اسلامي و نقش آن در جامعه پي‌بردند و به همين خاطر اين گونه افتراها و اتهامات بي‌اساس را مطرح مي‌كنند و در چنين شرايطي بايد هرچه بيشتر وحدت مسلمانان را به نمايش گذاشت.

در اين ميان مسئولان احزاب اسلامي، تشكل‌هاي اجتماعي و صاحبنظران امور ديني جمهوري آذربايجان معتقدند: در ميان ميسيونرهاي خارجي، وهابيون بيشترين تلاش را براي تخريب ارزش‌هاي اسلامي به كار بسته‌اند و اين مهم اكنون يكي از نگراني‌هاي جامعه اين كشور است.

برخي از افراد متدين باكو تاكيد دارند كه براي جلوگيري از وهابيگري در جمهوري‌آذربايجان، تبليغ دين و احكام اسلام در اين كشور لازم و ضروري است.

آنها در گفت و گو با خبرنگار ايرنا و ديگر رسانه‌هاي ارتباط جمعي، نگراني خود را از ترويج افراطي دين و گسترش فعاليت پيروان وهابي اعلام كرده‌اند.

آنها معتقدند اين مهم يكي از نگراني‌هاي جامعه جمهوري آذربايجان است كه بايد مورد توجه جدي قرار گيرد.

"القار ابراهيم‌اوغلو" مسوول مركز غيردولتي دفاع ازآزادي اعتقادات ديني جمهوري آذربايجان، تبليغ مباني دين اسلام در اين كشور را براي جلوگيري از افراط گرايي ديني و گسترش وهابيت مهم و لازم خواند.

وي يادآور شد: در بيشتر موارد افراط گرايي در كشورهايي كه از دموكراسي خبري نيست، گسترش مي‌يابد.

مسوول مركز اعتقادات ديني و آزادي وجدان جمهوري‌آذربايجان تاكيد كرد: به منظور مقابله با افراط گرايي ديني، ابتدا بايد ممنوعيت‌هاي غيررسمي در خصوص پخش برنامه‌هاي ديني در جمهوري آذربايجان لغو شود.

ابراهيم اوغلو گفت: برخورد حكومت نسبت به مراكز ديني دراين كشور هم بايد از ريشه تغيير اساسي يابد.

وي اضافه كرد: وهابيگري در صورت تبليغ درست دين اسلام جايگاهي در جمهوري آذربايجان ندارد و باانجام اقدامات صحيح و اصولي در قالب ترويج اسلام ناب محمدي، از فعاليت اين فرقه افراطي جلوگيري خواهد شد.

القار ابراهيم اوغلي مسوول مركز غيردولتي دفاع از آزادي اعتقادات ديني جمهوري آذربايجان نيز پيشتر با صدور بيانيه‌اي در خصوص پيامدهاي خطرناك گسترش وهابيت در جمهوري آذربايجان هشدار داد.

به گفته وي، تنها راه مقابله با وهابيت كه طي مدت طولاني، فتنه‌گري و تحمل ناپذيري در مسايل مختلف ديني مسلمانان ايجاد و ظرف ‪ ۲۰۰سال گذشته مرتكب خونريزي‌هاي زياد و ديگر اقدامات غيرانساني شده، افشاي ماهيت خرابكارانه اين فرقه از طريق معارف اسلامي است.

ابراهيم اوغلي با تاكيد بر ضرورت بررسي دلايل گسترش وهابيت در جمهوري آذربايجان افزود: وضعيت نابسامان درنهادهاي دولتي كه مسئوليت تبليغ معارف اسلامي در جامعه را بر عهده دارند از جمله دلايل آن است.

وي اضافه كرد: فقدان امكانات واقعي براي برقراري جامعه مدني و نيز عدم توسعه هماهنگ معنوي جامعه جمهوري آذربايجان، شرايط را براي تقويت جهل و فعاليت عناصري مانند وهابيت را فراهم مي‌كند.

"واصم محمدعلي‌اف" اسلام‌شناس و مسوول دانشكده الهيات دانشگاه دولتي باكو كه اظهاراتش در روزنامه روسي زبان زركالو منعكس شده، تبليغ نكردن دين اسلام در جمهوري آذربايجان را علت اصلي گسترش فعاليت وهابي‌ها و مذاهب غيرسنتي در اين كشور خواند.

وي همچنين بر لزوم پخش برنامه‌هاي ديني از شبكه‌هاي تلويزيوني جمهوري آذربايجان و تدريس دين اسلام در مدارس متوسطه تاكيد كرد.

"حاجي آلمان" از ديگر افراد متدين باكو هم تبليغ مباني اصيل دين اسلام را براي جلوگيري از گسترش وهابيگري و فعاليت ديگر مذاهب غير رسمي و غير سنتي در جمهوري آذربايجان را مهم خواند.

وي افراط گرايي ديني را تهديدي جدي براي امنيت جمهوري آذربايجان خواند و با تقدير از اقدامات دولت باكو در زمينه خنثي‌سازي اين گروهها از جمله وهابيون، بر ادامه مقابله با اين پديده‌هاي افراطي ضد ديني تاكيد كرد.

آلمان نيز جلوگيري از پخش برنامه‌هاي ديني از شبكه‌هاي تلويزيوني جمهوري آذربايجان را اقدامي نادرست و اشتباه خواند و گفت : اين قبيل اقدامات و تصميم‌ها زمينه را براي گسترش وهابيگري در جمهوري آذربايجان فراهم مي‌كند.

وي بار ديگر تاكيد كرد: تنها راه خروج جامعه جمهوري‌آذربايجان از وضعيت پيچيده افراط گري ديني، تبليغ صحيح دين اسلام در اين كشور است.

"الله‌شكور پاشازاده" رييس اداره روحانيت مسلمانان قفقاز نيز پيشتر در گفت‌وگو با خبرگزاري غير دولتي آذري پرس (آپا) با انتقاد از شرايط فراهم شده براي گسترش فرقه وهابيت در جمهوري آذربايجان گفت : اين شرايط تاكنون براي پيروان هيچ فرقه و مذهب ديگري در اين كشور بوجود نيامده است.

وي با اشاره به اين كه در جمهوري آذربايجان دين از دولت جداست، گفت: ما نگراني خود درباره فعاليت فرقه وهابيت در اين كشور را اعلام مي‌كنيم و دولت بايد با توجه به اين مساله براي جلوگيري از آن اقدام كند.

برخي صاحب نظران يكي از دلايل اصلي گسترش وهابيت در جمهوري آذربايجان را عوامل غربي و به ويژه‌انگليس، آمريكا و صهيونيسم بين‌المللي مرتبط مي‌دانند.

به عقيده آنان اين محافل از احتمال گسترش تشيع در جمهوري آذربايجان به عنوان همسايه ايران نگران و آن را تهديدي براي منافع آينده خود در اين منطقه مي‌دانند لذا براي مقابله با گسترش تشيع درجمهوري‌آذربايجان به تقويت وهابيت در اين كشور روي آورده‌اند.

وهابيون به عنوان سومين گروه از ميسيونرهاي بيگانه با استفاده از فضاي بكر ديني و عقيدتي جمهوري آذربايجان وارد صحنه جمهوري آذربايجان شدند و مبلغان اين فرقه‌از سال ‪ ۱۹۹۵ميلادي به بعد به تبليغ وهابيگري و تخريب ساير مذاهب اسلام به ويژه تشيع پرداختند.

پيروان فرقه وهابيت رفته رفته فعاليت خود را درجمهوري آذربايجان گسترش داده و به صورت سازمان يافته و ريشه‌اي كار تبليغي و شست‌وشوي مغزها در اين كشور رها يافته از كمونيسم را ادامه دادند.

در پايان بايد گفت مروجان وهابيت سعي دارند با نشان دادن چهره اسلام به عنوان ديني افراطي و خشن و محو تدريجي ارزش‌هاي واقعي اسلام، مردم جهان را از اسلام دور كرده و با طي مراحل مختلف، آنان را به سوي مسيحيت غربي سوق دهند.

اين مهم همان تئوري و تاكيد پاپ "ژان پل دوم" رهبر كاتوليك‌هاي جهان قبل از آغاز قرن جديد ميلادي بود كه گفت: قرن آينده، قرن آشناسازي ممالك اسلامي با آيين مسيحيت است.

با اين توصيف، هوشياري جهان اسلام بيش از پيش لازم است و توهين‌هاي رو به تزايد سال‌هاي اخير در كشورهاي مختلف به خصوص از سوي كشورهاي اروپايي عليه ارزش‌هاي والاي اسلام را دراين جهت بايد ارزيابي كرد.