در این مقاله که به قلم یکی از صاحبنظران آمریکایی به رشته تحریر درآمده، سیاست خارجی روسیه با نگاهی بدبینانه مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و راهکارهایی برای مقابله با این سیاست پیشنهاد شده است. البته نباید از نظر دور داشت که این دیدگاه، یک دیدگاه عمومی و مورد اتفاق همه نویسندگان و صاحبنظران نیست، و هیچ کس نمی تواند تغییرات سیاسی و فکری در روسیه پس از جنگ سرد را نادیده بگیرد. گذشته از نگاه به شدت آمریکایی غالب بر این نوشتار، مقاله حاوی مطالب و نکات مهم و قابل تأملی برای علاقمندان است که مطالعه آن را ارزشمند می سازد. لازم به ذکر است که این مقاله زمانی به رشته تحریر درآمده که موضوع استقلال کوزوو هنوز جامه عمل نپوشیده بود. بخش دوم این مقاله تقدیم می شود.

مانور خاورميانه اي روسيه

روسيه، خاورميانه پس از صدام را پاشنه آشيل آمريكا مي داند. پوتين در مصاحبه با الجزيره سياست خاورميانه اي جديد روسيه را ترسيم كرد؛ این سیاست با سياست آمريكا بسیار متفاوت است. پوتين مخالفت روسيه با جنگ عراق را تكرار كرد و نحوه اعدام صدام را زير سوال برد. او از تلاش هاي آمريكا براي دموكراسي سازي در خاورميانه هم انتقاد نمود. پوتين همچنين از شناسايي حماس و حزب الله به عنوان سازمان هاي تروريستي خودداري كرد. البته او نتوانست دلايل مهمي براي حمايت از حماس و حزب الله مطرح كند: ارتباط خوب روسيه با ايران كه هم حامي حماس است و هم حامي حزب الله، تلاش براي برقراري ارتباط با دولت ها و جنبش هاي اسلامي كه حامي حماس هستند و تلاش هاي مداوم براي حفظ حمايت دولت هاي اسلام گرا از روسيه در مواجهه با جوامع اسلامي در قفقاز شمالي و فراسوي آن، از مهم ترین دلایل چنین موضعی است.

پوتين در طول ديدارش از رياض با پيشنهاد فروش رآكتور هسته اي صلح آميز به عربستان سعودي جهان را متعجب كرد. او از بانك سعودي براي حضور در روسيه دعوت كرد و پيشنهاد خريد 150 تانك T-90 و ديگر تسليحات را به عربستان سعودي داد. او در طول تمام مدت تور خاورميانه اي اش به تمايل روسيه براي فروش هلي كوپتر و فراهم كردن سيستم ضد هوايي پيشرفته به کشورهای عربی اشاره داشت. پوتين در طول ديدارش از قطر خاطرنشان كرد كه پيشنهاد ايراني ها براي تشكيل يك كارتل گازي شبيه اوپك ايده جالبی است. پوتين سياست خارجي جديد و سياست خاورميانه اي روسيه را بدين شرح جمع بندي كرد:

1- ایجاد موازنه قوا، پيروزي بزرگ دهه گذشته و كل تاريخ بشر است و می توان آن را يكي از مهم ترين شرايط براي حفظ ثبات و امنيت جهاني در نظر گرفت.

2- من نمي فهمم كه چرا برخي (اروپا و آمريكا) ‌خود را هوشيار و متمدن تر از بقيه مي دانند و فكر مي كنند كه آنها حق دارند استانداردهاي خود را بر ما تحميل كنند. استانداردهايي هم كه از بيرون تحميل مي شوند بيش از آن كه باعث تحولات مثبتي در جامعه شده و پيشرفت داخلي را منجر شود، پيامدهاي تراژيكي دارد. بهترين مثال براي اين مورد عراق است. اين سياست روسيه مورد تمجيد عرب ها واقع شد، جايي كه وضعيت ضد غربي و ضد اسرائيلي دوران حاکمیت اتحاد شوروی کاملاً تداعی می شد.

پادشاه عربستان، پوتين را سياستمداري معرفي كرد كه خواهان صلح و عدالت است. اين نوعي عقب گرد و چرخش کامل از گذشته است زيرا 20 سال پيش و در طول اشغال افغانستان توسط اتحاد شوروي، اعراب بر ضد اتحاد شوروي عمل كردند و به جهاد عليه شوروي كمك مالي مي نمودند. این سفر خاورميانه اي، ارتباط هاي اقتصادي مسكو با كشورهاي منطقه را بويژه در زمينه فروش تسليحات بيشتر كرد.

فاكتورهايي كه رفتار و اعمال پوتين در خاورميانه را موجب شدند بدین قرارند:

1- با پذيرش روسيه توسط كشورهاي خاورميانه، مسکو به سياست واگرايي از غرب ادامه خواهد داد.

2- روسيه در حال پيگيري مدل شورويايي مخالفت است كه ابتدا با حضور بريتانيا و سپس آمريكا در خاورميانه مخالف بوده و اين نقش را با تحريك احساسات ضد غربي در خيابان ها و در ميان نخبه هاي عرب بازي مي كند. اين همان سياستي است كه آلمان نازي آن را به خوبي اجرا مي كرد. صحبت هاي پوتين در مونيخ، ‌مصاحبه اش با الجزيره، و كنفرانس مطبوعاتي در اردن و قطر، پيام ديپلماسي روسيه را نشان داد كه حاكي از وسعت بخشيدن به اختلافاتش با واشنگتن مي باشد.

3- رهبري روسيه نگران رشد زاد و ولد جمعيت مسلمان روسيه است، بويژه اين كه جمعيت ارتدوكس اسلاو نیز در حال كاهش است. روسيه در مرزهاي جنوبي خويش بويژه در قفقاز شمالي با مشكل مواجه است و تا به حال دو جنگ در سال هاي 1994 و 1999 با چچن در اين منطقه داشته است.

4- برخي از مسلمانان جوان روسيه بيش از آن كه خود را شهروند روسيه تلقی کنند، به عنوان اعضاي جامعه جهاني اسلام مي دانند. حفظ و تحکیم روابط با قدرت هاي مسلمان مثل عربستان سعودي و ايران باعث مي شود كه این جوانان از حمايت ياغي ها در اوراسيا خودداري كرده و راديكال سازي اسلام در روسيه نیز از طريق آموزش و تبليغات اسلامي تعديل يابد كه اين خود سياست مهمي است و در دستور كار كرملين قرار دارد.

5- روسيه يكي از بزرگترين توليد كننده هاي نفت است كه از قيمت بالاي نفت سود مي برد. روسيه بزرگترين توليد كننده نفت و گاز جهان و بزرگترين صادر كننده گاز است كه عضو اوپك نيست، لذا علاقمند است كه قيمت بالاي انرژي را حفظ كند، كه اين امر با وجود تنش و كشمكش در خاورميانه قابل تحقق است.

روسيه خواهان فروش تسليحات هم به دولت هاي شيعه و هم دولت هاي سني است، همان طور كه پوتين فروش رآكتورهاي هسته اي صلح آميز و سيستم ضد هوايي را هم به ايران و هم به دولت هاي خليج فارس پيشنهاد كرد. يكي از ناظران روسي در اين مورد گفت: فروش تسليحات براي ما متحد ايجاد مي كند. روسيه فروش تسليحات و رآكتورهاي هسته اي را روشي مي داند كه از طريق آن متحد جذب مي كند، نفوذش را تقويت مي كند و قدرت مسلط در خاورميانه (‌آمريكا)‌ را تضعيف مي نماید.

اوپك گازي، يك ابزار جديد سياست خارجي

روسيه در حال استفاده از موقعيتش به عنوان بزرگترين توليد كننده گاز طبيعي در جهان در جهت تقويت نقش اش در خاورميانه و فراسوي آن می باشد. كارتل گازي جديدي در حال شكل گيري است كه از ايده كشورهايي كه از وضعيت ژئوپلتيكي آينده سود مي برند، بويژه ايران و روسيه، ملهم شده است. آيت الله خامنه اي در ديدار 29 ژانويه خويش با ايگور ايوانف دبير شوراي امنيت ملي روسيه خواستار ايجاد سازمان همكاري گازي شبيه به اوپك شد. اين سازمان علي رغم مخالفت آذربايجان، كانادا، هلند و نروژ در 9 آوريل در اجلاس دوحه هم پيگيري و بدون اطلاع قبلي در مورد آن بحث شد.

استراتژي گازي روسيه

روسيه در حال انجام بازي پيچيده اي است كه طي آن احتمالاً امتيازات روسيه به عنوان يكي از بزرگترين توليد كنندگان با بيشترين ذخاير گاز در جهان افزايش خواهد يافت.

1- رويكرد روسيه نوعي رويكرد تدريجي است. روسيه هرگز به صورت علني علاقه اش به شكل گيري كارتل گازي را نشان نداد اما براي اعلام آن منتظر يك فرصت ماند. پيام اغلب رسانه هاي روسي بعد از اجلاس سران در دوحه مخالفت با اوپك گازي بود. اين دقيقاً همان چيزي است كه شرکت گازپروم در پی آن است.

2- رويكرد روسيه نوعي رويكرد گام به گام است. علاوه بر اعلام غير منتظره اين كارتل كه باعث ترس كشورهاي خريدار شده است، مسکو در اجلاس دوحه ابتكار به خرج داد و گروهي در سطح بالا را جهت تعيين قيمت گاز تشكيل داد تا مدل هاي تعيين قيمت گاز مورد پذيرش دیگران را گسترش دهد. آشكار است كه خود روسيه اين گروه را هدايت خواهد كرد.

3- رويكرد روسيه معقول به نظر مي رسد. تنظيم قيمت مورد حمايت كشورهاي آمريكاي لاتين (‌ونزوئلا، ‌بوليوي و آرژانتين) قرار گرفت كه مي خواهند اصول بازار را در تجارت گاز ناديده بگيرند. يك عضو بلند پايه هيأت روسي در دوحه گفت كه اگر بازار گاز به سمت جهاني شدن پيش برود، قطعاً ايجاد يك كارتل گازي ضروري است.

4- چهارمين و مهم ترين استراتژي روسيه اين است كه يك كارتل گازي با هر نام ديگري هنوز يك كارتل است. اعضاي كشورهاي صادر كننده گاز با تقسيم كردن بازارهاي بيشتري ميان خودشان موافقت كردند، بويژه در اروپا كه روسيه و الجزاير بازيگران اصلي هستند. اين امر آشكارا سياست آزاد سازي انرژي و آزاد سازي گاز اتحاديه اروپا را مورد چالش قرار مي دهد.

اعضاي گروه، دستيابي به فهم استراتژيك در مورد حجم صادرات، ايجاد خطوط لوله جديد و برنامه ريزي در مورد تحويل گاز را پيش بيني كردند. آنها همچنين بهره برداري كردن و توسعه ميدان هاي گازي به صورت اشتراكي و همكاري كردن براي آغاز برنامه ريزي را پيش بيني نمودند. براي ادامه اين كار، اعضا در اجلاس ساليانه بعدي شان در مسكو گردهم خواهند آمد و ايجاد يك دبيرخانه دائمي را پایه ريزي خواهند كرد.

نفت يك كالاي جهاني است در حالي كه گاز این ویژگی را ندارد، اما گاز طبيعي مايع به سرعت طي سال هاي آينده به سراسر جهان خواهد رسيد و جهاني خواهد شد. تا 2010 سهم گاز طبيعي مايع از كل مصرف گاز طبيعي جهان دو برابر خواهد شد و بر خلاف آنچه كه برخي از كارشناسان فكر مي كنند، اگر مجمع كشورهاي صادركننده گاز به عنوان يك اوپك جديد ايجاد شود و اگر ملل مصرف كننده متحد نشوند، تعيين قيمت کاملاً در دست کشورهای صادر کننده خواهد افتاد، رویدادی که هیچ کدام از مصرف کنندگان خواستار وقوع آن نیستند. با اين وجود روسيه و ايران علاقمند هستند تا اهرم ژئوپلتيكي شان را عليه اتحاديه اروپا در زمينه انرژي بيشتر به كار ببرند. دولت بوش به اجلاس دوحه واكنش نشان داد. النا رز ليتنن عضو بلند پايه كميته امور خارجه كاخ سفيد به وزير خارجه نوشت كه ايجاد اوپك گازي يك تهديد دراز مدت و مهم براي عرضه انرژي جهاني خواهد بود كه آمريكا بايد به شدت با آن مخالفت كند. مقامات آمريكا به کرات در محافل خصوصي هم نگراني شديد خود را مطرح كرده اند.

همانطور كه اوپك ثابت كرد، بازارهاي بسته براي رقابت كردن، حمايت كردن از شركت هاي ملي نفت و توليد محدود از طريق نظام سهميه بندي باعث عرضه محدود و قيمت بالاتر خواهد شد. در دراز مدت، گاز تفاوتي با نفت نخواهد داشت.

ادامه دارد ...