اهميت استراتژيك نفت و تبديل آن به كالايى سياسى، نوسان هاى شديد بهاى نفت در بازار و پيش بينى ناپذيرى قيمت هاى آن را به دنبال آورد، در نتيجه بورس هاى رسمى نفت در جهان به منظور كاهش خطر هاى ناشى از نوسان هاى قيمت و ايجاد محيطى مناسب براى خريد و فروش و قيمت گذارى اين كالا به وجود آمد. اكنون پرسش اين است كه دليل موفقيت بورس هاى عمده دنيا چيست و بورس نفت ايران در صورت تشكيل براى رسيدن به موفقيت چه مسيرى را بايد طى كند

در اين جا عوامل مؤثر در موفق و كارا بودن بورس نفت در ايران استخراج گرديده و با عناوين كلى زير مترادف با عنصر بنيادين كارا بودن بورس نفت قابل طبقه بندى هستند:

۱. عنصر تضمين

۲. عنصر سرعت و روان بودن مبادلات

۳. عنصر ساختارهاى زير بنايى

۴. عنصر گستره كاركرد جغرافيايى

۵. عنصر تنوع گرايى ابزارهاى معاملاتى و انعطاف پذيرى

* عنصر تضمين

هر فعاليت اقتصادى توأم با درجه اى از ريسك است و تعريف ريسك يعنى هرگونه تغييرپذيرى نسبت به ميزان پيش بينى يا انحراف معيار. ريسك را نمى توان كاملاً حذف كرد، بنابر اين نگرش علمى به مسئله ريسك چيزى جز مديريت آن نيست. با توجه به اين كه نوسانات قيمت هاى نفت مى تواند بر درآمد توليد كنندگان، هزينه مصرف كنندگان و سود پالايشى پالايشگران اثر بگذارد، استفاده از بازار بورس هاى به منظور كاهش ريسك افزايش يا كاهش قيمت ها پيشنهاد مى گردد. هدف از كاهش ريسك را مى توان به خاطر وجود يك بازار بى ثبات، حمايت از قيمت ها، تثبيت قيمت ها و كنترل بودجه دانست. بورس هاى نفت، بازارهايى هستند كه براى كليه دست اندركاران تجارت نفت، تضمين لازم و كافى جهت اجراى عمليات تجارى پوشش ريسك بدون خطر ورشكستگى طرف مقابل را فراهم مى آورند. لذا سود حاصله از عمليات تجارى در درون اين بازارها براى افراد ذينفع تضمين گرديده است. همچنين بازارهاى بورس، به منظور تضمين حسن انجام معاملات، مقررات ويژه اى جهت كسانى كه خواهان فعاليت در اين بازارها باشند، وضع نموده اند. بازار بورس هاى دايماً در جهت تنظيم و تصحيح اين مقررات كوشا هستند. به عنوان مثال بورس نيويورك، جهت انجام اين امر مهم داراى سه اداره به نام هاى زير مى باشد: اداره نظارت بر بازار، اداره نظارت بر عمليات مالى، اداره نظارت بر عمليات تجارى.

* عنصر نقدينگى (سرعت و روان بودن مبادلات)

يكى از مهمترين و اساسى ترين اصول در بازارهاى بين المللى مبادلات نفتى در جهان، روان و سيال بودن ميزان مبادلات در آنهاست. بدين معنا كه در بازار خريداران و فروشندگان قادر باشند در هر هنگام كه اراده نمايند، نسبت به خريد يا فروش به راحتى اقدام نموده و انجام معاملات ميان آنها روان و سهل الوصول باشد، يا به عبارت ديگر هميشه و در هر زمان براى خريد، فروشنده يا فروشندگان، و براى فروش، خريدار يا خريدارانى در بازار وجود داشته باشد. وجود چنين اصلى در بازار موجب مى گردد تا سرعت انجام معاملات شتاب بيشترى به خود گرفته و حجم مبادلات۸ به طور چشمگيرى افزايش يابد. نقد بودن از ويژگى هاى منحصر به فرد اين بازار محسوب شده و به اين معنى است كه اين بازار كاملاً روان بوده و مشترى هميشه حضور دارد. در واقع سرمايه گذار مطابق بر اين ويژگى مى تواند ضمن انجام معامله در هر لحظه كه بخواهد بتواند با شكار موقعيت ها بهترين استفاده ممكن از شرايط بازار را ببرد.

* عنصر ساختارهاى زير بنايى

اگرچه بورس كشور ما همانند كشورهاى درحال توسعه ماهيت درحال گذار دارد و نوسان هاى مختلفى را تجربه مى كند، ولى واقعيت اين است كه علاوه بر عوامل داخلى نظير اقدامات و برنامه هاى جديد سازمان بورس، عوامل متعدد بيرونى مانند ثبات نرخ ارز، تزريق نقدينگى، بهبود وضعيت درآمدهاى ارزى كشور، آزادسازى نسبى در حوزه خصوصى سازى، اصلاح قانون ماليات ها، بهبود رشد نسبى اقتصادى كشور، ورود سرمايه هاى خارجى به داخل، كاهش سودآورى در بخش هاى ديگر اقتصادى، تسهيلات بانك ها، تحولات جهانى و منطقه اى و...، در رشد و تحول بازار بورس نقش كليدى و مؤثر داشته اند. براى كاهش چالش ها و تنگناها به نظر مى رسد اقداماتى نظير تشويق بيشتر مردم و سرمايه گذاران به استفاده از مشاوره، ضرورت بهره مندى از تنوع ابزارهاى مالى، لزوم اطلاع رسانى شفاف و ارزيابى درست از ارزش شركت ها، تقويت سيستم نظارتى بازار، افشاى سرمايه گذارى هاى درون گروهى، ضرورت تحليل اطلاعات خام و پاسخگويى سريع به مردم از نكات عمده اى است كه بايد مورد توجه دست اندركاران و مسئولان سازمان بورس قرار گيرد.

* عنصر گستره كاركرد جغرافيايى

هدف گسترش جغرافيايى بورس فرايند توسعه اقتصادى و شتاب متناسب مناطق مشاركت طيف گسترده تر مردم در فعاليت هاى اقتصادى مولد، تجهيز منابع پس اندازى راكد مردم، اجراى سياست تمركززدايى و تسهيل هر چه بيشتر اين امر، كاهش انباشت شديد نقدينگى در يك منطقه و تخصيص بهينه منابع است.

* عنصر تنوع گرايى ابزارهاى معاملاتى و انعطاف پذيرى

به طور كلى منظور از ابزارهاى معاملاتى، ابزارهايى نظير «مشتقات» است. اين نوع سرمايه گذارى كه از ريسك بالايى برخوردار است مناسب سرمايه گذارانى است كه قدرت ريسك پذيرى بالايى داشته و از دانش مالى لازم نيز برخوردار باشند.

جمهورى اسلامى ايران يكى از بزرگترين كشورهاى صادر كننده نفت در جهان محسوب مى شود. قيمت نفت تحت تأثير عوامل بسيارى متغير و در نوسان است. نظر به اينكه عمده درآمد كشور از محل فروش نفت مى باشد، نوسان قيمت نفت، اقتصاد كشورمان را ناپايدار مى نمايد. بورس نفت در واقع يك بازار مالى آتى محسوب مى شود. لزوم ايجاد اين بازار به منظور كاهش ريسك هاى معاملات نفتى براى اقتصاد ايران ضرورى به نظر مى رسد.

از طرفى ورود به بورس كالاى نفت، گاز و پتروشيمى براى اقتصاد ايران يقينا چالش ها و مشكلاتى را به همراه دارد كه قبل از راه اندازى آن بايستى مشكلات را دريابيم و درصدد رفع موانع باشيم تا در نهايت بورسى كارآمد و موفق داشته باشيم. مشكلاتى كه بيشتر آنها ناشى از آماده نبودن ساختارهاى مالى، بانكى، بيمه اى، گمركى و اقتصادى و تجارى كشور براى ورود به عرصه تجارت جهانى است. در واقع اين تنها وزارت نفت نيست كه بايد آمادگى تجارت نفت در عرصه جهانى را پيدا كند بلكه ساير دستگاه هاى مرتبط با تجارت نيز مى بايد در هماهنگى كامل با اين تجارت باشند، در غير اين صورت شاهد موفقيت آميز بودن اين طرح نخواهيم بود.

در مجموع، تشكيل بورس نفت ايران پيچيده است و موفقيت آن مستلزم دسترسى به فن آورى و سرمايه خارجى وبيش از هر چيز وجود جو بين المللى مناسب است. همان طور كه آدام سيمنسكى، تأكيد مى كند؛ «بورس هاى لندن و نايمكس موفق هستند زيرا خريداران و فروشندگان متعددى در آن فعال هستند»، بورس نفت ايران در صورتى كه نتواند فروشندگان و خريداران متعددى را جذب نمايد احتمالاً شكست خواهد خورد.

بورس نفت ايران بدون شك يك تحول عظيم و تاريخى و نقطه عطفى براى ساختار اقتصادى و تجارى ايران محسوب خواهد شد كه بخش هاى مختلف مالى، بانكى، بيمه اى، گمركى، بازرگانى، حمل و نقل، توريسم، فناورى اطلاعات، اجرايى، قانون گذارى و صنعتى كشور از آن تأثير خواهند پذيرفت.

اما در هر صورت، بورس نفت يك پروژه ملى است. ايران در منطقه نفت خيز خليج فارس و آسياى مركزى و خزر، از جايگاه استراتژيك و بالايى برخوردار است و تثبيت بورس نفت ايران، يعنى تثبيت موقعيت ژئواستراتژيكى ايران در جهان، ضمن آن كه راه اندازى اين بورس يكى از تكاليف قانونى برنامه سوم توسعه كشور محسوب مى شود و همه دست اندر كاران بخش هاى اقتصادى و مالى كشور بايد در اين زمينه حداكثر تلاش خود را معطوف نمايند.

* منابع در دفتر روزنامه موجود است.