يكى از كاركردهاى عمده آيين ها، ايجاد وفاق و همبستگى در سطوح مختلف از خانواده تا روستا و محله و شهر و كشور تا حوزه هاى فرهنگى و جغرافيايى فراتر از آن است. نوروز از جمله آيين هايى است كه در اجزا و در كليت خود داراى كاركرد نيرومند وفاقى است و اين خصلت را در همه سطوح ياد شده دارا است.
باورها و رفتارهاى آيينى در سنت هاى نوروزى معمول در گوشه و كنار سرزمينهاى پهناور حوزه نوروز، همه سرشار از عناصرى است كه مهر آفرين و آشتى سازند، و نوروز در كليت خود، پرچم بلند و همبستگى است كه در سراغاز هر سال و هر بهار، بر بلنداى روابط ديرين سال مردمان اين سرزمين هاى برافراشته مى شود.
ببينيم خصلت وفاقى و وحدت آفرينى را با چه مشخصه هايى در رسم هاى نوروزى جستجو كنيم؟ پاسخ را در نگاه به خود نوروز و توصيف رسم هاى آن مى جوييم.
از زبان شاه عباس صفوى نقل كردهاند كه گفته بود در سال فقط يك شب با خيال راحت “ پلو” مى خورم و آن شب نوروز است كه مى دانم همه مردم كشور همين غذا را مى خورند. صرف نظر از درستى يا نادرستى اين نقل آنچه مهم است اين كه پادشاه مقتدرى مثل شاه عباس براى اين كه خود را به مردم نزديك كند، به اين خصوصيت نوروز تكيه مى كند، و حاكى از اين واقعيت است كه در شب نوروز در همه خانه ها در حد توان اجاق ها هم مثل چراغ ها روشن است و دل ها هم با گرد آمدن افراد خانواده، ازگرماى محبت و با هم بودن، شاد.
خانواده، نخستين هسته اجتماعى است كه در شمول كاركرد وفاقى نوروز قرار مى گيرد. در نوروز همه مردم هر جا باشند به خانه و كاشانه خويش باز مى گردند تا در ساعت تحويل سال و صبح نوروز در جمع خانواده و كنار سفره عيدى باشند. اين حضور جمعى خانواده در پى فعاليت يك ماه استقبال از نوروز و تميز كردن وآماده ساختن خانه و تدارك لوازم عيد است، و همراه با آدابى است كه همه ملزم به رعايت آن هستند. رعايت اين آداب نقشى پويا در انسجام خانواده دارد. براى حضور در كنار سفره عيدى و لحظه تحويل سال كه هر دو از بار تقدس برخورداند، بايد پاكيزه بود، بايد شست و شو كرد و آراسته، به ادب و به آيين بايد بر كنار سفره عيد نشست. آيينه و آب، چراغ روشن، كتاب و شمايل مقدس و سبزه نورسته و سكوت در انتظار آغاز سال، فضاى راز آميز و روحانى ايجاد مى كند، كه براى هميشه در خاطره كودكان تصويرى ماندگار و آميخته باشادى و محبت است، و بزرگترها را به فراموش كردن دل آزردگى ها مى خواند. سپس كلام مبارك باد وشيرينى سفره عيد، همه را شيرين كام مى كند و راهى ديد و بازديدهاى نوروزي.
نقش وفاقى تحويل سال، در نقاطى كه مكان زيارتگاهى و مقدسى داشته باشند، از محدوده فضاى خانواده فراتر مى رود. مردم در مكان مقدس گرد مى آيند و نوروز را با هم آغاز مى كنند. چنانكه تدر بارگاه امام رضا(ع) در مشهد، حرم حضرت معصومه(س) در قم، و شاه چراغ (ع) در شيراز و سحن و سراى امامزادگان و قدمگاه ها در شهر و روستاهاى ديگر و در كنار علم مقدس كه از نوروز تا چهل روز با نام شاه مردان بر مزار پاك در افغانستان برافراشته مى شود.
همچنين است در ساير رسم ها ومراسم نوروزى در نقاط گوناگون وقتى در خانه خانواده سوكوار، خويشاوندان و همسايگان سفره نوروزى مى گسترند، شمع و چراغ مى افروزند، حتا بر دست هاى سوكواران مى گذارند و مباركباد مى گويند: اشك هاى اندوه و شوق درهم مى شوند و شادى و يگانگى زيبا و دلنشينى جايگزين اندوه تنهايى آنها مى شود. وقتى آنها را با خود همراه مى كنند تا با يكديگر به عيد مباركى اهل محله و آبادى بروند، به راستى غم و اندوه، با همه معناى آن جايش را به كيفيتى مى دهد كه آنان خود را جزيى از جمع و فارغ از غم و اندوه نوروز بى عزيز از دست رفته احساس مى كنندو تنهايى و غم آنها در شادى جمع، جمعى كه دراندوه آنها نيز اندوهگين و همراه بوده اند، گم مى شود. (تالش)
وقتى دختر پا به بخت براى “ گلاب زني” همراه با دختران هم سن و سال خود صبح نوروز به عيدى پدر و مادر نامزدش مى رود، بر اهل خانه گلاب مى پاشد، عيد مباركى مى گويد و عيدانه مى گيرد، بذر صميميت ويگانگى در دل ها مى افشاند و شالوده خانواده آينده اش را استحكام مى بخشد. (گيلان)
وقتى جوانان روستا همگروه براى گردآوردن بوته ها به تپه هاى اطراف ده مى روند تا تدارك افروختن آتش شب نوروز را ببينند، همكارى و هميارى را تجربه و تمرين مى كنند. (كرمانشاه. گوران)
وقتى كودكان تخم مرغ هاى رنگين عيدانه خود را با هم يكى مى كنند و دوباره آن را ميان خود تقسيم مى كنند، رها كردن “ من “ خود را در “ ما “ جمع تمرين و تجربه مى كنند. (قروه)
وقتى در روز سيزده همه غذاهاى خود را يكجا بر سر يك سفره مى گذارند و همسفره مى شوند. (همه جاى ايران)
و در موارد بسيار ازاين گونه پيوندهاى يگانگى و همبستگى و هماهنگى و هم رايى را به نمايش مى گذارند.
وقتى اهل محله و آبادي، در همه جاى ايران، همگروه و خانه به خانه به عيد ديدنى مى روند و كدورت ها را به ميانجى ريش سفيدان به آشتى بدل مى كندد.، گل هاى شادي، محبت و همدلى مى شكوفد و همه خود را جزوى از يك خانواده بزرگ احساس مى كنند.
جان كلام اين اشتراك در مبانى اعتقادى و به تبع آن آيين ها و رسم هايى كه بر بنياد اين مبانى پديد مى آيند محكم ترين پوندها را ميان گروه هاى انسانى ايجاد مى كنند. اين مشتركات هر چه كهن تر و ريشه دارتر باشد و به ويژه اگر از پيوستگى تاريخى برخوردار باشند در وفاق و همبستگى ميان گروه هاى انسانى نقشمندتر خواهند بود.
نوروز با توجه به تعلق مشترك به همه گروه هاى قومى و اعتقادى و عدم وابستگى به هيچ گروه خاصى و با داشتن همه اين ويژگى و با توجه به ماهيت وحدت آفرين اجزاء آن در شمار مهم ترين عوامل نزديكى و پيوند مردمان سراسر پهنه ايران فرهنگى است. نقشى كه هنوز در نظام روابط سنتى زنده و پويا است. كنش متقابل همه ويژگى ها و عناصر ياد شده راز ماندگارى و رمز گسترش نوروز است.
