در خلال ۲۰ سال گذشته، نفت خام از ديدگاه حجم معاملات، بيشترين سهم را در بازار جهانى كالاها داشته است. بازار معاملات نفت خام، در خلال اين مدت، از معاملات ساده به بازارى با فعاليت هاى مالى پيچيده تبديل شده است. در گذشته فقط معامله گران نفتى در بازارهاى نفت فعال بوده اند، در حالى كه امروزه سرمايه گذاران زيادى كه اساساً ارتباطى با نفت ندارند، مانند بانك ها و سازمان هاى مديريت وجوه و سفته بازان، به سرمايه گذارى در بازارهاى نفت روى آورده اند تا از ويژگى تغيير پذيرى شديد قيمت نفت بهره مند شوند و به سودهاى كلانى دست يابند. ارزش هر يك از انواع مختلف نفت خام و فرآورده هاى نفتى با توجه به تغييرات مستمر عرضه و تقاضا در سطح جهانى و منطقه اى مرتباً تغيير مى كند. توسعه معاملات نفت عمدتاً ناشى از تغييرات ساختارى بازار جهانى نفت بوده است. تا قبل از سال، ۱۹۷۳ معاملات نفت در بازارهاى جهانى رونق چندانى نداشت زيرا اساساً ضرورتى به معاملات نفتى در سطح گسترده نبود. شركت هاى بزرگ نفتى كليه فعاليت هاى مرتبط با صنعت نفت را از اكتشاف و توليد گرفته تا پالايش و توزيع بر عهده داشته اند. معاملات نفتى صرفاً فعاليتى حاشيه اى و بسيار محدود براى بسيارى از شركت هاى بزرگ نفتى محسوب مى شد كه بدان وسيله بتوانند به توازن مطلوبى بين عرضه و تقاضاى نفت خام برسند. به بيان ديگر، شركت هاى بزرگ نفتى مديريت همه جانبه بازار نفت را بر عهده داشته اند و لذا نياز چندانى به بازارهاى خارج از قلمروى فعاليت هاى خود احساس نمى كردند. در چنين وضعيتى، بازارهايى كه خارج از حوزه نفوذ شركت هاى بزرگ نفتى قرار داشت، نه تأمين كننده اصلى نفت خام براى شركت هاى بزرگ نفتى بودند و نه مى توانستند نقشى را در مكانيسم قيمت گذارى نفت خام ايفا كند. توسعه سريع معاملات نفت عمدتاً تابع دو عامل است: ملى شدن صنايع بالا دستى نفت در دهه ۱۹۷۰ در خاورميانه و تغيير پذيرى شديد قيمت نفت. عامل دوم تا حد زيادى تابع عامل اول بوده است. گرايش عمومى در اقتصاد جهانى به كاهش مديريت قيمت و توجه بيشتر به بازارهاى رقابتى به ويژه بازار ارز را نيز نبايستى فراموش كرد. با ملى شدن صنايع بالادستى، شركت هاى نفتى مجبور شدند نفت خام مورد نياز خود را مستقيماً از كشورهاى توليدكننده نفت خام خريدارى كنند. بدين ترتيب شركت هاى بزرگ نفتى وارد بازار معاملات نفت شدند و لذا مبناى فيزيكى معاملات نفت در بازار به سرعت گسترش يافت. در نتيجه، بازار جهانى نفت نقش بسيار اساسى و مهمى را در تعيين قيمت نفت خام به عهده گرفت. حمل و نقل، پالايش، ذخيره سازى، تقاضا، عرضه و ذخاير استراتژيك از مهمترين عواملى است كه در شكل دادن عوامل بازارهاى نفت خام و سازكار معاملات تأثيرگذار است.

اهداف راه اندازى بورس نفت در ايران

ايران در بين اعضاى اوپك از جايگاه ويژه اى برخوردار است، ويژگى جايگاه مذكور به شرايط مختلفى همچون موقعيت استراتژيك، ذخاير نفتى، ميزان توليد، راه هاى دستيابى به بازارهاى بين المللى و همسايگى با كشورهاى توليدكننده در منطقه كه به درياى آزاد دسترسى مستقيم ندارند از مؤلفه هاى مهم آن است. در چنين شرايطى، ايران بر آن شده است تا بورس نفت را تأسيس نمايد. دستاوردهاى آن بورس عبارتند از:

۱- بورس نفت ايران، در صورت موفقيت، مى تواند نقش مثبتى در شفاف سازى و اصلاح ساختار اقتصادى و تجارى ايران ايفا نمايد، زيرا بخش هاى متعددى از اقتصاد نظير بخش هاى مالى، بانكى، بيمه، گمركى، بازرگانى، حمل و نقل، فناورى اطلاعات، اجرايى، قانون گذارى و صنعتى كشور از آن تأثير خواهند پذيرفت. بورس نفت ايران ضعف اين بخش ها را آشكار ساخته و فرايند اصلاح آنها را تسريع خواهد نمود.

۲- در زمينه فرآورده هاى نفتى و گاز، بورس نفت مى تواند كشور را از ارزش افزوده بيشترى برخورداركند، موجب افزايش توليد ناخالص ملى گردد و موقعيت ژئواستراتژيك ايران را در منطقه و اقتصاد جهانى تحكيم و تقويت نمايد.

۳- بورس نفت ايران با انجام مبادلات پاياپاى مى تواند مورد توجه كشورهاى درحال توسعه نيز واقع شود. بسيارى از اين كشورها ذخيره ارزى به ويژه دلار كافى ندارند. بورس نفت ايران به آنها اجازه خواهد داد تا با استفاده از تسهيلات كامپيوترى و تسهيلاتى نظير «Swap» و ساير قراردادهاى مشابه، به انجام مبادلات پاياپاى بپردازند. با استفاده از اين امكانات كشورهاى در حال توسعه مى توانند كالاهاى خود را مستقيماً با نفت خام معاوضه كنند و به اين ترتيب هزينه تبديل ارز و ريسك هاى ناشى از نوسانات ارزى را به حداقل برسانند و درآمد ارزى محدود خود را صرف امور ديگر نمايند. ونزوئلا از جمله كشورهايى است كه در اين زمينه فعال بوده و تا كنون چندين قرارداد معامله پاياپاى نفت با كشورهاى درحال رشد مانند كوبا منعقد نموده است.

۴- با وارد شدن بورس نفت به فرآيند تجارت بين المللى، با توجه به رقابت شديدى كه در توليد و عرضه فرآورده هاى نفتى، گاز و پتروشيمى وجود دارد، شركت هاى ايرانى مجبور به اصلاح فرآيندهاى توليد، بهبود سيستم مديريت و كاهش هزينه هاى اضافى خود خواهند شد تا بتوانند در رقابت آزادانه با ساير شركت ها، امكان حضور فعالانه در بورس را داشته باشند. اين تحول به ساير بخش ها نيز گسترش خواهد يافت و به آماده سازى كشور براى ورود به فرآيند تجارت جهانى كمك شايان توجهى خواهد كرد.

۵- يكى از اهداف اصلى بورس نفت كاهش ريسك هاى معاملات نفتى است. قيمت نفت تحت تأثير عوامل بسيارى داراى بى ثباتى است. اين امر، با توجه به سهم عمده صادرات نفت در درآمد دولت، مديريت اقتصادى كشور را دشوار مى سازد. براى مقابله با اين مشكل، بازارهاى بورس معاملات آتى نفت، با استفاده از ابزارهاى مشتقه، ريسك قيمت را پوشش مى دهند. تأسيس بورس نفت در كشور اين امكان را فراهم مى سازد تا با اتخاذ روش ها و مكانيسم هاى صحيح در اين بازار، نوسانات قيمتى در سطح بين المللى تحت تأثير قرار گرفته و با جهت گيرى مناسب به حداقل برسد. قيمت محصولات صنعت نفت را براساس سازوكار بازار منطقى تر سازد، از ظرفيت كشور براى تجارت نفت آسياى مركزى و خزر استفاده نمايد و با تشكيل يك بازار منطقه اى انرژى، ايجاد چارچوب قيمت پايه منطقه خليج فارس و حتى اوپك به رقابت با قيمت هاى پايه برنت درياى شمال و تگزاس غربى بپردازد و بر قيمت هاى جهانى نفت تأثير بگذارد.

۶- بورس نفت ايران، در صورت موفقيت، ورود كشور به بازارهاى بين المللى از جمله پيوستن ايران به سازمان تجارت جهانى را تسهيل خواهد كرد، جذب سرمايه گذارى خارجى و دستيابى به تكنولوژى پيشرفته صنعت نفت را آسان تر خواهد ساخت.

از مزايا و دستاوردهاى ديگر بورس نفت براى اقتصاد ايران، مى توان موارد زير را برشمرد:

* تشكيل يك بازار منطقه اى انرژى با ابتكار عمل ايران

* اطلاع رسانى پيوسته از فرايند تجارت نفت و فرآورده هاى نفتى در ايران و جلوگيرى از انحصارى شدن اطلاعات

* جذب سرمايه گذارى خارجى و بالا بردن موقعيت بين المللى ايران

* دستيابى به تكنولوژى هاى اطلاعاتى و نرم افزارى در زمينه بورس نفت و تربيت نيروى انسانى متخصص در اين بخش

* تأثير بر ساير بخش هاى اقتصادى نظير صنعت توريسم، تجارت و بانكدارى

* تمايل كشورهاى منطقه خليج فارس به تمركز معاملات و تجارت نفت در منطقه، بعد ازتحولات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ و رخدادهاى متعاقب آن

* گسترش تعامل بين المللى ايران با كشورهاى مختلف و شركت هاى معتبر جهانى

لازم به ذكر است كه اهداف تأسيس بورس نفت را مى توان در ۲ بخش جست وجو كرد:

۱- اهداف مرتبط با بورس كالايى

۲- اهداف مرتبط با بورس نفت كاغذى.

بنابر اين مهمترين اين اهداف را مى توان به شرح زير برشمرد:

اهداف راه اندازى بورس كالايى نفت در ايران

۱- بازنگرى به بخش تجارت محصولات پتروشيمى، فرآورده هاى نفتى و گازى در صنعت نفت.

۲- فراهم آوردن امكان ورود سرمايه گذاران داخلى در بازارهاى متنوع تجارت نفت در زمينه هاى حمل و نقل محصولات نفتى، بازاريابى و مقولات مربوط به تجارت ثانويه نفت (ابزارهاى مشتقه)، و محصولات نفتى.

۳- عرضه محصولات پتروشيمى در بورس نفت ايران به عنوان نخستين تجربه در معاملات پتروشيمى در بورس هاى جهان.

۴- تقويت بازار معاملات تجهيزات صنعت نفت در كشور.

۵- توجه بيشتر به سيستم هاى حمل ونقل و ذخيره سازى و افزايش توان ملى در بخش انرژى.

اهداف راه اندازى بورس كاغذى نفت در ايران

۱- فعاليت وسيع بخش غير دولتى در تجارت نفت.

۲- فراهم آوردن پوشش كامل زمانى بازار جهانى نفت به دليل موقعيت جغرافيايى و زمانى ايران.

۳- تقليل ريسك نوسان قيمت نفت، از طريق استفاده از ابزارهاى مشتقه.

۴- حضور همزمان ايران در كل بازارهاى جهانى نفت با استفاده از تجارت پيشرفته الكترونيكى.

۵- ارتقاء كيفى معاملات نفت و فرآورده ها، همگام با معاملات در سطح جهانى.

خاص بودن بورس نفت ايران به خاطر شرايط زير است:

- تازه كار بودن.

- عدم اطمينان مشتريان به بورس نفت ايران در بدو امر.

- عدم وجود ساز و كار شناخته شده براى مبادله با خارجيان.

- وجود رقباى بالقوه بورس نفت ايران در منطقه.

- مسائل ساختارى در اقتصاد ملى.

- دوگانگى در قيمت گذارى بعضى از محصولات.

- عدم كارآيى نظام بانكى، بيمه و مؤسسات اعتبارى.

با توجه به شرايط فوق اين حقيقت بايد لمس گردد كه در اين برهه زمانى براى مقابله با مشكلات موجود و ورود قوى به بازار جهانى بايد در طراحى و راه اندازى بورس نفت ايران تمام تمهيدات لازم در نظر گرفته شود و به همين دليل جهت دقت لازم و جلوگيرى از هر گونه شتاب زدگى براى اجراى پروژه بورس نفت ايران مراحل مختلفى پيش بينى شده است.

مراحل ايجاد بورس نفت در ايران

به طور خلاصه مراحل پروژه ايجاد بورس نفت را مى توان به شرح زير تقسيم بندى نمود:

مرحله يكم: پياده سازى سامانه كلى براى انجام معاملات بر روى چند محصول نفتى محدود با در نظر گرفتن محدوديت ها و شرايط كشور.

مرحله دوم: معامله نفت خام كشورهاى تازه استقلال يافته.

مرحله سوم: توسعه و گسترش كالايى و ابزارى (كاغذى) معاملات و همچنين جذب عرضه مواد نفتى كشورهاى منطقه، از طريق همكارى با كشورهاى عضو اوپك در منطقه خاورميانه.

در ابتدا لازم است به ۲ نكته اصلى براى طراحى و پياده سازى بورس نفت ايران توجه داشت:

۱- استفاده از افراد خبره و مجرب داخلى و خارجى كه در زمينه هاى مرتبط با بورس نفت از تجربه كافى برخوردار هستند.

۲- ايجاد تسهيلات لازم براى عبور از موانع بوروكراتيك.

در صورت مهيا شدن شرايط فوق، افق برنامه ريزى و چشم انداز اين طرح مى تواند از معاملات نقدى يك يا چند كالا و يا محصول نفتى آغاز و تا معاملات روى قراردادهاى كاغذى توسعه يابد. پياده سازى طرح بورس نفت ايران از تهيه مستندات لازم براى اخذ مجوز تأسيس شوراى بورس شروع و تا راه اندازى ساز و كارهاى لازم براى انجام معاملات كاغذى به همراه كليه سامانه هاى مرتبط با آن در طراحى توسعه نهايى ادامه خواهد داشت، در اين بين توجه به استاندارد سازى كالاها در بدو امر و تأييد آن توسط مؤسسه هاى بين المللى و تدوين مقررات و ساز و كارهاى حقوقى منطبق با موازين جهانى، از جمله كارهايى است كه بايد با حساسيت و ظرافت در خور براى موفقيت در بازارهاى جهانى و جلب مشتريان خارجى به اجرا درآيد.

چالش هاى تشكيل بورس نفت در ايران

ورود به بورس كالاى نفت، گاز و پتروشيمى براى اقتصاد ايران ممكن است همراه با چالش ها و مشكلاتى باشد. مشكلاتى كه بيشتر آنها ناشى از آماده نبودن ساختارهاى مالى، بانكى، بيمه اى، گمركى، اقتصادى و تجارى كشور براى ورود به عرصه تجارت جهانى باشد. در واقع اين فقط وزارت نفت نيست كه بايد آمادگى تجارت نفت در عرصه جهانى را پيدا كند، بلكه ساير دستگاه هاى مرتبط با تجارت نيز مى بايستى در هماهنگى كامل با اين تجارت باشند و در غير اين صورت پروژه بورس نفت ايران با شكست مواجه خواهد شد.

۱- عدم تفاهم سياست گذاران و مجريان بورس نفت ايران در مفاهيم بورس نفت. عده اى از صاحب نظران و مسئولين بر بورس فيزيكال و برخى بر بورس معاملات كاغذى تأكيد دارند.

۲- در بورس نفت، انواع نفت خام بايد بدون محدوديت مقصد عرضه شود. عرضه صرف نفت ايران در اين بورس با مشكلاتى همراه است، ازجمله اينكه نفت خام ايران با محدوديت مقصد مواجه است. همچنين توليد نفت در بورس نفت نبايد تحت كنترل باشد، درحالى كه توليد نفت ايران تابع تصميمات اوپك و نظام كنترلى آن است. به علاوه، تمام بورس هاى نفتى دنيا مثل بورس نفت نيويورك، لندن، سنگاپور و توكيو دركشورهاى مصرف كننده نفت واقع شده اند. تأسيس بورس نفت در ايران بويژه دشوار خواهد بود زيرا مصرف كنندگان ممكن است نپذيرند كه معاملات نفتى را در منطقه كشورهاى توليدكننده نفت، بويژه در ايران انجام دهند.

۳- عده اى از كارشناسان نگرانند كه تشكيل بورس نفت ايران با تضعيف بازارهاى فيزيكى نفت و تقويت بازارهاى كاغذى، موجب تضعيف موقعيت اوپك گردد. در بورس نفت قيمت گذارى نفت خام به بازار واگذار شده و كشورهاى توليدكننده نفت كنترلى بر قيمت ها نخواهند داشت. اين كارشناسان نگرانند در شرايط فعلى كه اوپك قدرت تعيين قيمت و كنترل بازار را در اختيار دارد شايد طرح تشكيل بورس نفت ايران به نفع توليدكنندگان نفت نباشد، زيرا شرايط بازار در سال هاى آينده نامعلوم خواهد بود.

۴- بورس نفت در حقيقت يك بازار مالى آتى محسوب مى گردد. اين بازار به منظور كاهش ريسك هاى معاملات نفتى، افزايش انعطاف پذيرى و نقدينگى، وجود بازار ثانويه براى تسهيل نمودن معاملات قراردادها و فراهم نمودن ابعاد وسيع تر تجارى براى صنايع نفت در دنيا به وجود آمده كه با استفاده از ابزارهاى مشتقه، ريسك قيمت را پوشش مى دهند.

ادامه دارد ...