نيروهاي طرفدار جنبش صدر و نيروهاي امنيتي دولت كه طي پنج روز متوالي در بصره و ديگر شهرهاي عراق به شدت درگير شده‌ بودند با دستور مقتدي صدر درگيري را رها كرده و به نبردها پايان دادند. در خصوص دليل اعلام آتش بس از سوي مقتدي صدر دلايل مختلفي عنوان شده است.

شبكه خبري CBS

گزارش داد: «مذاكرات صورت گرفته مابين هياتي از نمايندگان پارلمان عراق و مقامات ايراني در شهر مقدس قم مبناي صدور دستور عقب نشيني از جانب صدر بوده است. » اين شبكه خبري در ادامه آورد: « چند تن از نمايندگان عراقي اواخر هفته گذشته به شهر قم سفر كردند تا ضمن انجام يك ديدار با يكي از فرماندهان برجسته سپاه، حمايت وي در خصوص قانع كردن مقتدي به صدور فرمان توقف عمليات نظامي در نجف و ساير شهرهاي عراق را جلب كنند. ». شواهد نشان مي دهد كه در انجام اين كار موفق نيز بوده اند.

حضور نيروهاي آمريكايي، مساله امنيت عراق و نفوذ ايران در اين كشور سه ضلع مثلثي هستند كه بايد با توجه توامان به هر سه اوضاع عراق را تحليل كرد در غير اينصورت راه خطا خواهيم پيمود. از يك سو بايد توجه كرد نيروهاي آمريكايي براي برقراري دمكراسي به عراق حمله نكرده اند و چنانكه كساني مانند آقاي زيدآبادي در سال 2003 و مقارن حمله آمريكا به عراق عنوان كردند به دنبال صدور دمكراسي از عراق به منطقه نيستند. ايالات متحده به دنبال پايگاه ساختن عراق براي از بين بردن كشورهاي قدرتمند منطقه است كه عراق و كشورهاي حاشيه خليج فارس با مركزيت قطر دو كران مهم راهبرد آمريكا در منطقه هستند.

امنيت عراق مساله مهم ديگري است كه بايد بدان پرداخته شود. با توجه به سياست اعلامي ايالات متحده در سركوب ديكتاتور منفور عراق يعني صدام حسين، هنگامي كه خبري از سلاحهاي كشتار جمعي نشد و شعار دمكراسي و حقوق بشر جانشين شعار اوليه انهدام سلاح هاي كشتار جمعي گرديد، ايالات متحده مجبور است كه براي حفظ ظاهر اوضاع عراق را سامان دهد. اين مساله تا بدانجا اهميت دارد كه رايس در چند سخنراني دليل اصلي حمله به عراق را مسائل حقوق بشري دانست و گفت: ما واقعا به دنبال حقوق بشر هستيم. رسانه هاي جهاني به خاطر كاركردي كه دارند بر مساله امنيت عراق به عنوان نشان پيروزي و يا شكست سياست ايالات متحده در عراق تمركز كرده اند و از آن شاخصي براي ارزيابي اثبات موفقيت آمركا در عراق ساخته اند. به همين دليل اين كشور مجبور است بطور جدي براي ايجاد امنيت عراق دست به كار شود و سياست حبس سربازان خود در پادگان ها براي در امان ماندن از حملات شورشيان را كنار گذارد. ظاهرا سياست پترائوس تا حدودي موفقيت آميز بوده است. بايد به انتخابات آتي رياست جمهوري نيز توجه كرد كه در آن دمكرات ها عدم امنيت عراق را نشانه ناتواني جمهوري خواهان معرفي كرده اند.

نكته مهم ديگري كه در امنيت عراق وجود دارد اين است كه اگر هدف بودن ايران براي حضور نيروهاي آمريكايي در منطقه را بپذيريم كه براي آن مي شود اقامه دليل كرد در آنصورت امنيت نيروهاي آمريكايي در عراق و امنيت ايران رابطه معكوس پيدا مي كنند. امنيت نيروهاي آمريكايي در عراق به معني امنيت عراق هم هست.

مساله سوم به نفوذ ايران در عراق بازمي گردد كه حاصل مسائل فرهنگي و تاريخي است. عراق به خاطر داشتن جمعيت بسيار زياد شيعيان و وجود مراكز علمي و زيارتي شيعي همواره در نظر مردمان ايراني جايگاه ويژه اي را دارا بوده است و بسياري از علماي شيعه چه در ايران و چه خارج از آن در عراق و شهر مقدس نجف تحصيل كرده اند. در اوايل پيروزي انقلاب اسلامي ايران، كارشناسان مسائل بين الملل مستعدترين كشور براي صدور انقلاب را عراق مي دانستند. با توجه به موارد بالا به راحتي مي بينيم كه ايران در عراق نفوذ طبيعي دارد و براي بدست آوردن آن نيازمند تلاش زيادي نيست. با سقوط صدام و بازگشت عراقي هاي فراري از دست اين رژيم كه بسياري به ايران پناهنده بودند نفوذ ايران حالت ويژه اي پيدا كرده است.

با توجه به شرايطي كه در بالا مطرح شد بايد آتش بس مقتدي صدر را از زاويه منافع ايران و آمريكا در عراق تحليل نمود. اگر ايران به صدر براي آتش بس فشار آورده باشد آن هم بدون اين كه امتياز مشابهي را از آمريكا در خواست كرده باشد دچار اشتباه بزرگي شده است. تجربه دستگاه سياست خارجي كشور در طي سال هاي گذشته اين احتمال را قوت مي بخشد. با اين كه صدري ها در بين مردم عراق نفوذ بيشتري دارند سياست ايران در حالتي يك بام و دو هوا به سمت حكيم متمايل بوده است.

مورد افغانستان نشانه اي از درك غلط دستگاه ديپلماسي كشور از وضعيت كشورهاي همسايه است. در حالي كه افغانستان پس از سقوط نجيب الله و پيروزي مجاهدين از هر نظر در اختيار ايران بود با سياست هاي دلجويي از همه كه در افغانستان اتخاذ شده بود، ايران نتواست به برقراري ثبات در اين كشور كمك كند و در آخر كار گروه طالبان حاكم شد كه سياست خصمانه اي را عليه ايران در پيش گرفت. يعني يك كشور دوست به كشوري با دشمني تمام عيار تبديل گرديد. ايران هيچ گاه نتوانست منطق واقعي حاكم بر افغانستان را درك كند و يك گروه را بر ديگر گروهها ترجيح داده و براي حاكم كردن آن تلاش كند و عملكردي كاملا سردرگم داشت.

به نظر مي رسد اين سناريو به شكل ديگري در عراق نيز در حال انجام است و همان تشتت و سردرگمي كه در افغانستان حاكم بود در عراق نيز وجود دارد. درگيري هاي بصره به شدت به اعتبار نيروهاي انگليسي لطمه وارد ساخت و باعث ترس و دلهره فراوان آن ها شد. اگر به نقش بريتانيا در تحولات عراق و همراهي تمام عيار اين كشور در سياست هاي جهاني ايالات متحده توجه كنيم بهتر مي توانيم به تاثير گروههاي وفادار به صدر پي ببريم. فشار آوردن بر انگليسي ها ساده تر از آمريكايي هاست. پيش از اين مقتدا صدر عنوان كرده بود كه همه نيروهاي المهدي از وي تبعيت نمي كنند. اما چنانچه شاهد بوديم با فرمان وي آتش بس برقرار شد.

اگر ايران به رويه كنوني خود يعني فشار بر گروه‌هاي شيعي براي مهار آن ها بدون توجه به دلايل طغياني كه در پيش گرفته اند ادامه دهد و از طرف آمريكايي امتيازي را درخواست نكند در آن صورت پايگاه معنوي خود در عراق را از دست خواهد داد و نمي تواند در مواقع ضروري تر براي كمك به اوضاع عراق وارد عمل شود زيرا گروههاي شيعي اعتمادشان به ايران را از دست مي دهند. گروههاي سني عراقي عليرغم اينكه در حيطه نفوذ كشورهاي سني خارجي كه عربستان سعودي در مركز آن ها قرار دارد نيز نيستند با اين حال حمايت منظم اين كشورها را همراه خود احساس مي كنند. سال گذشته ميلادي سعودالفيصل صراحتا گفت كه ايران مي خواهد بر عراق چنگ بياندازد و متعاقب آن دور گسترده اي از تحركات ديپلماتيك و حمايت مستقيم از سني ها را به نمايش گذاشت. كردها نيز حمايت مستقيم آمريكا را با خود دارند و بعنوان بازوي داخلي آمريكا در عراق موقعيت خود را تعريف كرده اند.

شيعيان در عراق اكثريت جمعيت را دارا مي باشند و بر منابع نفت نيز مسلط هستند با اين حال قدرتي كه دارند بسيار كمتر از وزن حقيقي آنهاست. تنها قدرت خارجي حامي آن ها ايران است كه نتوانسته است تحرك هدفمندي نشان دهد و رفتاري ترديد آميز از خود نشان مي دهد.

شرايط زيادي در منطقه وجود دارد كه به سود ايران و گروههاي اسلامي است و آن حمايت جدي افكار عمومي از اسلام گرايان مي باشد. در هر يك از كشورهاي منطقه كه انتخابات برگزار شده است گروههاي اسلام گرا به پيروزي رسيده اند. در عراق نيز وضع متفاوت نيست.

بدست آمدن امنيت عراق در كنار قدرت نمايي كردها و افزون خواهي سني ها كه از زمان صدام حسين بدان عادت كرده اند به معني پيروزي ايالات متحده در عراق است. اين مساله براي آمريكايي ها اهميت بسيار زيادي دارد. ديك چني در سفر ده روزه خود به منطقه دو روز در عراق ماند و سفري نيز به كردستان داشت.

پيروزي آمريكا در عراق مبناي ديگر فعاليت هاي اين كشور در خاورميانه قرار خواهد گرفت. ايالات متحده به كشورهاي عربي حاشيه خليج فارس طرح هايي براي استفاده از انرژي هسته اي پيشنهاد كرده است. عملي شدن آن ها با هر تحليل به معني پيروزي ايالات متحده است. اگر به ايجاد رقابت تسليحاتي در منطقه بيانجامد آمريكا پيروز تمام عيار خواهد بود زيرا هم كارخانه هاي سلاح سازي خود را رونق هرچه بيشتر خواهد بخشيد و هم بهانه كافي برا انعقاد قراردادهاي امنيتي و حضور بيشتر خواهد يافت و هم كشورهاي بيشتري را در سطح جهاني با خود همراه خواهد ساخت زيرا به همگان ثابت كرده است ايران و برنامه هسته ايش مسبب اين اوضاع هستند و هم موضع ايران را تضعيف خواهد ساخت زيرا خود را در محاصره كشورهاي هسته اي منطقه خواهد يافت.

چني حتي مالكي را نيز با خود همراه ساخته است و دولت عراق را در برابر گروههاي مسلح شيعه قرار داده است كه همه اين ها با منافع ايران در تضاد كامل قرار دارد. المهدي تنها گروه مسلح شيعه فعال در عراق است كه در صورت سركوب توسط نيروهاي آمريكايي بازوي قدرتمند چانه زني گروههاي شيعه قطع خواهد شد.

آمريكا اعلام كرد تا پايان سال 2008 نيروهاي خود در عراق را در سطح فعلي حفظ خواهد كرد و خبري از خروج نيروها نيست. حفظ قدرت سخت در عراق توسط آمريكاييها و در كنار آن كاهش قدرت نيروهاي طرفدار ايران براي سياست خارجي ايران نتيج خوشايندي نخواهد داشت.

عربستان امتيازات خوبي دريافت كرده است زيرا با اينكه در اجلاس اوپك مخالف افزايش توليد اوپك براي كاهش قيمت هاي جهاني نفت خام بود پس از سفر چني توليد خود را افزايش داد و باعث كاهش ده دلاري در قيمت نفت خام شد. عربستان در تحولات آتي با آمريكا همراه خواد بود چنانكه در آناپوليس سنگ بناي سياست جديد مشترك خود را گذاشته است.

چني با فرماندهي ناتو در افغانستان نيز گفتگوهاي مفصلي داشت. آمريكا برنامه هاي وسيعي براي هماهنگي نيروهاي خود در منطقه تدارك ديده است و سياست هاي آن ها پس از سفر چني نشان ميدهد در برنامه هاي چند ماهه اخير خود موفق بوده اند.

سياست خارجي ايران بايد برنامه دقيق تري براي كنترل اوضاع داخلي عراق داشته باشد و صرفا نظاره گر ماجرا نباشد. تحرك بدون برنامه گروههاي شيعه طرفدار ايران در عراق كافي نيست و نمي تواند به اوضاع عراق و موقعيت ايران كمك نمايد.