اطمينان نداشتن در مورد عرضه آينده نفت لزوم ايجاد يك استراتژي مناسب جهت تعيين نقطه اوج توليد پيش بيني آينده را اجتناب ناپذير ساخته است. مطالعات جهاني در مورد ذخاير نفتي كشورها نقطه اوج را از امروز تا سال 2020 امتداد داده است علت اين امر نداشتن آمار و پيش بيني هاي صحيح از توليدات جهاني است چه سرعت مصرف اين امر را غيرممكن بسازد با رسيدن به نقطه اوج كاهش سريع توليد آغاز خواهد شد كه به دنبال خود ركود اقتصاد جهاني را موجب خواهد شد. از اين رو تهيه يك برنامه مناسب براي غافلگير نشدن در اين ركود را استراتژي آينده انرژي كشور بايد ناميد.

از آنجا كه هماهنگي هاي لازم براي تهيه اين استراتژي بين دستگاه هاي مختلف به حد كافي موجود نيست لذا اين گزارش در جهت تهيه اين مطلب به قلم رفته است تا وزارت نفت با تعيين پرسنل حرفه اي و مناسب خود كميته ويژه اي جهت تعيين و ارزيابي نقطه پيك در نفت ايران به وجود آورد.

اعم اين مطالعات توسط اكثر ممالك و يا ارگانهاي بين المللي به صورت گزارش هاي هشداردهنده در دسترس است اما آنچه مهم است تهيه چهارچوبي مناسب با در نظر گرفتن مصالح ملي است با وجوديكه تعيين سن مخازن بزرگ جهاني و مقادير باقي مانده در آنها بدون استفاده از تكنولوژي مناسب در جهت بازسازي آنها به آساني مقدور اكثر توليدكنندگان نفت نمي باشد گرچه به آمارهاي فروش نفت اين كشورها در بازارهاي جهاني مي توان مراجعه و ميزان توليد را استخراج نمود اما نمي توان مقادير مانده نفت در مخازن قديمي را به دست آورد.

رشد سريع مصرف در اين ممالك ناچارا آنها را به سرمايه گذاري اعم از داخلي و يا خارجي مجبور كرده است تا بتوانند ميزان توليد خود را در بازارهاي جهاني ثابت و يا افزايش دهند افزايش توليد اتومبيل در اكثر كشورها به دنبال خود، مصرف مواد نفتي را به شدت بالا برده است.

تنها در آمريكا از 66 درصد نفت وارداتي حدود 65 درصد آن در صنعت حمل و نقل مصرف ميشود و با وجوديكه تلاش مي شود انرژي هاي جايگزين در اين صنعت بوجود آيد اما تاكنون موفقيتي به دست نيامده است.

مؤسسات مطالعاتي آمريكا تا سال 2015 فقط 4 درصد از توليد انرژي در اين كشور را از ساير منابع تخمين زده اند بايد توجه داشت كه در صورت كاهش توليد نفت بزرگترين مصرف كنندگان جهاني كه آمريكا، چين، ژاپن، اروپا و هند از جمله آنها هستند با ركود اقتصادي وسيعي مواجه خواهند شد.

از اين رو دولت آمريكا برنامه استفاده از انرژي هاي جايگزين به مقدار 34 درصد بين سال هاي 2025 تا 2030 را اولين اولويت خود مي داند كه بايد با سرمايه گذاري هاي ميلياردي بدان دست يابد از اينجاست كه مؤسسات بين المللي مانند سازمان بين المللي انرژي و دهها مؤسسه ديگر در امر پيش بيني نقطه اوج توليد به كار گرفته شده اند.

در سال 2006 كه مصرف نفت جهاني از 84 ميليون بشكه به حركت درآمد ميزان اين عرضه به بازارهاي جهاني تا سال2030 را حدود 118 ميليون بشكه در روز رقم زدند و اين نگراني بوجود آمد كه 43 درصد اين توليد در كشورهاي در حال توسعه و چين و هند بمصرف خواهد رسيد از اينرو رسيدن به قيمت نفت بالاي يكصد دلار كمترين ميزان قيمت گذاري خواهد بود از اين روست كه سؤال اصلي دوباره مطرح مي شود كه آيا توليدكنندگان قادر به افزايش توليد بوده و كي به بيشترين مقدار توليد خواهند رسيد.

در آمريكا اوج توليد در سال 1970 و 10 ميليون بشكه در روز بود كه به آهستگي شروع به كاهش نهاد در سال 2005 اين رقم به 5 ميليون بشكه در روز تنزل كرد البته كشفيات جديد امكان افزايش دوباره را نشان مي دهد.

ولي تا چه مقدار معلوم نمي باشد.

براي تهيه يك برنامه عملي در ايران بايد مؤسسات متعددي در داخل دست به دست هم بدهند تا بتوان استراتژي مناسب براي حفظ كشور در شرايط كاهش نفت را تدوين نمود.

1-در حال حاضر به خاطر قابليت استخراج ارزان نفت و قابل تبديل شدن به ديگر فرآورده ها و حمل و نقل مناسب جانشيني براي آن متصور نيست.

اما به دو نكته بايد اشاره كرد كه آيا توليد مي تواند همگام با مصرف سريع فعلي حركت نمايد و ديگر اينكه زمان رسيدن به اوج در طي چه سال هايي اتفاق خواهد افتاد تا بتوان اثرات ناشي از كاهش توليد را جبران نمود.

از آنجا كه استخراج از منابع غيرمتعارف مانند ماسه هاي نفتي و يا ذغال سنگ ها در حال حاضر به خاطر هزينه زياد فقط در حد 1. 6 ميليون بشكه در كانادا و 600 هزار بشكه در ونزوئلا بيشتر به دست نيامده است لذا در آمارهاي توليد جهاني در حال حاضر از آنها صرف نظر مي شود.

توليد آمريكا در حال حاضر بطرف كاهش حركت كرده است و علي رغم اكتشافات جديد پيش بيني مي شود از سال 2016 كاهش توليد شروع گردد درحاليكه تا سال مزبور مصرف از رشد بي سابقه اي برخوردار خواهدشد اين مصرف از 20. 6 ميليون بشكه روزانه در 2005 بطرف 27. 6 ميليون بشكه در روز تا سال 2030 ادامه خواهد داشت همچنين افزايش مصرف در ساير كشورهاي جهان هم تكرار خواهدشد.

براي تكميل مطالعات بايد به مسائل ذيل توجه كرد:

1- ميزان نفت در بازارهاي جهاني

2-تكنولوژيهاي در دسترس در كنار مسائل زيست محيطي

3- ميزان سرمايه لازم در كنار فاكتورهاي سياسي

4- تقاضاي آينده نفت در بازارهاي جهاني

در مورد موجودي در بازار اطلاعات كامل دردست است و همه روزه براساس آن معاملات نفتي صورت مي گردد و سازمانهاي متعددي بخاطر حساسيت و درست بودن اين اقلام آنرا منتشر مي كند.

انجمن زمين شناسي آمريكا مقادير نفت موجود در مخازن جهاني را درسال 2006 برابر با 1. 1 تريليون بشكه برآورد نموده كه 80 درصد آن ذخاير را در كشورهاي عضو اوپك تعريف كرده است.

2- از مشكلات نقطه پيك (اوج مصرف) بايد به مناطق صعب العبور كه استخراج را پرهزينه ميسازد و يا اعماق درياها اشاره كرد هزينه هاي استخراج از اعماق خليج مكزيك و يا اعماق آبهاي آفريقا تا سال 2011مي تواند قابل برگشت شود البته به شرطي كه روزانه 2. 2 ميليون بشكه بتوان از اين مخازن استخراج نمود و تا سال 2016 ظرفيت اين مخازن به اندازه كافي باشد.

گرچه هزينه اين عمليات 2. 5 تا 4. 5 برابر بيشتر است ولي به خاطر ابهام در مقدار نفت متخصصان نفتي هنوز در مورد اين مطلب متفق القول نيستند ولي سازمان بين المللي انرژي هزينه هاي استخراج از اين منابع را تا سالهاي 2030 قابل برگشت ميداند.

3- نفت موجود در سنگهاي ماسه اي شكل قير فشرده شده درماسه را دارد لذا بايد گرم شود تا بتوان مواد نفتي را از ماسه سنگها جدا كرد.

استخراج از منابع كانادا كه حدود 85 درصد دخاير جهاني در آن كشور واقع است درسال 2005 به ميزان 1. 6 ميليون بشكه در روز رسيد و برنامه توسعه تا سال 2030 براي 3. 5 ميليون بشكه در روز تهيه شده است.

البته مصرف آب زياد در درجه حرارت بالا و ايجاد گازهاي گلخانه اي كه جزو لاينفك اين پروژه ها است باعث ايجاد محدوديت خواهدشد.

ريسك هاي سرمايه اي كه اغلب با مسائل سياسي آغشته است فاكتور مهمي در توسعه آينده صنعت نفت بوده و يكي از دلايل عدم توسعه اكتشاف و استخراج در كشورهاي مختلف است كه عرضه نفت به بازارهاي جهاني را مختل مي سازد اختلال در توليد در كشورهاي آفريقايي (حتي طوفان كاترينا) كه باعث خسارت به مسائل نفتي آمريكا درخليج مكزيك گرديده و با مشكلات اشغال عراق كه توليد را از 3 ميليون بشكه به 20ميليون رساند و حتي اعتصابات كارگران ونزوئلا كه حدود 1. 2 ميليون بشكه از توليد روزانه را از بازار خارج نمود. همه و همه در تعيين ميزان عرضه نفت به بازارهاي جهاني موثر بوده اند. از اين رو به خاطر كاهش سرمايه گذاري در كشورهاي عراق- ايران- نيجريه- ونزوئلا كه داراي ذخاير معادل 10 درصد نفت جهانند بخاطر اين كه جزو ممالك با ريسك بالا از نظر سرمايه گذاري قرار گرفته اند در آينده دچار كاهش درآمد خواهندشد.

درشرايط عادي اين كشورها ذخايري معادل 413 بيليون بشكه دارند كه در صورت از دست دادن اعتبار جهاني اين ذخاير به389 بيليون بشكه تنزل خواهد كرد (رقم مباني اين ذخاير314 بيليون بشكه است) و اكتشاف و استخراج از اين مخازن را دچار مشكل خواهد ساخت.

نقشي كه سرمايه گذاري در صنعت نفت ايفا مي نمايد از مهمترين فاكتورهاي توليد درسالهاي بعدي است چه با سرمايه گذاري است كه مخارج اكتشاف و استخراج از منابع جديد فراهم مي شود.

با وجودي كه سرمايه گذاري در بخش انرژي و عرضه نفت به بازارهاي بين المللي حائز بيشترين اهميت براي كشورهاست ولي بعضي از كشورها از آوردن سرمايه گذار خارجي اكراه داشته وحتي محدوديت هاي زيادي را در اين مورد اعمال مي نمايند كه درنتيجه باعث زود رسيدن به نقطه پيك در ساير كشورها خواهدشد.

نبود سرمايه گذاري و نداشتن تكنولوژي باعث تشديد فشار بر بازار جهاني خواهد گرديد. اين مطلب بين سالهاي 2001تا2004 كه قيمت نفت پايين بود شركتهاي نفتي ترجيح دادند از روشهاي ارزان تري براي استخراج استفاده نمايند كه نتيجه آن كمبود نفت در اين ممالك بوده است.

چشم انداز سرمايه گذاري جهاني در كشورهاي ايران- عراق- نيجريه- چين و ونزوئلا از آنجا كه روشن بنظر نمي رسيده است لذا كمترين مقدار سرمايه گذاري خارجي را جذب كرده اند حتي ونزوئلا و شوروي كه قبلا محدوديتي در مورد سرمايه گذاري خارجي نداشتند امروز مقررات مشكلي براي سرمايه گذاري ايجاد نموده است.

بايد توجه داشت برخي از كشورهاي توليدكننده بخاطر طرحهاي عمراني خود فقط نفت توليد مي كنند و كاري به عرضه و تقاضا در بازار انرژي ندارند.

از 10كشور دارنده ذخاير بزرگ جهاني 8كشور جزو گروه اوپك مي باشند و تصميمات آنها در تعيين قيمت نفت در آينده بسيار حياتي خواهد بود اگر چه اوج توليد را سال 2010 بدانيم ساير كشورهاي دارنده نفت با كاهش توليد مواجه خواهند شد در حاليكه كشورهاي گروه اوپك تا سال2030 افزايش توليد خواهند داشت.

از آنجا كه مقدار مصرف در سال 2030 با برآورده هايي كه شده است 118 ميليون بشكه در روز خواهد بود اين اوپك است كه قيمت را تعيين خواهد كرد.

علي رغم تمام برآورد هاي فعلي در مورد يافتن سوخت هاي جايگزين نهايتا بايد گفت عامل انرژي است كه توسعه اقتصاد جهاني و سياست هاي آينده كشورها را تعيين خواهد كرد.

توسعه اقتصاد جهاني كه در سال 2003 حدود 2درصد بوده است در سال 2004 به 3. 6 درصد بالغ گرديد كه مصرف نفت از 79. 8 ميليون بشكه در روز با 82. 6 ميليون بشكه رسيد بايد توجه داشت كه 30درصد اين افزايش در اثر رشد اقتصادي چين جذب آن كشور شده است كه رشدي معادل10درصد داشته است.

لذا تقاضاي نفت و نگراني در مورد محيط زيست و افزايش دماي كره زمين (در اثر استفاده از فرآورده هاي نفتي) در آينده ممكن است باعث كاهش توليد نفت گردد، اما باعث كاهش استفاده از ساير منابع انرژي نخواهد شد گرچه اين عدم اطمينان باعث تغيير تقاضاي نفت خواهد شد، ولي مهمترين مسئله اينست كه اگر كاهش بين صفر تا 3% انفاق افتد نقطه پيك را 75سال جلو خواهد برد.