مقاله «تعريض، تطور، اهميت و نقش آن در تفسير قرآن» نوشته «سيدمحمود دشتی» در آخرين شماره از پژوهش‌نامه «قرآن و حديث» منتشر شد.

به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا)، يكی از اسلوب‌های بيان كه در قرآن كريم فراوان به كار گرفته شده، «تعريض» است. امروزه تعريض يكی از اقسام كنايه شناخته می‌شود، اما در گذشته در معانی ديگر و گاه مرداف با كنايه به كار رفته است و جايگاه نسبتا مهمی در تفسير قرآن كريم دارد.

تعريض به معنای غير مستقيم و غير صريح سخن گفتن است. در اين مقاله تلاش شده است تحولات معنايی در اين اصطلاح بررسی و نشان داده شود و ضمن بيان اهميت و بلاغت آن، اقسام تعريض و جايگاه آن در تفسير آيات قرآن نيز تبيين شود.

به اعتقاد نويسنده، مصطلح تعريض در زبان دانشمندان متقدم در معانی مختلف، اما نزديك به هم استفاده شده است. گاه مترادف با كنايه و گاه هم‌معنا با توريه و زمانی نيز متفاوت با كنايه، اما نزديك به آن، و پس از زمان «سكاكی» نيز يكی از اقسام چهارگانه كنايه بود. البته معنای اخير با وجود رواج آن نقد شد.

دشتی می‌نويسد: تعريض‌های موجود در قرآن كريم از نظر بلاغی و در بيان مقاصد الهی جايگاهی ممتاز و والا دارند. يكی از ويژگی‌های اين تعريض‌ها فراهم كردن زمينه جهت توسعه در دلالت‌های قرآن كريم است به عبارت ديگر شمار فراوانی از آيات قرآن كريم به گونه‌ای نظم گرفته‌اند كه علاوه بر مفاد حقيقی‌شان قابليت دارند، از مدلول‌های تعريضی نيز برخوردار شوند.

وی می‌نويسد: اسلوب تعريض يكی ار اسلوب‌های رايج در زبان عربی است و برخی از آيات قرآن كريم در غالب اين اسلوب نازل شده است، بنابر اين نقش بسيار مهمی در فهم و تفسير برخی از آيات دارند. ناديده گرفتن اين اسلوب از سوی برخی از مفسران، به تفسير نادرستی از پاره‌ای از آيات منجر شده كه از آن جمله آيات مربوط به عصمت پيامبران(س) يا آيات عتاب‌آميز به پيامبر اسلام(ص) است.

دشتی در اين مختصر به تقسيم‌بندی تعريض نيز دست‌زده و آن را به دو بخش تقسيم كرده است: يك قسم آن است كه جمله تعريضی در معنای حقيقی خودش استعمال شده و به معنای ديگری تعريض داشته باشد؛ مانند جمله «انما يتذكر اولوا الالباب؛ فقط خردمندان پند می‌گيرند.» و اين تعريض است به مخاطب كه او از جمله خردمندان نيست.

مصطلح تعريض در زبان دانشمندان متقدم در معانی مختلف، اما نزديك به هم استفاده شده است. گاه مترادف با كنايه و گاه هم‌معنا با توريه و زمانی نيز متفاوت با كنايه، اما نزديك به آن، و پس از زمان «سكاكی» نيز يكی از اقسام چهارگانه كنايه بود. البته معنای اخير با وجود رواج آن نقد شد

وی می‌نويسد: قسم دوم آن است كه معنای حقيقی جمله مقصود نيست و فقط معنای تعريضی آن مقصود گوينده است، در تقسيم دوم نيز تعريض به لحاظ مخاطب به دو نوع تقسيم می‌شود. به عبارت ديگر نمونه‌های تعريض در قرآن كريم را می‌توان در دو قسم جای داد؛ در يك قسم سخن و معنايی با غرضی خاص در قالب تعريض به مخاطب القا می‌شود و در قسم دوم گوينده شخصی را مخاطب قرار می‌دهد اما مقصود وی شخص يا اشخاصی ديگر است.

شماره آخر مجله علمی ـ پژوهشی انجمن علوم قرآن و حديث ايران با عنوان «پژوهش‌نامه قرآن و حديث» به صاحب امتيازی اين انجمن، مدير مسئولی «جعفر نكونام» و سر دبيری و قائم مقام مدير مسئولی «عباس همامی» زمستان 86 به بازار علم و دانش روانه شد.