«دشواریهای سخن گفتن از مفهوم علم دينی»، نوشته «علی پايا»، عنوان مقالهای است كه در آخرين شماره ماهنامه «اخبار اديان» منتشر شده است.
به گزارش خبرگزاری ايكنا، مقاله حاضر متشكل از سه بخش اصلی است كه در بخش نخست با بهرهگيری از شماری از تفكيكهای فلسفی، منطقی و تجربی، ديدگاههای پوزيتيويستی درباره علم و فناوری كه طی دو قرن اخير از دامنه تاثر زيادی برخوردار بودهاند، مورد نقادی مؤلف قرار میگيرند.
در بخش دوم مقاله با استفاده از نتايج به دستآمده در نخستين بخش به توضيح اين نكته پرداخته میشود كه علم و فناوری علیرغم ارتباط بسيار نزديكی كه با يكديگر دارند، از جهات مهمی از هم متمايز هستند.
در سومين و آخرين بخش مقاله، با ارائه توضيحات بيشتر درباره شباهتها و تفاوتهای علوم انسانی و اجتماعی با علوم فيزيكی و زيستی بر اين نكته تأكيد میشود كه علوم انسانی و اجتماعی دارای خصلتی دوگانهاند: اين علوم از يكسو علم محسوب میشوند و از سوی ديگر فناوری به شمار میآيند.
اين خصلت دوگانه موجب میشود كه امكان عام توليد فناوریهای انسانی اجتماعی بومی و حتی دينی موجود باشد. اما اين نكته در عين حال دربردارنده دو نتيجه بسيار مهم است؛ نخست آنكه علم دينی يا علم بومی مفاهيمی سازگار نيستند؛ ديگر آنكه استفاده از امكان عام توليد فناوریهای انسانی ـ اجتماعی بومی و يا احيانا دينی به منظور دستيابی به محصولات و فراوردههای خاص نيازمند شناخت دقيق از ظرفيتها و استعدادهای محيطها و زمينههای معين است و در غياب اين درك دقيق اين احتمال قوت میيابد كه كوششهايی كه در اين قلمرو صورت میگيرد و سرمايهگذاریهايی كه به انجام میرسد، ضايع و تباه گردد و يا نتايج نامطلوب و خلاف انتظار به بار آورد.
در قسمتی از اين اثر میخوانيم: از شواهد موجود چنين مشاهده میشود كه در سالهای اخير بحث درباره مفهوم نظری علم دينی و تا اندازهای نيز علم بومی رونق يافته است؛ با توجه به اهميت و اعتباری كه علم در جهان جديد پيدا كرده و نقش چشمگيری كه در ايجاد تحولات همهجانبه در زندگی افراد و جوامع ايفا می كند، میتوان لااقل يكی از علل جاذبهای را كه مفاهيمی؛ نظير علم دينی و علم بومی برای برخی از مسلمانان دارند را حدس زد. بر بمنای اين فرض میتوان تصور كرد كه درنظر اين گروه از مومنان اگر بتوان علمی اسلامی يا بومی با همان توانايیهای علم جديد به وجود آورد، آنگاه زمينه برای اعاده مجد و عظمت از دسترفته جهان اسلام و جوامع مسلمان آماده خواهد شد. مسلمانان با ابتنا به اين دستاورهای برساخته خود و بدون نياز به يگانگان خواهند توانست از حيثت توانايیهای نظری وعملی در جهان سرآمد شوند و يا لااقل در زمره برترينها از اين حيث در جهان جای گيرند.
درباره مقاله حاضر:
مقاله حاضر متشكل از سه بخش اصلی است كه در بخش نخست با بهرهگيری از شماری از تفكيكهای فلسفی، منطقی و تجربی، ديدگاههای پوزيتيويستی درباره علم و فناوری كه طی دو قرن اخير از دامنه تاثر زيادی برخوردار بودهاند، مورد نقادی مولف قرار میگيرند
در ابتدای پيروزی انقلاب اسلامی در ايران نيز كسانی خواه به ابتكار شخصی و خواه با توجه به الگوهايی كه در بعضی ديگر از كشورهای اسلامی به خصوص پاكستان در دوارن ژنرال «ضياءالحق» در دست تحقق بود، صلای ضرورت توليد علم اسلامی را بلند كردند و برای عملی ساختن ايده خود بودجههای قابل توجهی را نيز دريافت كردند. اما همانگونه كه طرحهای همكاران ژانرل ضياءالحق كه صدها ميليون دلار از كيسه فتوت عربستان سعودی برای آنها هزينه شده بود، به هيچ جايی نرسيد، كوششهای همتايان ايرانی آنان نيز ظاهرا بینتيجه ماند؛ چرا كه شور و هيجان سالهای اوليه بعد از مدتی از ميان رفت و روشن نشد كه بودجههای اختصاصيافته مصروف چه فعاليتهايی شد و چه نتايجی بر آن مترتب گرديد.
ملاحظه ديگری كه میتوان در خصوص توجه برخی از افراد يا جوامع به علم اسلامی مطرح كرد، آن است كه آن دسته از جوامع اسلامی كه در برابر امواج مدرنتيه احساس ضعف و ناتوانی میكنند و قادر نبودهاند به شيوهای عقلانی خود را با الزامات جهان مدرن منطبق سازند به گونهای منفعلانه و به منظور احراز هويتی از آن نوع كه «مانول كاستلز» هويت مقاومت مینامد (كاستلز 1380) در راه بر ساختن ساختاری كه میپندارند، به منزله بديلی در برابر علم جديد، موجب حفظ هويت آنان میشود، گام برداشتهاند، اما در دور تازه رونق گرفتن انديشه توليد علم اسلامی و علم بومی، به نظر میرسد كه حاميان اين انديشه باتوجه به تجربههای گذشته و با بصيرت بيشتری به مطرح ساختن نظريههای خويش اقدام ورزيدهاند و نيتشان آن است كه با تكيه به درسهايی كه از اين تجارب میتوان اخذ كرد ساختار علم دينی و علم بومی را بر بنيان استواری تأسيس كنند و طرح مهمی را كه در ذهن دارند در عين محقق سازند.
در بخشهای بعدی اين نوشتار كوشش میشود امكانپذيربودن اين طرح به نحو نقادانه مورد بررسی قرار گيرد. در اين مسير در حد مقدور تا آنجا كه محدوديت صفحات اين رساله اجازه دهد، آرا برخی از سرشناسترين مدافعان اين نظريه مورد ارزيابی نقادانه واقع خواهد شد و در نهايت با بهرهگيری از نكات مطروحه، آموزههای كارآمدی برای تقويت بنيان علمی جوامع اسلامی پيشنهاد میشود.»
ماهنامه اطلاعرسانی «اخبار اديان» ويژه اسفندماه گذشته با مطالبی؛ چون «نام خداوند صلح است»، «يك قرن گفتوگوی اديان»، «معمای تاريخ تولد مسيح»، «دينگراترين و دينگريزترين كشورهای جهان»، «هاليوود همچنان سربسر دين میگذارد»، «دور تازه نامهنگاریها ميان پاپ و علمای مسلمان»، «بشارتهايی برای دين سبز»، «مناقشه چين با دالايیلاما بر سر رهبر آينده بوداييان»، «گزارشی از همايش دين و مدرنيته»، «گفتوگو با هانس كونگ، طارق رمضان، جان اسپوزيتو» و «گزارشی از همايش زنان، بانيان صلح از راه دين» به صاحبامتيازی «موسسه گفتوگوی اديان» به تازگی منتشر شده است.
